โรคไตห้ามกินอะไรบ้าง อาหารที่ควรเลี่ยงและเหตุผลที่ต้องเลี่ยง

คำตอบสั้น: คนเป็นโรคไตเรื้อรังทุกระยะควรเลี่ยง อาหารเค็มจัดและอาหารแปรรูป เพราะโซเดียมเร่งให้ไตเสื่อมเร็วขึ้น และควรเลี่ยงเกลือเทียมหรือน้ำปลาสูตรโซเดียมต่ำ น้ำลูกยอ มะเฟือง และยาสมุนไพรที่แพทย์ไม่ได้สั่ง ส่วนการจำกัดโปรตีน ฟอสฟอรัส และโพแทสเซียม ขึ้นกับระยะโรคและผลเลือดของแต่ละคน ไม่ได้ห้ามเหมือนกันทุกคน ผู้กำหนดรายการห้ามที่ถูกต้องคือแพทย์และนักกำหนดอาหารที่เห็นผลตรวจของเรา

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2565 แนะนำโซเดียมน้อยกว่า 2,000 มิลลิกรัมต่อวัน เท่ากับเกลือแกงประมาณ 1 ช้อนชา
• •อาหารแปรรูป ของหมักดอง อาหารสำเร็จรูป มีทั้งโซเดียมและฟอสฟอรัสแฝง
• •อาหารฟอสฟอรัสสูง เช่น นม ไข่แดง ถั่วเมล็ดแห้ง เต้าหู้ น้ำอัดลมสีเข้ม ต้องระวังมากขึ้นในระยะ 3–5 หรือเมื่อฟอสฟอรัสในเลือดสูง
• •โพแทสเซียมไม่จำเป็นต้องจำกัดในระยะแรก จะจำกัดเมื่อผลเลือดสูงหรือเป็นระยะท้าย
• •ไข่ขาวไม่ใช่ของต้องห้าม แหล่งข้อมูลไทยแนะนำเป็นโปรตีนคุณภาพดี แต่ต้องนับรวมในโปรตีนต่อวัน

โรคไตห้ามกินอะไรบ้าง สรุปเป็นกลุ่มให้จำง่าย

เมื่อไตเสื่อม ไตจะขับเกลือแร่และของเสียได้น้อยลง เอกสารความรู้ที่เผยแพร่บนเว็บไซต์สมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย (รศ.ชวลิต รัตนกุล หน่วยไต รพ.จุฬาลงกรณ์) อธิบายว่า ไตที่เสื่อมขับโซเดียมและโพแทสเซียมได้ไม่ดีเท่าเดิม ระดับในเลือดจึงสูงขึ้น ส่วนโปรตีนที่กินเข้าไปจะกลายเป็นของเสีย เช่น ยูเรีย ที่ไตต้องขับออก

อาหารที่ต้องระวังจึงแบ่งได้เป็น 6 กลุ่ม

1. 1อาหารเค็มและเครื่องปรุงรส ทุกคนทุกระยะ
2. 2อาหารแปรรูปและอาหารสำเร็จรูป ทุกคนทุกระยะ
3. 3อาหารฟอสฟอรัสสูง เข้มขึ้นในระยะ 3–5 หรือเมื่อฟอสฟอรัสในเลือดสูง
4. 4ผักผลไม้โพแทสเซียมสูง เมื่อโพแทสเซียมในเลือดสูง หรือไตเสื่อมระยะ 4–5
5. 5เนื้อสัตว์ปริมาณมาก ไม่ใช่ห้ามกิน แต่ต้องคุมปริมาณตามที่แพทย์กำหนด
6. 6เกลือเทียม น้ำลูกยอ มะเฟือง ยาหม้อ ยาลูกกลอน ทุกคน

ทำไมคนเป็นโรคไตต้องลดเค็ม แม้ไตเพิ่งเสื่อมระยะแรก

โซเดียมทำให้ความดันในหลอดเลือดของไตสูง และเร่งให้ไตเสื่อมเร็วขึ้น รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ อธิบายว่าไตต้องทำงานหนักขึ้นเพื่อขับโซเดียมส่วนเกิน ขณะที่คนไทยกินโซเดียมเฉลี่ยวันละ 3,650 มิลลิกรัม สูงกว่าคำแนะนำเกือบ 1.8 เท่า

แนวทางของสมาคมโรคไตฯ แนะนำให้กินโซเดียมน้อยกว่าวันละ 2,000 มิลลิกรัม และให้ตัวอย่างโซเดียมในเครื่องปรุงไทยไว้ดังนี้

• •เกลือ 1 ช้อนชา ประมาณ 2,000 มิลลิกรัม
• •ผงปรุงรส 1 ช้อนชา ประมาณ 950 มิลลิกรัม
• •ผงชูรส 1 ช้อนชา ประมาณ 600 มิลลิกรัม
• •น้ำปลาหรือซีอิ๊ว 1 ช้อนชา ประมาณ 400 มิลลิกรัม
• •กะปิ 1 ช้อนชา ประมาณ 240 มิลลิกรัม

จะเห็นว่าน้ำปลา 5 ช้อนชาก็เท่ากับโควตาทั้งวันแล้ว ยังไม่นับโซเดียมที่แฝงในน้ำซุป ส้มตำปูปลาร้า หรือขนมซอง ดูวิธีสังเกตเพิ่มได้ที่ โซเดียมแฝงในอาหารไทย และ โรคไตกินเกลือ ผงชูรส น้ำปลาได้วันละเท่าไร

เกลือเทียม น้ำปลาสูตรลดโซเดียม ใช้แทนได้ไหม

ไม่แนะนำ ศูนย์ศรีพัฒน์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ระบุว่าเกลือ ซีอิ๊ว น้ำปลาสูตรโซเดียมต่ำ มักใช้เกลือโพแทสเซียมแทน ซึ่งอาจเป็นอันตรายกับคนไตเสื่อม รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ ก็ไม่แนะนำเกลือเทียมด้วยเหตุผลเดียวกัน และแนวทางของสมาคมโรคไตฯ จัดการบริโภคเกลือที่ใช้โพแทสเซียมแทนโซเดียมเป็นหนึ่งในสาเหตุที่ทำให้โพแทสเซียมในเลือดสูง อ่านเพิ่มที่ เกลือทดแทนโซเดียมต่ำ ใครใช้ได้และใครห้ามใช้

อาหารแปรรูปไม่ดีกับไตตรงไหน

อาหารแปรรูปให้ทั้งโซเดียมสูงและฟอสฟอรัสที่ดูดซึมง่าย ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. ยกตัวอย่างอาหารโซเดียมสูงที่ควรระวัง ได้แก่

• •เนื้อสัตว์แปรรูป เช่น ไส้กรอก หมูยอ ปลาเค็ม
• •อาหารสำเร็จรูป เช่น โจ๊กซอง บะหมี่กึ่งสำเร็จรูป อาหารแช่แข็ง อาหารกระป๋อง
• •ของหมักดอง เช่น ผักดอง ปลาร้า กะปิ
• •ขนมกรุบกรอบ และขนมปัง เค้ก เบเกอรีที่ใช้ผงฟู

หน่วยงานเดียวกันระบุว่าอาหารแปรรูปให้ฟอสฟอรัสมากกว่าอาหารธรรมชาติที่ไม่ผ่านการแปรรูป สถาบัน NIDDK ของสหรัฐฯ แนะนำให้อ่านส่วนประกอบบนฉลาก ถ้าพบคำที่มีคำว่า "PHOS" เช่น phosphoric acid หรือ disodium phosphate แปลว่ามีฟอสฟอรัสเติมแต่ง

แนวทาง KDIGO ปี 2024 (แนวทางโรคไตระดับนานาชาติ) ก็แนะนำให้ผู้ป่วยไตกินอาหารแปรรูปมาก (ultraprocessed) ให้น้อยลง และให้จำกัดอาหารที่มีโพแทสเซียมดูดซึมง่าย เช่น อาหารแปรรูป ในผู้ป่วยระยะ 3–5 ที่เคยมีโพแทสเซียมในเลือดสูง

อาหารฟอสฟอรัสสูงที่คนเป็นโรคไตควรระวังมีอะไรบ้าง

ฟอสฟอรัสที่คั่งในเลือดดึงแคลเซียมออกจากกระดูก และทำให้เกิดหินปูนเกาะหลอดเลือด ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. อธิบายว่า ผลคือกระดูกไม่แข็งแรง และเกิดโรคหลอดเลือดและหัวใจตามมา จึงแนะนำให้ผู้ป่วยไตเสื่อมระยะ 3–5 หรือผู้ที่ฟอสฟอรัสในเลือดสูง เลี่ยงอาหารต่อไปนี้

• •นม นมเปรี้ยว โยเกิร์ต ไอศกรีม กาแฟใส่นม
• •ไข่แดง
• •ถั่วลิสง ถั่วเขียว ถั่วแดง ถั่วต่าง ๆ เต้าหู้ นมถั่วเหลือง
• •เมล็ดทานตะวัน เมล็ดฟักทอง เม็ดมะม่วงหิมพานต์ งา
• •โอวัลติน ไมโล โกโก้ โคลา เบียร์
• •ทองหยิบ ทองหยอด คุกกี้ ขนมปัง

ค่าฟอสฟอรัสในเลือดดูในใบผลตรวจได้ อ่านเพิ่มที่ ฟอสฟอรัสในอาหาร และ ฟอสฟอรัสสูงห้ามกินอะไร

ผลไม้ ผัก ถั่ว ต้องห้ามทั้งหมดไหม

ไม่ต้องห้ามทั้งหมด รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ อธิบายว่าโพแทสเซียมซึ่งมีมากในผลไม้ ไม่จำเป็นต้องจำกัดในระยะแรก เพราะไตยังขับออกทางปัสสาวะได้ดี จะจำกัดเมื่อโพแทสเซียมในเลือดสูง หรือเป็นไตวายระยะสุดท้าย

เมื่อต้องจำกัด ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. แนะนำว่า

• •ผลไม้กลุ่มโพแทสเซียมสูง กินได้วันละ 1 ส่วน
• •ผักกลุ่มโพแทสเซียมสูง กินได้วันละ 1 ทัพพี
• •ถ้าโพแทสเซียมในเลือดเกิน 5.5 mEq/L ให้งดผลไม้
• •ผักใบเขียวทุกชนิดกินได้ ถ้าลวกหรือต้มก่อน

ตัวอย่างผลไม้โพแทสเซียมสูงตามแนวทางสมาคมโรคไตฯ คือ กล้วย ทุเรียน ฝรั่ง ลำไย มะม่วง ขนุน ส่วนกลุ่มต่ำถึงปานกลางคือ สับปะรด แตงโม ชมพู่ เงาะ มังคุด ลองกอง รายละเอียดอยู่ใน คนเป็นโรคไตกินผลไม้อะไรได้บ้าง และ โรคไตห้ามกินผักอะไรบ้าง

ไตเสื่อมระยะแรกต้องห้ามเข้มเท่าระยะท้ายไหม

ไม่เท่ากัน NIDDK ระบุว่าไม่มีแผนอาหารเดียวที่เหมาะกับผู้ป่วยไตทุกคน และในระยะแรกอาจมีข้อจำกัดไม่มาก แล้วค่อยปรับตามระยะที่เปลี่ยนไป

สิ่งที่ใช้กับทุกระยะคือ ลดเค็ม และไม่กินโปรตีนมากเกินไป แนวทางของสมาคมโรคไตฯ ระบุว่าผู้ป่วยไตทุกระยะที่เสี่ยงไตเสื่อมลง ไม่ควรได้โปรตีนเกิน 1.3 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัมต่อวัน ส่วนการลดโปรตีนลงอีกเริ่มตั้งแต่ระยะ 3a ขึ้นไป

การห้ามเข้มเกินจำเป็นก็มีโทษ NIDDK เตือนว่าโปรตีนน้อยเกินไปทำให้ขาดสารอาหาร และศูนย์ศรีพัฒน์ มช. ฝากไว้ว่า อย่าเครียดจนไม่กินอาหาร เพราะจะทำให้อาการแย่ลงและขาดสารอาหาร ดูความต่างรายระยะได้ที่ อาหารโรคไตระยะ 3 ระยะ 4 ระยะ 5

ได้ยินว่าคนเป็นโรคไตห้ามกินไข่ และห้ามกินถั่วทุกชนิด จริงไหม

เรื่องไข่ ไม่จริงทั้งหมด ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. และ รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ แนะนำไข่ขาวเป็นโปรตีนคุณภาพดีสำหรับผู้ป่วยไต ส่วนที่ต้องระวังคือไข่แดง เพราะอยู่ในรายการอาหารฟอสฟอรัสสูง เอกสารบนเว็บไซต์สมาคมโรคไตฯ ระบุด้วยว่าไข่ขาวไม่มีไขมันและโคเลสเตอรอล

แต่ไข่ขาวก็ยังเป็นโปรตีน ไข่ขาว 2 ฟองให้โปรตีนประมาณ 7 กรัม เท่ากับเนื้อปลาสุกราว 2 ช้อนโต๊ะ จึงต้องนับรวมในโปรตีนต่อวันเสมอ อ่านเพิ่มที่ โรคไตกินไข่ได้ไหม

เรื่องถั่ว จริงบางส่วน แหล่งข้อมูลไทยจัดถั่วเมล็ดแห้ง ถั่วลิสง เต้าหู้ และนมถั่วเหลือง เป็นอาหารฟอสฟอรัสสูงที่ควรเลี่ยงในระยะ 3–5 หรือเมื่อฟอสฟอรัสในเลือดสูง แต่ "ถั่ว" ที่เป็นผักฝัก เช่น ถั่วแขก อยู่ในกลุ่มผักโพแทสเซียมต่ำถึงปานกลางของแนวทางสมาคมโรคไตฯ จึงไม่ควรเหมารวม อ่านเพิ่มที่ โรคไตกินถั่วอะไรได้บ้าง

สมุนไพรและเครื่องดื่มเพื่อสุขภาพที่คนเป็นโรคไตควรเลี่ยง

ของที่คนทั่วไปคิดว่าดี อาจอันตรายกับไตที่เสื่อมแล้ว รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ ยกตัวอย่างไว้

• •น้ำลูกยอ มีโพแทสเซียมสูงมาก อาจทำให้หัวใจเต้นผิดจังหวะ
• •มะเฟือง มีออกซาเลตมาก จับกับแคลเซียมเป็นผลึกอุดท่อไต ทำให้ไตวายเฉียบพลันได้ คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล ระบุว่ามะเฟืองเปรี้ยวมีกรดออกซาลิกมากกว่ามะเฟืองหวานประมาณ 4 เท่า
• •ชะเอมเทศ อาจทำให้ความดันสูง บวม โพแทสเซียมต่ำ และหัวใจเต้นผิดจังหวะ

แนวทางของสมาคมโรคไตฯ ให้ใช้สมุนไพรต่าง ๆ ด้วยความระมัดระวัง เพราะอาจทำให้ไตเสื่อมเร็วขึ้น และศูนย์ศรีพัฒน์ มช. แนะนำให้งดสมุนไพร ยาต้ม ยาหม้อ ยาลูกกลอน อ่านเพิ่มที่ ยาสมุนไพรกับไต

ใครเป็นคนกำหนดรายการห้ามของเรา

แพทย์และนักกำหนดอาหาร โดยดูจากระยะโรคและผลเลือด แนวทางของสมาคมโรคไตฯ แนะนำให้ผู้ป่วยไตเรื้อรังได้รับคำแนะนำด้านโภชนาการจากแพทย์ นักกำหนดอาหาร หรือนักโภชนาการ และปรับตามภาวะโภชนาการและระยะโรค แนวทาง KDIGO 2024 ก็ให้นักกำหนดอาหารด้านไตสอนเรื่องโซเดียม ฟอสฟอรัส โพแทสเซียม และโปรตีน ให้เหมาะกับแต่ละคน

ก่อนไปพบ ให้เตรียมผลเลือดล่าสุด เช่น ค่า eGFR (อัตราการกรองของไต) โพแทสเซียม ฟอสฟอรัส และอัลบูมิน พร้อมจดอาหารที่กินจริง 2–3 วัน อ่านเพิ่มที่ โภชนบำบัดสำหรับผู้ที่มีปัญหาไต ใครเป็นคนกำหนด และ เมื่อไรควรพบนักกำหนดอาหาร

เมื่อไรต้องไปพบแพทย์ทันที

ถ้ามีอาการ ข้อใดข้อหนึ่ง ต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันที หรือโทร 1669

• •ใจสั่น หัวใจเต้นผิดจังหวะ โดยเฉพาะหลังกินผลไม้หรือน้ำผลไม้ปริมาณมาก เพราะศูนย์ศรีพัฒน์ มช. ระบุว่าโพแทสเซียมที่สูงเกินไปอาจทำให้หัวใจเต้นผิดปกติหรือหยุดเต้นได้
• •ปัสสาวะน้อยกว่าวันละ 400 ซีซี แขนขาบวม หรือเหนื่อยหอบ ซึ่ง รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ จัดเป็นอาการที่ต้องพบแพทย์
• •คลื่นไส้ อาเจียน ปวดเอว ปัสสาวะน้อยลง หลังดื่มน้ำมะเฟืองหรือกินลูกเนียงดิบ

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีผงไข่ขาว 230 มก. สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. กรดอัลฟาไลโปอิก (99%) 40 มก. ดีแอล-แอลฟา-โทโคเฟอริล อะซีเตต (50%) 20 มก. วิตามินดี3 200 IU วิตามินบี6 1 มก. วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม และกรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม

ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับเรื่องอาหารในบทความนี้คือ

• •ผงไข่ขาว 230 มก. — ไข่ขาวในอาหารเป็นโปรตีนคุณภาพสูงที่ฟอสฟอรัสต่ำ นักกำหนดอาหารจึงมักแนะนำให้ผู้ป่วยไต แต่ผงไข่ขาวในแคปซูลมีปริมาณน้อยมาก ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณโปรตีน ถ้าประมาณจากข้อมูลไข่ขาวผงของ USDA จะได้โปรตีนราว 0.19 กรัม ขณะที่ไข่ขาว 1 ฟองมีโปรตีนประมาณ 3.5 กรัม (ตามระบบนับส่วนในเอกสารบนเว็บไซต์สมาคมโรคไตฯ) จึงไม่ใช่แหล่งโปรตีน และไม่ได้ใช้แทนโปรตีนจากอาหาร

แคปซูลนี้ไม่ได้ทำให้ข้อห้ามด้านอาหารข้างต้นเปลี่ยนไป ผู้ป่วยยังต้องคุมเค็ม คุมโปรตีน และเลือกผักผลไม้ตามผลเลือดเหมือนเดิม

ส่วนประกอบอื่นยังต้องพิจารณาเรื่องความปลอดภัย เช่น เห็ดหลินจือมีรายงานการบาดเจ็บของตับ และอาจเสริมฤทธิ์ยาต้านเกล็ดเลือด ยาละลายลิ่มเลือด ยาลดความดัน และยาเบาหวาน แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรนำกล่องไปให้แพทย์โรคไตที่ดูแลดูก่อนทุกครั้ง ผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที