อาหารโรคไตระยะ 3 ระยะ 4 ระยะ 5 ต่างกันอย่างไร กินอะไรได้บ้าง

คำตอบสั้น: ระยะ 1–2 เน้นลดเค็ม คุมน้ำหนัก น้ำตาล และความดัน ยังไม่ต้องจำกัดโพแทสเซียมถ้าผลเลือดปกติ ระยะ 3a–3b เริ่มลดโปรตีนตามที่แพทย์กำหนดและระวังฟอสฟอรัส ระยะ 4 ต้องระวังโพแทสเซียมและฟอสฟอรัสเข้มขึ้น ระยะ 5 ที่ยังไม่ฟอกไต ยังคุมโปรตีนต่ำ แต่ เมื่อฟอกไตแล้วต้องเพิ่มโปรตีน และคุมน้ำดื่ม ทุกระยะต้องดูผลเลือดประกอบ ไม่ใช่ดูตัวเลขระยะอย่างเดียว

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ทุกระยะ: โซเดียมน้อยกว่า 2,000 มิลลิกรัมต่อวัน และโปรตีนไม่เกิน 1.3 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัมต่อวันถ้าเสี่ยงไตเสื่อมลง
• •ระยะ 3a ขึ้นไป: เริ่มลดโปรตีน แนวทางไทย 0.6 กรัม/กก./วัน (เบาหวาน 0.6–0.8)
• •ระยะ 3–5 หรือฟอสฟอรัสในเลือดสูง: เลี่ยงอาหารฟอสฟอรัสสูง
• •ระยะ 4–5 หรือโพแทสเซียมในเลือดสูง: เลี่ยงผักผลไม้โพแทสเซียมสูง
• •ฟอกเลือดแล้ว: โปรตีน 1.0–1.2 กรัม/กก./วัน น้ำดื่มเท่าปัสสาวะต่อวันบวก 500–700 มิลลิลิตร

อาหารโรคไตแต่ละระยะต่างกันตรงไหน

ระยะของโรคไตเรื้อรังแบ่งตาม eGFR (อัตราการกรองของไต) ตามแนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2565

• •ระยะ 1: 90 ขึ้นไป (ต้องมีหลักฐานไตผิดปกติร่วม เช่น โปรตีนรั่ว)
• •ระยะ 2: 60–89
• •ระยะ 3a: 45–59
• •ระยะ 3b: 30–44
• •ระยะ 4: 15–29
• •ระยะ 5: น้อยกว่า 15

ยิ่งระยะสูง ไตยิ่งขับของเสียและเกลือแร่ได้น้อย ข้อจำกัดด้านอาหารจึงเพิ่มขึ้นตามลำดับ NIDDK ของสหรัฐฯ ระบุว่าในระยะแรกอาจมีข้อจำกัดไม่มาก และแผนอาหารต้องปรับไปตามระยะ ดูความหมายของค่า eGFR ได้ที่ โรคไตเรื้อรังแบ่งระยะอย่างไร

อาหารโรคไตระยะ 2 ต้องคุมแค่ไหน

ระยะ 1–2 เน้นคุมโรคต้นเหตุและลดเค็ม อินโฟกราฟิกของกรมอนามัย (โครงการ 7.2 ล้านคนไทย รู้ค่าไต) แนะนำให้ผู้ป่วยระยะ 1–2 ใส่ใจตัวเลขสุขภาพดังนี้

• •ความดันน้อยกว่า 130/80 มม.ปรอท (ถ้าเวียนศีรษะหรือเป็นผู้สูงอายุ น้อยกว่า 140/90)
• •ดัชนีมวลกาย 18.5–22.9
• •น้ำตาลในเลือดขณะอดอาหาร 80–130 มก./ดล.
• •โซเดียมน้อยกว่าวันละ 2,000 มิลลิกรัม
• •ดื่มน้ำวันละ 8–10 แก้ว (ยกเว้นแพทย์ให้จำกัดน้ำ เช่น มีอาการบวมหรือหัวใจล้มเหลว)
• •ออกกำลังกาย 150 นาทีต่อสัปดาห์ นอนวันละ 6–8 ชั่วโมง
• •ตรวจเลือดทุก 6–12 เดือน

รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ ระบุว่าโพแทสเซียมไม่จำเป็นต้องจำกัดในระยะแรก และผู้ป่วยก่อนระยะสุดท้ายที่ยังปัสสาวะได้ปกติไม่จำเป็นต้องจำกัดน้ำ ข้อที่ควรระวังคือไม่กินโปรตีนสูงเกิน 1.3 กรัม/กก./วัน ตามแนวทางสมาคมโรคไตฯ อ่านต่อที่ ไตเสื่อมระยะ 2 ต้องทำอะไร

โรคไตระยะ 3a 3b เริ่มจำกัดอะไรบ้าง

ระยะ 3 คือจุดที่เริ่มลดโปรตีนและระวังฟอสฟอรัส

โปรตีน แนวทางสมาคมโรคไตฯ แนะนำ 0.6 กรัม/กก. น้ำหนักอุดมคติต่อวันตั้งแต่ระยะ 3a ในผู้ที่ไม่เป็นเบาหวาน และ 0.6–0.8 กรัมในผู้เป็นเบาหวาน ส่วนอินโฟกราฟิกของกรมอนามัยแยกไว้ว่า ระยะ 3a คุมโปรตีน 0.8 และระยะ 3b คุมโปรตีน 0.6 กรัม/กก. ตัวเลขต่างกันเล็กน้อย แพทย์จะเลือกตามแต่ละคน ดูวิธีคิดได้ที่ โรคไตกินโปรตีนวันละกี่กรัม

ฟอสฟอรัส ศูนย์ศรีพัฒน์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ แนะนำให้ผู้ป่วยระยะ 3–5 หรือผู้ที่ฟอสฟอรัสในเลือดสูง เลี่ยงอาหารฟอสฟอรัสสูง เช่น นม โยเกิร์ต ไข่แดง ถั่วต่าง ๆ เต้าหู้ นมถั่วเหลือง โอวัลติน โคลา เบียร์

ยาแก้ปวด กรมอนามัยแนะนำให้เลี่ยงยาแก้ปวดลดการอักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์ (NSAIDs) ตั้งแต่ระยะ 3 และตรวจเลือดทุก 3–6 เดือน

พลังงาน ต้องพอ เมื่อลดเนื้อสัตว์ลง ให้เติมพลังงานด้วยข้าว แป้งปลอดโปรตีน เช่น วุ้นเส้น สาคู และน้ำมันพืช ดูตัวอย่างได้ที่ โรคไตกินอะไรได้บ้าง จัดจานแต่ละมื้อ และภาพรวมระยะนี้ที่ ไตเสื่อมระยะ 3

โรคไตระยะ 4 ต้องระวังโพแทสเซียมและฟอสฟอรัสมากขึ้นอย่างไร

ระยะ 4 ไตขับเกลือแร่ได้น้อยลงมาก ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. แนะนำให้ผู้ป่วยระยะ 4–5 หรือผู้ที่โพแทสเซียมสูง เลี่ยงอาหารโพแทสเซียมสูง และให้แนวปฏิบัติไว้

• •ผลไม้กลุ่มโพแทสเซียมสูง ไม่เกินวันละ 1 ส่วน
• •ผักกลุ่มโพแทสเซียมสูง ไม่เกินวันละ 1 ทัพพี
• •ลวกหรือต้มผักใบเขียวก่อนกิน
• •โพแทสเซียมในเลือดเกิน 5.5 mEq/L ให้งดผลไม้

ด้านฟอสฟอรัส เอกสารบนเว็บไซต์สมาคมโรคไตฯ (รศ.ชวลิต รัตนกุล หน่วยไต รพ.จุฬาลงกรณ์) ระบุว่า เมื่อฟอสฟอรัสในเลือดสูงเกิน 4.8 มก./ดล. ให้จำกัดฟอสฟอรัสในอาหารวันละ 700–800 มิลลิกรัม งดนม ไข่แดง เมล็ดพืช เมล็ดถั่ว และถ้ายังไม่พอ แพทย์จะสั่งยาจับฟอสเฟต เอกสารเดียวกันให้โปรตีน 0.6 กรัม/กก./วันเมื่อ eGFR น้อยกว่า 30

กรมอนามัยแนะนำให้ระยะ 4 ปรึกษาแพทย์ใกล้ชิดเพื่อเตรียมทางเลือกการรักษาในอนาคต และตรวจเลือดทุก 3–4 เดือน อ่านต่อที่ โรคไตระยะ 4 ต้องเตรียมตัวอะไรบ้าง และรายชื่ออาหารที่ โพแทสเซียมในอาหาร กลุ่มไหนสูง

โรคไตระยะ 5 ที่ยังไม่ฟอกไตกับที่ฟอกไตแล้ว กินต่างกันอย่างไร

นี่คือจุดที่คำแนะนำกลับด้านมากที่สุด

ระยะ 5 ที่ยังไม่ฟอกไต

• •ยังคุมโปรตีนต่ำตามแพทย์ อาหารโปรตีนต่ำมาก (น้อยกว่า 0.4 กรัม/กก./วัน) ต้องใช้คู่กับคีโตแอนะล็อกตามแนวทางสมาคมโรคไตฯ เท่านั้น
• •คุมโพแทสเซียม ฟอสฟอรัส และโซเดียมต่อเนื่อง
• •รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ แนะนำให้จำกัดน้ำดื่มเมื่อมีอาการบวม หรือเป็นไตวายระยะสุดท้าย
• •กรมอนามัยระบุว่าระยะ 5 ห้ามใช้ยา NSAIDs

เมื่อฟอกเลือดแล้ว (ข้อมูลจาก รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์)

• •โปรตีนเพิ่มเป็น 1.0–1.2 กรัม/กก./วัน เพราะเสียโปรตีนระหว่างฟอก กินเนื้อสัตว์ไม่ติดมัน ปลา และไข่ขาว ทุกมื้อ ไม่ต้องจำกัดเหมือนก่อนฟอก
• •น้ำดื่ม เท่ากับปริมาณปัสสาวะต่อวันบวก 500–700 มิลลิลิตร ถ้าแทบไม่มีปัสสาวะ ไม่เกินวันละ 700 มิลลิลิตร รวมน้ำแกงและเครื่องดื่มทุกชนิด น้ำหนักไม่ควรขึ้นเกินวันละ 1 กิโลกรัม
• •ฟอสฟอรัสในเลือดควรต่ำกว่า 5.5 มก./ดล. ยาจับฟอสฟอรัสต้องกินพร้อมอาหารคำแรก
• •งดอาหารหมักดอง ไข่เค็ม ปลาเค็ม ปลาร้า ผักกาดดอง และอาหารแปรรูป

NIDDK ระบุว่าการล้างไตทางช่องท้องเสียโปรตีนมากกว่าการฟอกเลือด ทีมรักษาจะกำหนดตัวเลขให้แยกกัน อ่านต่อที่ ฟอกไตกินอะไรได้บ้าง

ทำไมต้องดูผลเลือดประกอบ ไม่ใช่ดูระยะอย่างเดียว

คนระยะเดียวกันอาจได้คำแนะนำต่างกันมาก เพราะ

• •โพแทสเซียม รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ ให้จำกัดเมื่อผลเลือดสูง ไม่ใช่เมื่อถึงระยะใดระยะหนึ่ง ยาลดความดันกลุ่ม ACEi หรือ ARB ก็ทำให้โพแทสเซียมสูงขึ้นได้ ซึ่งแนวทางสมาคมโรคไตฯ ให้แพทย์แก้ที่การลดโพแทสเซียมมากกว่าการหยุดยา ผู้ป่วยห้ามหยุดยาเอง
• •ฟอสฟอรัส บางคนในระยะ 3 ยังปกติ บางคนเริ่มสูงแล้ว
• •เบาหวาน ทำให้ตัวเลขโปรตีนต่างจากคนไม่เป็นเบาหวาน และต้องคุมแป้งน้ำตาลร่วมด้วย อ่านเพิ่มที่ เบาหวานลงไต กินอะไรได้บ้าง
• •อายุและภาวะโภชนาการ KDIGO 2024 ให้พิจารณาโปรตีนและพลังงานสูงขึ้นในผู้สูงอายุที่เปราะบางหรือกล้ามเนื้อพร่อง

KDIGO 2024 จึงแนะนำให้นักกำหนดอาหารด้านไตปรับคำแนะนำเรื่องโซเดียม ฟอสฟอรัส โพแทสเซียม และโปรตีน ให้เหมาะกับแต่ละคน ตามความรุนแรงของโรคและโรคร่วม

ได้ยินว่าเป็นระยะ 3 แล้วต้องงดผลไม้และผักใบเขียวทุกชนิด จริงไหม

ไม่จริง ถ้าโพแทสเซียมในเลือดปกติ แหล่งข้อมูลไทยไม่ได้ให้งด และศูนย์ศรีพัฒน์ มช. ระบุว่าผักใบเขียวทุกชนิดกินได้ถ้าลวกหรือต้มก่อน การงดผักผลไม้โดยไม่จำเป็นทำให้ขาดใยอาหารและวิตามิน และศูนย์ศรีพัฒน์ มช. ยังเตือนว่าอย่าเครียดจนไม่กินอาหาร เพราะจะทำให้ขาดสารอาหาร

โรคไตระยะไหนควรพบนักกำหนดอาหาร

ทุกระยะ ยิ่งเร็วยิ่งดี แนวทางของสมาคมโรคไตฯ แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังได้รับคำแนะนำด้านโภชนาการจากแพทย์ นักกำหนดอาหาร หรือนักโภชนาการ ปรับตามระยะและภาวะโภชนาการ คัดกรองภาวะขาดโปรตีนและพลังงานอย่างน้อยทุก 6 เดือน และตรวจอัลบูมินในเลือดทุก 3–6 เดือน

ช่วงที่ควรนัดพบโดยเฉพาะ คือ เมื่อเริ่มเข้าระยะ 3 ซึ่งต้องลดโปรตีน เมื่อผลโพแทสเซียมหรือฟอสฟอรัสเริ่มสูง และเมื่อกำลังจะเริ่มฟอกไต อ่านเพิ่มที่ เมื่อไรควรพบนักกำหนดอาหาร และ โภชนบำบัดสำหรับผู้ที่มีปัญหาไต ใครเป็นคนกำหนด

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีผงไข่ขาว 230 มก. สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. กรดอัลฟาไลโปอิก (99%) 40 มก. ดีแอล-แอลฟา-โทโคเฟอริล อะซีเตต (50%) 20 มก. วิตามินดี3 200 IU วิตามินบี6 1 มก. วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม และกรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม

• •ผงไข่ขาว 230 มก. — ไข่ขาวในอาหารเป็นโปรตีนคุณภาพสูงที่ฟอสฟอรัสต่ำ นักกำหนดอาหารจึงมักแนะนำให้ผู้ป่วยไต แต่ผงไข่ขาวในแคปซูลมีปริมาณน้อย ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณโปรตีน ถ้าประมาณจากข้อมูลไข่ขาวผงของ USDA จะได้โปรตีนราว 0.19 กรัม ขณะที่ไข่ขาว 1 ฟองมีโปรตีนประมาณ 3.5 กรัม (ตามระบบนับส่วนในเอกสารบนเว็บไซต์สมาคมโรคไตฯ) จึงไม่ใช่แหล่งโปรตีน และไม่ได้แทนไข่ขาววันละ 2–3 ฟองที่แนะนำสำหรับผู้ฟอกเลือด

ผู้ป่วยแต่ละระยะใช้ยาและมีผลเลือดต่างกัน ส่วนประกอบอื่นจึงต้องให้แพทย์พิจารณา เช่น เห็ดหลินจือมีรายงานการบาดเจ็บของตับ และอาจเสริมฤทธิ์ยาต้านเกล็ดเลือด ยาละลายลิ่มเลือด ยาลดความดัน และยาเบาหวาน แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ที่เป็นโรคไต โดยเฉพาะผู้ที่ฟอกไต ใช้ยาละลายลิ่มเลือดหรือต้านเกล็ดเลือด ยาเบาหวาน ยาลดความดัน หรือยากดภูมิคุ้มกัน ควรนำกล่องไปให้แพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลดูก่อนรับประทาน ผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที