ยาสมุนไพรทำลายไตไหม ยาจีน ยาชุด ยาหม้อ เสี่ยงอย่างไรกับคนเป็นโรคไต

คำตอบสั้น: สมุนไพรไม่ได้อันตรายทุกชนิด แต่สำหรับคนเป็นโรคไตมีความเสี่ยงจริง 4 ทาง คือ สารในพืชที่เป็นพิษต่อไตเอง (เช่น กรดอริสโตโลคิกในสมุนไพรจีนบางชนิด มะเฟือง) สิ่งปลอมปน (สเตียรอยด์ โลหะหนัก NSAIDs ในยาลูกกลอนและยาชุด) โพแทสเซียมสูง (เช่น น้ำลูกยอ) และ ตีกับยาประจำตัว แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวังเพราะอาจทำให้ไตเสื่อมเร็วขึ้น และจัดให้คนที่ใช้ยาสมุนไพรติดต่อกันนานเป็นกลุ่มเสี่ยงที่ควรตรวจคัดกรองโรคไต

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •“ธรรมชาติ” ไม่ได้แปลว่า “ปลอดภัย” มูลนิธิโรคไตแห่งชาติสหรัฐฯ (NKF) เตือนไว้ตรง ๆ
• •รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ ระบุว่าพบสเตียรอยด์หรือโลหะหนักเจือปนในยาลูกกลอนมากกว่าครึ่งหนึ่งที่ขายในท้องตลาด
• •สมุนไพรที่ รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ ไม่แนะนำในผู้ป่วยไต ได้แก่ กัญชา กระท่อม ลูกยอ ชะเอมเทศ มะเฟือง
• •NKF ให้เลี่ยงผลิตภัณฑ์ที่โฆษณาว่า “ล้างไต” หรือ “ดีท็อกซ์ไต”
• •ก่อนกินสมุนไพรใด ๆ ให้ถือขวดหรือรูปฉลากไปให้ทีมรักษาดู

สมุนไพรทำให้ไตเสื่อมได้อย่างไร

ไตเป็นอวัยวะสำคัญในการกำจัดยาและสารต่าง ๆ ออกจากร่างกาย ศูนย์โรคไต รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ อธิบายว่าสมุนไพรบางชนิดให้โทษได้ถ้าใช้ไม่ถูก โดยเฉพาะในคนที่ไตทำงานบกพร่อง NKF สรุปความเสี่ยงไว้ดังนี้

• •ส่วนประกอบที่ทำลายไตโดยตรง เช่น กรดอริสโตโลคิก ซึ่งถูกห้ามในหลายประเทศแต่ยังพบในยาแผนโบราณบางชนิด
• •ปนเปื้อนโลหะหนัก เช่น ตะกั่ว ปรอท สารหนู
• •สะสมในร่างกาย สมุนไพรบางชนิดขับออกทางไต คนที่ไตเสื่อมจึงอาจได้รับจนถึงระดับเป็นพิษ และฉลากมักไม่ได้บอก
• •ตีกับยาที่แพทย์สั่ง ทำให้ยาได้ผลน้อยลงหรือเป็นพิษ ผู้ที่ปลูกถ่ายไตอาจเสี่ยงเสียไตใหม่
• •ขนาดไม่แน่นอน คุณภาพพืชต่างกันตามแหล่งปลูกและการเก็บ แต่ละยี่ห้อหรือแต่ละล็อตจึงได้ปริมาณไม่เท่ากัน

แนวทาง KDIGO 2024 เสริมว่าความเป็นพิษของสมุนไพรอาจรุนแรงขึ้นเมื่อร่างกายขาดน้ำ ป่วยด้วยโรคอื่น หรือกินยาอื่นร่วม

ยาจีนชนิดไหนที่เคยมีรายงานว่าทำลายไต

ตัวอย่างที่รู้จักมากที่สุดคือโรคไตจากกรดอริสโตโลคิก แนวทาง KDIGO 2024 ยกตัวอย่างโรคไตจากกรดอริสโตโลคิก และพิษต่อไตจากสารแอลคาลอยด์ที่มักพบในยาสมุนไพรจีน และระบุว่าความถี่ของโรคไตจากสมุนไพรยังไม่ทราบแน่ชัด แต่มีรายงานจากสมุนไพรหลายชนิดทั่วโลก

รายการสมุนไพรและอาหารเสริมที่มีรายงานพิษต่อไตในรูปที่ 45 ของ KDIGO 2024 มีเช่น

• •สมุนไพรจีนที่มีกรดอริสโตโลคิก
• •ชะเอมเทศ
• •น้ำลูกยอ
• •มะเฟือง
• •เห็ดพิษบางชนิด เช่น Amanita phalloides
• •อาหารเสริมครีเอทีน และโครเมียมพิโคลิเนต

ชื่อสมุนไพรจีนมักเขียนเป็นภาษาจีนหรือชื่อตำรับ ผู้ซื้อจึงแทบตรวจเองไม่ได้ว่ามีส่วนผสมใด ถ้าแพทย์แผนจีนจ่ายยาให้ ควรขอรายชื่อสมุนไพรทุกตัวเป็นลายลักษณ์อักษรเพื่อนำไปให้แพทย์โรคไตดู

ได้ยินว่า “ยาจีนบำรุงไต กินแล้วค่าไตดีขึ้น” จริงไหม ยังไม่มีแหล่งทางการแพทย์ที่เราตรวจพบรับรองเรื่องนี้ และ NKF ระบุว่าแม้มีการศึกษาสมุนไพร ก็มักไม่ได้รวมผู้ป่วยโรคไตไว้

ยาชุด ยาหม้อ ยาลูกกลอน เสี่ยงตรงไหน

ความเสี่ยงหลักคือสิ่งที่ไม่ได้เขียนบนฉลาก รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ ระบุว่า

• •ยาลูกกลอน พบการเจือปนของโลหะหนัก เช่น ตะกั่ว ทองแดง ปรอท และสารจำพวกสเตียรอยด์ ในมากกว่าครึ่งหนึ่งของยาลูกกลอนที่จำหน่ายในท้องตลาด กินติดต่อกันนานจะสะสมและทำลายเนื้อไต จนเกิดโรคไตเรื้อรังได้
• •ยาชุด มักผสมสเตียรอยด์หรือ NSAIDs เพื่อให้หายปวดเมื่อยเร็ว สเตียรอยด์ทำให้บวม ความดันสูง และติดเชื้อง่าย นำไปสู่ไตวายได้
• •ยาหม้อ คือสมุนไพรหลายชนิดต้มรวมกัน ปัจจุบันทำเป็นยาผง ยาเม็ด หรือแคปซูลด้วย

NKF เตือนเพิ่มว่าผลิตภัณฑ์สูตรผสมที่ไม่บอกปริมาณแต่ละตัว บางรายการมียาแผนปัจจุบันปนโดยไม่ได้ระบุบนฉลาก

ยาชุดแก้ปวดที่มี NSAIDs อ่านกลไกต่อที่ ยาแก้ปวดไตพังไหม

สมุนไพรอะไรบ้างที่โพแทสเซียมสูงหรือมีผลต่อเกลือแร่

คนเป็นโรคไตขับโพแทสเซียมได้น้อยลง รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ อธิบายว่าน้ำลูกยอมีโพแทสเซียมสูงมาก ทำให้โพแทสเซียมในเลือดสูง หัวใจเต้นผิดจังหวะ และอาจถึงชีวิตได้ ส่วนชะเอมเทศมีสารไกลไซร์ไรซินที่ทำให้ร่างกายเก็บเกลือและน้ำ ความดันสูง บวม และโพแทสเซียมต่ำผิดปกติ

NKF จัดรายการสมุนไพรที่มีโพแทสเซียมสูง ซึ่งมีหลายชนิดที่คนไทยคุ้นเคย เช่น

• •ขมิ้นชัน (อ่านเพิ่มที่ ขมิ้นชันกับยาประจำตัว)
• •มะระ ทั้งผลและใบ
• •บัวบก
• •ตะไคร้
• •น้ำมะพร้าวและผลิตภัณฑ์จากมะพร้าว
• •ใบและผลมะละกอ

NKF ยังจัด หญ้าหนวดแมว และ ว่านหางจระเข้ชนิดกิน ไว้ในกลุ่มสมุนไพรที่เสี่ยงสูงสำหรับผู้ป่วยไต และระบุว่าผลิตภัณฑ์ที่โฆษณาว่า “เสริมเกลือแร่” หรือผงผักใบเขียว อาจมีโพแทสเซียมสูง

สมุนไพรอื่นที่ รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ ไม่แนะนำในผู้ป่วยไต

• •มะเฟือง มีออกซาเลตสูง จับกับแคลเซียมเป็นผลึกอุดท่อไต ทำให้ไตวายเฉียบพลัน
• •กระท่อม ดื่มมากเป็นเวลานานอาจเป็นอันตรายต่อตับและไต
• •กัญชา ยังไม่พบหลักฐานว่าเกี่ยวกับไตวายเรื้อรัง แต่ไม่แนะนำให้ใช้เพื่อหวังชะลอไตเสื่อม
• •วิตามินซีขนาดสูง ส่วนเกินขับออกทางไตเป็นกรดออกซาลิก เพิ่มเสี่ยงนิ่วและไตวายฉับพลัน

สมุนไพรบำรุงไต ล้างไต เชื่อได้ไหม

NKF ให้เลี่ยงชาและอาหารเสริมที่โฆษณาว่า “ล้างไต” หรือ “ดีท็อกซ์ไต” เพราะมีหลักฐานจำกัดว่าได้ผล และส่วนผสมบางตัวตีกับยาหรือทำลายไตได้ NKF แนะนำว่าการกินอาหารที่ดี ออกกำลังกายสม่ำเสมอ และเลิกบุหรี่ ได้ผลกับสุขภาพไตมากกว่า

แนวทาง KDIGO 2024 ระบุว่ากฎหมายห้ามฉลากอาหารเสริมอ้างการรักษาโรค แต่ผู้คนยังใช้เป็นการรักษาทางเลือก และมักคิดไปเองว่าอย่างน้อยก็ปลอดภัย KDIGO จึงให้แพทย์ถามเรื่องสมุนไพรเป็นประจำ และแนะนำให้หยุดยาทางเลือกที่ไม่ได้สั่งซึ่งอาจเป็นอันตรายต่อไต

วิธีจับคำโฆษณาเกินจริง อ่านที่ 10 ประโยคโฆษณาอาหารเสริมที่ผิดกฎหมาย และเรื่องสูตรล้างไตยอดนิยมอยู่ที่ ล้างพิษไต น้ำซาวข้าวไข่ขาว หญ้าหนวดแมว ช่วยไตจริงไหม

ถ้าจะกินสมุนไพร ต้องบอกหมออย่างไร

นำของจริงไปให้ดู ดีกว่าเล่าจากความจำ NKF แนะนำให้นำขวดจริงหรือรูปถ่ายฉลากไปพบแพทย์ ทีมรักษาจะได้ค้นส่วนประกอบและความปลอดภัยได้ตรงตัว เตรียมข้อมูลเหล่านี้

• •ชื่อผลิตภัณฑ์ ชื่อสมุนไพรทุกตัว และปริมาณต่อเม็ดหรือต่อซอง
• •กินวันละเท่าไร กินมานานแค่ไหน
• •ซื้อจากที่ไหน มีเลขทะเบียนหรือไม่
• •กินคู่กับยาตัวไหนบ้าง

คำถามที่ NKF แนะนำให้ถามคือ สมุนไพรนี้ปลอดภัยกับระยะไตของเราไหม ทำให้ไตแย่ลงได้ไหม และตีกับยาที่กินอยู่ไหม ถ้าค่าตับผิดปกติด้วย อ่านเพิ่มที่ ค่าตับสูง กินอาหารเสริมและสมุนไพรได้ไหม

ตรวจเลขทะเบียนก่อนซื้ออย่างไร และเลขทะเบียนบอกอะไรได้บ้าง

ตรวจเลขทะเบียนเป็นขั้นแรก แต่ไม่ใช่ขั้นสุดท้าย วิธีอ่านเลข อย. 13 หลักและแยกผลิตภัณฑ์อาหารกับยาอยู่ที่ เลข อย. 13 หลัก อ่านอย่างไร

เลขทะเบียนช่วยบอกว่าผลิตภัณฑ์ผ่านการขึ้นทะเบียน แต่ไม่ได้บอกว่าปลอดภัยกับไตของแต่ละคน ซึ่งขึ้นกับระยะโรค ยาที่กิน และขนาดที่ใช้ ผลิตภัณฑ์ที่ไม่มีเลขทะเบียน หรือไม่ระบุส่วนประกอบและปริมาณบนฉลาก ควรเลี่ยง เพราะตรวจไม่ได้ว่ามีอะไรอยู่ข้างใน

เมื่อไรต้องไปพบแพทย์ทันที

ถ้ากินยาสมุนไพร ยาลูกกลอน หรือยาชุด แล้วมีอาการ ข้อใดข้อหนึ่ง ต่อไปนี้ ให้หยุดผลิตภัณฑ์นั้น และไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 พร้อมนำผลิตภัณฑ์ไปด้วย (ยาที่แพทย์สั่งประจำ ห้ามหยุดเอง ให้นำไปแจ้งแพทย์)

• •ปัสสาวะน้อยลงมาก ตัวบวม น้ำหนักขึ้นเร็ว
• •ใจสั่น หัวใจเต้นผิดจังหวะ
• •ตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีผงไข่ขาว 230 มก. สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. กรดอัลฟาไลโปอิก (99%) 40 มก. ดีแอล-แอลฟา-โทโคเฟอริล อะซีเตต (50%) 20 มก. วิตามินดี3 200 IU วิตามินบี6 1 มก. วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม และกรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม

ผลิตภัณฑ์นี้มีส่วนประกอบจากเห็ดหลินจือ หลักการในบทความนี้จึงใช้กับผลิตภัณฑ์นี้ด้วยเช่นกัน ฉลากระบุปริมาณของแต่ละส่วนประกอบไว้ ซึ่งช่วยให้แพทย์หรือเภสัชกรประเมินได้ ข้อมูลที่ควรรู้มีดังนี้

• •สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. — เห็ดหลินจือเป็นสารที่มีงานวิจัยเกี่ยวกับไต ส่วนใหญ่เป็นการทดลองในสัตว์และเซลล์ ในคนมีเพียงรายงานขนาดเล็กที่ไม่มีกลุ่มเปรียบเทียบ หน่วยคลังข้อมูลยา คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ตอบไว้ว่ายังไม่พบผลการศึกษาทางคลินิกที่น่าเชื่อถือมาสนับสนุนการใช้เห็ดหลินจือกับโรคไต และผลิตภัณฑ์ที่วัตถุดิบไม่ได้มาตรฐานหรือปนเปื้อนอาจส่งผลเสียต่อตับและไต ด้านความปลอดภัย มีรายงานพิษต่อตับจากผลิตภัณฑ์เห็ดหลินจือ และหน่วยงานยามาเลเซีย (NPRA) ได้รับรายงานสงสัยอาการไม่พึงประสงค์ต่อไต 9 รายใน 1 ปี (ยังไม่มีข้อมูลยืนยันว่าเกิดจากเห็ดหลินจือ)

แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรนำกล่องผลิตภัณฑ์ไปให้แพทย์โรคไตที่ดูแลดูก่อนทุกครั้ง ฉลากระบุว่ามีส่วนประกอบของไข่ ผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที