บทความความรู้สุขภาพ

เกี่ยวกับ ความรู้โภชนาการทางการแพทย์

หน่อไม้ปี๊บ อาหารกระป๋องทำเอง ต้มกี่นาที โบทูลิซึมมีอาการอย่างไร

คำตอบสั้น: หน่อไม้อัดปี๊บและอาหารที่บรรจุปิดเองโดยไม่มีอากาศ เสี่ยงโบทูลิซึม ซึ่งเป็นภาวะได้รับพิษจากเชื้อคลอสทริเดียม โบทูลินัม ที่ทำให้กล้ามเนื้ออ่อนแรงจนหายใจเองไม่ได้ องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่าสารพิษนี้ถูกทำลายด้วยการต้ม เช่น ให้ความร้อนภายในอาหารสูงกว่า 85 องศาเซลเซียสนาน 5 นาทีขึ้นไป และรายงานของ CDC ระบุว่าหลังการระบาดที่จังหวัดน่านปี 2549 ทางการจังหวัดน่านแนะนำให้ต้มหน่อไม้ปี๊บที่ทำเอง 10 นาทีก่อนกิน ถ้ากินแล้วมีอาการหนังตาตก เห็นภาพซ้อน กลืนลำบาก พูดลำบาก หรือหายใจลำบาก ข้อใดข้อหนึ่ง ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

  • WHO ระบุว่าอาการมักเริ่มภายใน 12–36 ชั่วโมงหลังกิน (เร็วสุด 4 ชั่วโมง ช้าสุด 8 วัน) และเสียชีวิตได้ร้อยละ 5–10 ของผู้ป่วย
  • รายงานของ CDC ร่วมกับกรมควบคุมโรค พบว่าการระบาดที่จังหวัดน่าน มีนาคม 2549 จากหน่อไม้อัดปี๊บทำเอง มีผู้ป่วย 163 คน และร้อยละ 29.8 ของผู้ป่วยที่นอนโรงพยาบาลต้องใช้เครื่องช่วยหายใจ
  • กรมควบคุมโรคย้ำว่าไม่ได้มีแค่หน่อไม้ อาหารกระป๋องที่ผลิตไม่ถูกวิธี หมูยอ ถั่วเน่า หน่อไม้ในถุงพลาสติก และปูดองบรรจุขวด ก็พบพิษนี้ได้
  • WHO ระบุว่าโบทูลิซึมไม่มีไข้ ไม่หมดสติ และอาจถูกเข้าใจผิดว่าเป็นโรคหลอดเลือดสมอง
  • ถ้าสงสัย ให้เก็บอาหารที่เหลือไว้ให้แพทย์ เพราะ WHO ระบุว่าตัวอย่างอาหารต้องเก็บส่งตรวจทันที

โบทูลิซึมคืออะไร เกิดจากอะไร

โบทูลิซึมคือภาวะที่ร่างกายได้รับสารพิษโบทูลินัม ซึ่งเชื้อคลอสทริเดียม โบทูลินัม (Clostridium botulinum) สร้างขึ้นในอาหารที่ไม่มีอากาศ สารพิษนี้ไปหยุดการทำงานของเส้นประสาท ทำให้กล้ามเนื้ออ่อนแรงและอาจหยุดหายใจ

ข้อมูลจากเอกสารข้อเท็จจริงเรื่องโบทูลิซึมของ WHO

  • สปอร์ (เปลือกหุ้มที่ทนทานของเชื้อ) ทนความร้อนได้ดีและพบทั่วไปในดิน น้ำในแม่น้ำ และน้ำทะเล เมื่ออยู่ในที่ไม่มีออกซิเจน สปอร์จะงอกเป็นเชื้อแล้วสร้างสารพิษ
  • WHO ระบุว่าสารพิษโบทูลินัมเป็นสารที่มีพิษรุนแรงมากชนิดหนึ่ง
  • อาหารที่มักเกิดปัญหาคืออาหารถนอมแบบเบา ๆ และ อาหารบรรจุกระป๋องหรือขวดเองที่บ้านโดยผ่านความร้อนไม่พอ
  • เชื้อไม่เติบโตในอาหารที่เป็นกรด (ค่า pH ต่ำกว่า 4.6) แต่ความเป็นกรดไม่ได้ทำลายสารพิษที่เกิดขึ้นแล้ว
  • โบทูลิซึมจากอาหารไม่ติดต่อจากคนสู่คน คนที่ป่วยคือคนที่กินอาหารที่มีพิษ

หน่อไม้ที่ต้มแล้วอัดใส่ปี๊บหรือถุงปิดสนิท อยู่ในสภาพไร้อากาศ ซึ่งเป็นเงื่อนไขที่ WHO อธิบายว่าเชื้อเติบโตและสร้างพิษได้

ทำไมหน่อไม้ปี๊บถึงเป็นข่าวโบทูลิซึมในไทย

เพราะการระบาดใหญ่หลายครั้งในไทยมาจากหน่อไม้อัดปี๊บที่ทำเองในชุมชน รายงาน MMWR ของ CDC ที่ทำร่วมกับสำนักระบาดวิทยา กรมควบคุมโรค สรุปการระบาดที่จังหวัดน่านเมื่อมีนาคม 2549 ไว้ดังนี้

  • เกิดหลังงานบุญประจำปีของหมู่บ้าน ผู้ที่กินอาหารในงาน 200 คน ป่วย 163 คน (ร้อยละ 82)
  • ผู้ป่วย 141 คนต้องนอนโรงพยาบาล และ 42 คน (ร้อยละ 29.8 ของผู้ที่นอนโรงพยาบาล) ต้องใช้เครื่องช่วยหายใจ
  • หน่อไม้อัดปี๊บเป็นอาหารเพียงอย่างเดียวที่ผู้ป่วยทุกคนกิน ผลเพาะเชื้อจากหน่อไม้ที่เหลือพบเชื้อ และตรวจพบสารพิษชนิด A
  • ผู้เตรียมอาหารคนหนึ่งเล่าว่าหน่อไม้ปี๊บหนึ่งดูขุ่นก่อนนำมาผสม แต่ไม่ได้ทิ้ง
  • รายงานระบุว่าจังหวัดเดียวกันเคยมีการระบาดจากหน่อไม้อัดปี๊บมาแล้วในปี 2541

เอกสารพยากรณ์โรคของกรมควบคุมโรค (พฤษภาคม 2561) ระบุว่า ช่วงปี 2540–2557 ระบบเฝ้าระวังพบเหตุการณ์โบทูลิซึม 9 ครั้ง ผู้ป่วย 277 ราย เสียชีวิต 3 ราย ส่วนใหญ่อยู่ภาคเหนือ ตัวอย่างเหตุการณ์ที่มีผู้เสียชีวิต ได้แก่

  • จังหวัดน่าน ผู้ป่วย 13 ราย เสียชีวิต 2 ราย จากการกินหน่อไม้ปี๊บที่ไม่ได้ต้มและเก็บไว้ในที่อุณหภูมิสูง
  • จังหวัดสระบุรี ผู้ป่วย 3 ราย เสียชีวิต 1 ราย จากการกินหมูยอที่ผลิตไม่ถูกวิธีโดยไม่ได้อุ่นก่อน

อาหารในงานบุญหรืองานเทศกาลมักเตรียมไว้ปริมาณมากและกินร่วมกันหลายคน อ่านวิธีเลือกอาหารในงานเลี้ยงได้ที่ ไปงานบุญ งานแต่ง งานศพ กินอย่างไรให้ปลอดภัย

ความเชื่อผิด: โบทูลิซึมเกิดจากหน่อไม้ปี๊บเท่านั้น

ไม่จริง เอกสารของกรมควบคุมโรคเขียนไว้ตรง ๆ ว่ามีความเชื่อกันทั่วไปว่าโบทูลิซึมเกิดจากหน่อไม้ปี๊บเท่านั้น แต่สารพิษนี้พบได้ในอาหารหลายชนิดที่บรรจุปิดไม่มีอากาศ ได้แก่

  • อาหารกระป๋องที่ผลิตไม่ถูกวิธี
  • หมูยอ
  • ถั่วเน่า
  • หน่อไม้ที่เก็บในถุงพลาสติก
  • ปูดองบรรจุขวด

กรมควบคุมโรคจึงแนะนำว่าอาหารเหล่านี้ทุกชนิดต้องอุ่นให้ร้อนเพียงพอก่อนกิน

WHO ยกตัวอย่างอาหารที่เคยพบสารพิษไว้ในทำนองเดียวกัน คือ ผักถนอมที่ไม่เป็นกรด ปลาหมัก ปลาเค็ม ปลารมควัน แฮม และไส้กรอก และระบุว่าบางครั้งอาหารที่ผลิตเชิงพาณิชย์ก็เกี่ยวข้องได้ อ่านเรื่องหมูยอและไส้กรอกกับโรคเรื้อรังได้ที่ ไส้กรอก หมูยอ กุนเชียง แหนม คนเป็นโรคเรื้อรังกินได้ไหม

ความเชื่ออีกข้อคือ "เปิดปี๊บแล้วกลิ่นปกติ แปลว่าปลอดภัย" แหล่งที่เราอ้างไม่ได้บอกว่ากลิ่นใช้แยกได้ ในการระบาดที่น่าน ปี๊บหนึ่งดูขุ่นแล้วยังถูกนำมาใช้ จึงไม่ควรใช้ตาหรือจมูกตัดสินแทนการต้ม

หน่อไม้ปี๊บต้มกี่นาทีถึงปลอดภัย

ทางการจังหวัดน่านแนะนำให้ต้มหน่อไม้ปี๊บที่ทำเอง 10 นาทีก่อนกิน รายงานของ CDC ระบุว่าหลังการระบาดที่น่านปี 2549 ทางจังหวัดแนะนำประชาชนดังนี้

  • ซื้อเฉพาะอาหารกระป๋องเชิงพาณิชย์ที่ได้รับอนุญาตจากสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.)
  • ต้มหน่อไม้อัดปี๊บที่ทำเอง 10 นาทีก่อนกิน
  • ทิ้งกระป๋องหรือปี๊บที่บุบ บวม สีผิดปกติ เป็นสนิม หรือมีกลิ่นเหม็น

เหตุผลจาก WHO คือ สารพิษถูกทำลายด้วยการต้ม เช่น ความร้อนภายในอาหารสูงกว่า 85 องศาเซลเซียสนาน 5 นาทีขึ้นไป แต่ สปอร์ทนการต้มได้นานหลายชั่วโมง การต้มจึงมีไว้ทำลายพิษก่อนกินแต่ละครั้ง ไม่ได้ทำให้หน่อไม้ที่เหลือกลายเป็นของเก็บได้นาน

วิธีปฏิบัติในบ้าน

  1. ตักหน่อไม้ออกจากปี๊บหรือถุงเฉพาะส่วนที่จะใช้
  2. ต้มให้เดือดครบ 10 นาที
  3. นำไปปรุงต่อเป็นแกงหน่อไม้ ซุปหน่อไม้ หรือผัด
  4. ไม่ชิมหน่อไม้จากปี๊บก่อนต้ม

ถ้าซื้อหน่อไม้ต้มสุกใส่ถุงจากตลาด ให้คิดแบบเดียวกัน เพราะกรมควบคุมโรคจัดหน่อไม้ในถุงพลาสติกไว้ในกลุ่มอาหารที่ต้องอุ่นให้ร้อนพอก่อนกิน

อาการโบทูลิซึมเป็นอย่างไร ต่างจากอาหารเป็นพิษทั่วไปอย่างไร

จุดต่างสำคัญคืออาการอ่อนแรงที่ไล่จากส่วนบนของร่างกายลงล่าง โดยไม่มีไข้และยังรู้สึกตัวดี WHO อธิบายลำดับอาการไว้ดังนี้

  • ช่วงแรก: อ่อนเพลียมาก อ่อนแรง เวียนศีรษะ
  • ตามมาด้วย: ตามัว ปากแห้ง กลืนลำบาก พูดลำบาก
  • อาจมีอาเจียน ท้องเสีย ท้องผูก หรือท้องอืดร่วมด้วย
  • ต่อมาอ่อนแรงที่คอและแขน แล้วลามไปกล้ามเนื้อที่ใช้หายใจและส่วนล่างของร่างกาย
  • ไม่มีไข้ และไม่หมดสติ

อัมพาตแบบอ่อนปวกเปียก คือกล้ามเนื้อหมดแรงจนขยับไม่ได้และตัวอ่อนปวกเปียก ไม่ใช่เกร็งแข็ง

ในการระบาดที่น่าน ผู้ป่วยที่ถูกสอบถามอาการมีอาการปวดท้องร้อยละ 76.8 ปากแห้งร้อยละ 50.3 คลื่นไส้ร้อยละ 50.3 กลืนลำบากร้อยละ 37.7 อาเจียนร้อยละ 35.1 เห็นภาพซ้อนร้อยละ 17.2 หนังตาตกร้อยละ 10.6 และแขนขาอ่อนแรงร้อยละ 9.3 แปลว่าหลายคนเริ่มด้วยอาการคล้ายอาหารเป็นพิษธรรมดาก่อน

WHO ระบุว่าโบทูลิซึม มักถูกวินิจฉัยผิดเป็นโรคหลอดเลือดสมอง กลุ่มอาการกิลแลง-บาร์เร หรือโรคกล้ามเนื้ออ่อนแรง การบอกแพทย์ว่ากินอะไรมาจึงช่วยมาก อ่านสัญญาณเตือนโรคหลอดเลือดสมองได้ที่ สัญญาณเตือนโรคหลอดเลือดสมอง

เมื่อไรต้องไปโรงพยาบาลทันที

หลังกินหน่อไม้ปี๊บ อาหารกระป๋องทำเอง หมูยอ ปูดอง หรืออาหารบรรจุปิดอื่น ๆ ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่ง ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

  • หนังตาตก ลืมตาไม่ขึ้น
  • เห็นภาพซ้อน หรือตามัวลงทันที
  • กลืนลำบาก สำลักน้ำลาย
  • พูดลำบาก พูดไม่ชัด เสียงเปลี่ยน
  • หายใจลำบาก หายใจไม่อิ่ม
  • แขนขาหรือคออ่อนแรง

เหตุผลที่ต้องรีบ คือ WHO ระบุว่าการให้ ยาต้านพิษ (แอนติท็อกซิน) โดยเร็วหลังวินิจฉัยช่วยลดการเสียชีวิต และผู้ป่วยรุนแรงอาจต้องใช้เครื่องช่วยหายใจนานหลายสัปดาห์หรือหลายเดือน รายงานของ CDC เรื่องการระบาดที่น่านก็อ้างข้อมูลที่ตีพิมพ์ว่ายาต้านพิษได้ผลดีเมื่อให้ภายใน 24 ชั่วโมงแรกของการป่วย

สิ่งที่ควรทำระหว่างไปโรงพยาบาล

  • เก็บอาหารที่เหลือ ภาชนะ หรือปี๊บไว้ให้เจ้าหน้าที่ เพราะ WHO ระบุว่าตัวอย่างอาหารต้องเก็บใส่ภาชนะปิดสนิทแล้วส่งห้องปฏิบัติการโดยเร็ว
  • บอกแพทย์ว่ากินอะไร เมื่อไร และมีใครกินด้วยบ้าง
  • แจ้งคนอื่นที่กินอาหารมื้อเดียวกันให้สังเกตอาการ แม้ยังไม่มีอาการ เพราะอาการอาจเริ่มช้าได้ถึง 8 วัน

ถ้าเพิ่งท้องเสียหรืออาเจียนหลังกินอาหารค้างโดยไม่มีอาการทางประสาท อ่านวิธีดูแลตัวเองและอาการที่ต้องไปพบแพทย์ได้ที่ อาหารค้างคืน อุ่นกินได้ไหม เสี่ยงอาหารเป็นพิษแค่ไหน

ทำอาหารหมักดอง อาหารบรรจุปิดเองที่บ้าน ควรรู้อะไร

WHO ระบุว่าอาหารบรรจุกระป๋อง ถนอม หรือหมักเองที่บ้านเป็นแหล่งโบทูลิซึมที่พบบ่อย และต้องระวังเป็นพิเศษ สิ่งที่แหล่งข้อมูลบอกไว้

  • การผลิตกระป๋องเชิงพาณิชย์ใช้อุณหภูมิสูงมากซึ่งฆ่าสปอร์ได้ ต่างจากการต้มในบ้านที่ฆ่าสปอร์ไม่ได้
  • อุณหภูมิตู้เย็นร่วมกับความเค็มหรือความเป็นกรดที่เหมาะสม ช่วยไม่ให้เชื้อเติบโตและสร้างพิษ
  • ผลิตภัณฑ์ที่พาสเจอร์ไรส์แล้วบรรจุสุญญากาศ อาจยังมีสปอร์เหลือ ความปลอดภัยจึงขึ้นกับการเก็บรักษาให้ถูกต้อง
  • หลังการระบาดที่น่าน รายงานของ CDC ระบุว่ากระทรวงสาธารณสุขแนะนำให้เพิ่มการควบคุมการผลิตอาหารบรรจุกระป๋องหรือบรรจุปิดที่ทำเองในทุกจังหวัด

ถ้าซื้อหน่อไม้ปี๊บหรืออาหารบรรจุปิดจากกลุ่มแม่บ้านหรือตลาดนัด ให้ถือว่าเป็นอาหารทำเอง และต้มก่อนกินทุกครั้ง หากมีข้อสงสัยเพิ่มเติมสามารถโทรสายด่วนกรมควบคุมโรค 1422

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที

ปรึกษาทีมงานได้ฟรี ไม่มีค่าใช้จ่าย

ถามเรื่องสินค้า ราคา วิธีทาน หรือสอบถามโปรโมชัน ได้ทุกช่องทางด้านล่าง

คำถามที่พบบ่อย

หน่อไม้ปี๊บต้องต้มกี่นาที

รายงานของ CDC ระบุว่าหลังการระบาดโบทูลิซึมที่จังหวัดน่านปี 2549 ทางการจังหวัดน่านแนะนำให้ต้มหน่อไม้ปี๊บที่ทำเอง 10 นาทีก่อนกิน WHO ระบุว่าสารพิษถูกทำลายเมื่อความร้อนภายในอาหารสูงกว่า 85 องศาเซลเซียสนาน 5 นาทีขึ้นไป

โบทูลิซึมอาการเป็นอย่างไร

WHO ระบุว่าเริ่มจากอ่อนเพลีย อ่อนแรง เวียนศีรษะ ตามด้วยตามัว ปากแห้ง กลืนลำบาก พูดลำบาก แล้วอ่อนแรงลามจนหายใจลำบาก โดยไม่มีไข้และไม่หมดสติ อาการมักเริ่มภายใน 12–36 ชั่วโมงหลังกิน

โบทูลิซึมเกิดจากหน่อไม้อย่างเดียวไหม

ไม่ใช่ กรมควบคุมโรคระบุว่าพบได้ในอาหารกระป๋องที่ผลิตไม่ถูกวิธี หมูยอ ถั่วเน่า หน่อไม้ในถุงพลาสติก และปูดองบรรจุขวด จึงควรอุ่นอาหารเหล่านี้ให้ร้อนพอก่อนกิน

กินหน่อไม้ปี๊บแล้วหนังตาตก ต้องทำอย่างไร

ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 เพราะอาจเป็นโบทูลิซึม ซึ่งต้องได้ยาต้านพิษโดยเร็วและอาจต้องใช้เครื่องช่วยหายใจ ให้เก็บอาหารที่เหลือไปด้วยและบอกคนที่กินมื้อเดียวกันให้สังเกตอาการ

กระป๋องบวมหรือบุบ กินได้ไหม

ไม่ควรกิน หลังการระบาดที่น่าน ทางการจังหวัดน่านแนะนำให้ทิ้งกระป๋องหรือปี๊บที่บุบ บวม สีผิดปกติ เป็นสนิม หรือมีกลิ่นเหม็น

แหล่งอ้างอิง

บทความนี้เรียบเรียงจากข้อมูลขององค์กรสาธารณสุขและสถาบันวิจัยต่อไปนี้ กดเข้าไปอ่านต้นทางเองได้ทุกแหล่ง

บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล หากมีอาการผิดปกติควรปรึกษาแพทย์
เรียบเรียงจากฉลากผลิตภัณฑ์โดย บริษัท อินฟินิตี้ บลู จำกัด หนึ่งในตัวแทนจำหน่ายของบริษัท โฮปฟูล จำกัด
เผยแพร่เมื่อ 2026-11-15

อ่านต่อ

เครื่องใน ตับหมู ไส้ เลือดหมู คนเป็นเกาต์ ไขมันสูง กินได้ไหม กินดิบเสี่ยงอะไร

ตับหมู 1 ช้อนโต๊ะมีคอเลสเตอรอล 62 มก. เลือดหมูสุก 4 มก. ตามข้อมูลกรมอนามัย คนเป็นเกาต์ควรเลี่ยงตับ หัวใจ กึ๋น และห้ามกินเลือดหมูดิบเพราะไข้หูดับ

อาหารค้างคืน อุ่นกินได้ไหม ผู้สูงอายุ คนเป็นเบาหวาน โรคไต เสี่ยงอาหารเป็นพิษไหม

อาหารค้างคืนกินได้ถ้าแช่เย็นภายใน 2 ชั่วโมงและอุ่นให้ร้อนทั่วถึงตามหลัก WHO ผู้สูงอายุ คนเป็นเบาหวาน โรคไต เสี่ยงป่วยหนักกว่า อาการไหนต้องไป รพ.

มะเฟือง คนเป็นโรคไตกินได้ไหม น้ำมะเฟืองทำไตวาย สะอึก ชัก ได้จริงหรือ

มะเฟืองมีกรดออกซาลิกสูงและมีสารพิษต่อระบบประสาท คนเป็นโรคไตหรือฟอกไตเสี่ยงสะอึก สับสน ชัก ส่วนคนไตปกติที่ดื่มน้ำมะเฟืองเปรี้ยวมากอาจไตวายเฉียบพลัน

ไส้กรอก หมูยอ กุนเชียง แหนม คนเป็นความดัน เบาหวาน ไขมันสูง กินได้ไหม

ไส้กรอก หมูยอ กุนเชียง แหนม แฮม เบคอน เป็นอาหารโซเดียมสูงและเนื้อสัตว์ไขมันสูง คนเป็นความดัน เบาหวาน ไขมันในเลือดสูงควรกินอย่างไร ไนไตรต์คืออะไร

ดูบทความความรู้สุขภาพทั้งหมด(ทั้งหมด 106 บทความ)
📞 โทรปรึกษาฟรีทัก LINEสอบถามโปรโมชันFacebookแชท