ฟอสฟอรัสสูงห้ามกินอะไร อาการ คัน และฟอสเฟตแฝงในอาหารแปรรูป

คำตอบสั้น: เมื่อฟอสฟอรัสในเลือดสูง ควรเลี่ยง นมและผลิตภัณฑ์นม ไข่แดง ถั่วเมล็ดแห้งและเต้าหู้ เมล็ดพืช เครื่องใน อาหารที่กินทั้งกระดูก เช่น ปลาเล็กปลาน้อย เนื้อสัตว์แปรรูป ขนมที่ใช้ยีสต์หรือผงฟู และน้ำอัดลมโคล่า ฟอสเฟตที่เติมในอาหารแปรรูปถูกดูดซึมได้เกือบทั้งหมด จึงต้องอ่านส่วนประกอบบนฉลาก ฟอสฟอรัสสูงทำให้คัน กระดูกบางเปราะ และหลอดเลือดแข็ง ถ้าคุมด้วยอาหารไม่พอ แพทย์จะให้ยาจับฟอสเฟตกินพร้อมอาหาร

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ค่าฟอสฟอรัสในเลือดปกติประมาณ 2.5–4.5 มก./ดล. (เกณฑ์ต่างกันเล็กน้อยตามแหล่งและห้องแล็บ)
• •เอกสารของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยให้จำกัดฟอสฟอรัสในอาหาร 700–800 มก./วัน เมื่อค่าในเลือดเกิน 4.8 มก./ดล.
• •ไข่แดงมีฟอสเฟตประมาณ 25 เท่าของไข่ขาว
• •มองหาคำว่าฟอสเฟต หรือ phosphate ในส่วนประกอบของอาหารแปรรูปและเครื่องดื่ม
• •ยาจับฟอสเฟตต้องกินพร้อมอาหารทุกมื้อ รวมของว่าง ตามที่แพทย์สั่ง

ฟอสฟอรัสในเลือดสูงเกิดจากอะไรในคนเป็นโรคไต

ไตที่เสื่อมขับฟอสฟอรัสออกได้น้อยลง ศูนย์ศรีพัฒน์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ อธิบายว่าปกติฟอสเฟตส่วนเกินจะออกทางปัสสาวะ เมื่อเป็นโรคไตเรื้อรัง ฟอสเฟตจึงคั่งในเลือด

มูลนิธิโรคไตแห่งชาติสหรัฐฯ (NKF) ระบุว่าการฟอกไตช่วยเอาฟอสฟอรัสออกได้บางส่วน แต่ยังต้องคุมไม่ให้ฟอสฟอรัสสะสมระหว่างรอบฟอก และผู้ฟอกไตหลายคนคุมอาหารอย่างเดียวไม่พอจนต้องใช้ยาร่วมด้วย การคุมอาหารจึงยังสำคัญ แม้จะฟอกไตแล้ว ทำความเข้าใจบทบาทของฟอสฟอรัสในร่างกายได้ที่ ฟอสฟอรัสในอาหาร ทำไมบางคนต้องนับ

ฟอสฟอรัสสูงมีอาการอย่างไร คันเกี่ยวไหม

ศูนย์ศรีพัฒน์ระบุผลของฟอสเฟตในเลือดสูงไว้ดังนี้

• •คันตามผิวหนัง
• •หลอดเลือดแดงแข็ง มีก้อนแคลเซียมเกาะตามเนื้อเยื่อ เพิ่มความเสี่ยงโรคหัวใจ สมอง และหลอดเลือด
• •ต่อมพาราไทรอยด์โต
• •กระดูกบางและเปราะ

NKF อธิบายกลไกว่าฟอสฟอรัสที่สูงทำให้ร่างกายดึงแคลเซียมออกจากกระดูก และเมื่อฟอสฟอรัสกับแคลเซียมสูงพร้อมกัน จะเกิดหินปูนเกาะในหลอดเลือด ปอด ตา และหัวใจ

อาการคันในคนเป็นโรคไตมีได้หลายสาเหตุ ไม่ใช่ฟอสฟอรัสอย่างเดียว ต้องดูผลเลือดร่วมกัน อ่านต่อที่ คนเป็นโรคไตมีอาการคันไหม

อาหารที่มีฟอสฟอรัสสูงมีอะไรบ้าง

ศูนย์ศรีพัฒน์และเอกสารของสมาคมโรคไตฯ รวบรวมไว้ดังนี้

• •นมและผลิตภัณฑ์นมทุกชนิด นมสด นมพร่องมันเนย นมข้น นมผง นมเปรี้ยว โยเกิร์ต ชีส ไอศกรีม
• •ถั่วเมล็ดแห้งและผลิตภัณฑ์ ถั่วเขียว ถั่วแดง ถั่วดำ เต้าหู้ นมถั่วเหลือง เต้าฮวย กระยาสารท
• •เมล็ดพืชและธัญพืช เมล็ดแตงโม เมล็ดฟักทอง เมล็ดทานตะวัน เมล็ดมะม่วงหิมพานต์ อัลมอนด์ ข้าวโอ๊ต ข้าวกล้อง ลูกเดือย งาดำ
• •ไข่แดงและขนมจากไข่แดง ทองหยิบ ทองหยอด ฝอยทอง สังขยา
• •เครื่องในสัตว์และแมลง
• •อาหารที่กินทั้งกระดูก กุ้งแห้ง ปลากรอบ ปลาเล็กปลาน้อย ครีบปลา
• •เนื้อสัตว์แปรรูป ไส้กรอก แฮม ลูกชิ้น ซึ่งใส่ฟอสเฟตให้เนื้อหยุ่น
• •อาหารทะเลแช่แข็ง เช่น กุ้งหรือปลาทะเลแล่เป็นชิ้นแล้วแช่แข็ง
• •เครื่องดื่มสีเข้ม กาแฟ ชา โกโก้ เบียร์ และโคล่า
• •ขนมที่ใช้ยีสต์หรือผงฟู ขนมปัง โดนัท เค้ก ซาลาเปา หมั่นโถว
• •อาหารผง เช่น ครีมผง นมผง เครื่องดื่มผงสำเร็จรูป ซึ่งใส่ฟอสเฟตกันจับตัวเป็นก้อน

โคล่าใช้กรดฟอสฟอริก ศูนย์ศรีพัฒน์แนะนำว่าถ้าอยากดื่มน้ำอัดลม ให้ใช้โซดาผสมน้ำหวานแทน (คนเป็นเบาหวานต้องระวังน้ำหวาน)

เรื่องกาแฟและชา แหล่งข้อมูลยังเขียนต่างกัน ศูนย์ศรีพัฒน์จัดกาแฟและชาไว้ในเครื่องดื่มฟอสเฟตสูง ขณะที่ NKF จัดกาแฟและชาเปล่าเป็นทางเลือกที่ฟอสฟอรัสต่ำกว่า แต่จัดเครื่องดื่มผสมนมและชาเย็นกระป๋องเป็นกลุ่มสูง ทางที่ปลอดภัยคือเลี่ยงแบบใส่นมหรือครีม และถามนักกำหนดอาหาร อ่านต่อที่ โรคไตกินกาแฟได้ไหม

ฟอสเฟตแฝงในอาหารแปรรูป ดูจากฉลากอย่างไร

ฟอสฟอรัสจากสารเติมแต่งดูดซึมง่ายกว่าจากอาหารธรรมชาติมาก NKF ระบุว่าฟอสฟอรัสจากสารเติมแต่งถูกดูดซึมได้ทั้งหมด ขณะที่ฟอสฟอรัสที่มีตามธรรมชาติในอาหาร จากสัตว์ดูดซึมได้ง่ายกว่าจากพืช และพบสารเติมแต่งนี้ได้ในอาหารจานด่วน อาหารพร้อมกิน เครื่องดื่มกระป๋องและขวด และอาหารแปรรูปส่วนใหญ่

วิธีอ่านฉลาก

1. 1ดูที่ ส่วนประกอบ ไม่ใช่แค่ตารางโภชนาการ เพราะฉลากส่วนใหญ่ไม่บอกปริมาณฟอสฟอรัส
2. 2NKF แนะนำให้หาคำที่มี PHOS เช่น phosphoric acid, disodium phosphate, sodium tripolyphosphate
3. 3บนฉลากภาษาไทย ให้สังเกตคำว่า ฟอสเฟต หรือ กรดฟอสฟอริก
4. 4ถ้าเจอ ให้เลือกยี่ห้ออื่นหรือเลือกอาหารสดที่ทำเองแทน

ศูนย์ศรีพัฒน์สรุปว่าอาหารแปรรูปให้ฟอสฟอรัสมากกว่าอาหารธรรมชาติที่ไม่ผ่านการแปรรูป การทำกับข้าวเองจากของสดจึงช่วยได้มาก อ่านวิธีอ่านฉลากเพิ่มที่ อ่านฉลากโภชนาการอย่างไร และสำหรับอาหารเสริมที่ ผู้ป่วยโรคไตดูโพแทสเซียมกับฟอสฟอรัสบนฉลากอาหารเสริมตรงไหน

ทำไมไข่ขาวมีฟอสฟอรัสต่อโปรตีนต่ำกว่าไข่แดง

ฟอสฟอรัสของไข่เกือบทั้งหมดอยู่ในไข่แดง งานของ Taylor และคณะ (J Ren Care 2011) อธิบายว่าไข่ไก่ใบใหญ่ทั้งฟองมีโปรตีน 6 กรัมและฟอสฟอรัส 86 มิลลิกรัม ส่วนไข่ขาวของไข่ใบเดียวกันมีโปรตีน 4 กรัม แต่ฟอสฟอรัสเพียง 5 มิลลิกรัม คิดเป็นฟอสฟอรัสต่อโปรตีน 1.2 มิลลิกรัมต่อกรัม เทียบกับไข่ทั้งฟอง 14.3 มิลลิกรัมต่อกรัม เอกสารของสมาคมโรคไตฯ ก็ระบุว่าไข่แดงมีฟอสเฟตมากประมาณ 25 เท่าของไข่ขาว

นี่คือเหตุผลที่นักกำหนดอาหารชอบใช้ไข่ขาวเป็นโปรตีนให้ผู้ป่วยไต เพราะได้โปรตีนคุณภาพดีโดยได้ฟอสฟอรัสน้อย แต่ไข่ขาวก็ยังต้องนับเป็นโปรตีนของวัน รายละเอียดอยู่ที่ โรคไตกินไข่ได้ไหม

ยาจับฟอสเฟตคืออะไร ทำไมต้องกินพร้อมอาหาร

ยานี้ไปจับฟอสฟอรัสในอาหารขณะอยู่ในลำไส้ ทำให้ฟอสฟอรัสไม่ถูกดูดซึมเข้าเลือด ตามที่เอกสารของสมาคมโรคไตฯ อธิบาย ยาจึงได้ผลเฉพาะเมื่อมีอาหารอยู่ในลำไส้ NKF ระบุว่าต้องกินทุกครั้งที่กิน ทั้งมื้อหลักและของว่าง

• •ยาที่ใช้บ่อยคือ แคลเซียมคาร์บอเนต หรือแคลเซียมอะซิเตท รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ ให้กินพร้อมอาหารคำแรก
• •เอกสารของสมาคมโรคไตฯ ระบุว่าแคลเซียมคาร์บอเนตที่ใช้จับฟอสเฟตต้อง เคี้ยวและกินพร้อมอาหาร แต่ถ้าแพทย์สั่งเป็นแคลเซียมเสริม ต้องกินช่วงที่ไม่ได้กินอาหาร
• •ยาเม็ดเดียวกันจึงกินคนละเวลาได้ตามจุดประสงค์ ต้องถามแพทย์หรือเภสัชกรให้ชัดว่าเม็ดไหนกินตอนไหน

ห้ามเพิ่ม ลด หรือหยุดยาจับฟอสเฟตเอง เรื่องเวลากินแคลเซียมกับยาอื่นอ่านต่อที่ แคลเซียมกินพร้อมยาได้ไหม

ต้องงดนมเลยไหม

ขึ้นกับค่าฟอสฟอรัสในเลือดและระยะโรค เอกสารของสมาคมโรคไตฯ ระบุว่าเมื่อฟอสเฟตในเลือดเกิน 4.8 มก./ดล. ให้งดนมทุกรูปแบบ ศูนย์ศรีพัฒน์ให้ผู้ป่วยไตระยะ 3–5 หรือผู้ที่ฟอสฟอรัสสูงเลี่ยงนมและผลิตภัณฑ์นม

เอกสารของสมาคมโรคไตฯ ยังอธิบายว่านมมีแคลเซียมและฟอสฟอรัสพอ ๆ กัน ผู้ป่วยที่แคลเซียมต่ำจึงมักใช้นมเป็นแหล่งแคลเซียมไม่ได้ แพทย์จะให้แคลเซียมในรูปยาแทน

ถ้าอยากกินของเย็น ศูนย์ศรีพัฒน์แนะนำไอศกรีมหวานเย็นที่ทำจากน้ำหวาน หรือไอศกรีมจากน้ำผลไม้ (ซอร์เบต์) แทนไอศกรีมนม ถ้าไม่มีปัญหาโพแทสเซียมสูง

ได้ยินว่าฟอสฟอรัสสูงต้องงดเนื้อสัตว์ทุกชนิด จริงไหม

ไม่จริง NKF จัดไก่ ปลา ไข่ หมู เป็นทางเลือกที่ฟอสฟอรัสต่ำกว่า เมื่อเทียบกับเครื่องใน ตับ หอยนางรม ไข่ปลา ปลาซาร์ดีน และเนื้อสัตว์แปรรูปอย่างไส้กรอกหรือเบคอน ปัญหาหลักจึงอยู่ที่ชนิดและรูปแบบของอาหาร ไม่ใช่เนื้อสัตว์ทั้งหมด ผู้ป่วยไตยังต้องได้โปรตีนพอ ถ้างดหมดจะเสี่ยงขาดสารอาหาร

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีผงไข่ขาว 230 มก. สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. กรดอัลฟาไลโปอิก (99%) 40 มก. ดีแอล-แอลฟา-โทโคเฟอริล อะซีเตต (50%) 20 มก. วิตามินดี3 200 IU วิตามินบี6 1 มก. วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม และกรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม

ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับเรื่องฟอสฟอรัสในบทความนี้ มีข้อมูลดังนี้

• •ผงไข่ขาว 230 มก. — ไข่ขาวในอาหารมีฟอสฟอรัสต่อโปรตีนต่ำ บทความทบทวนของ Noori และคณะ (2010) ระบุว่าไข่ขาวสดมีอัตราส่วนน้อยกว่า 2 มิลลิกรัมต่อโปรตีน 1 กรัม การศึกษานำร่องในผู้ป่วยฟอกเลือด 13 คนที่กินไข่ขาวเหลววันละ 225 กรัม (โปรตีนประมาณ 24 กรัม) แทนเนื้อสัตว์ 1 มื้อ นาน 6 สัปดาห์ พบฟอสฟอรัสในเลือดลดลง แต่ไม่มีกลุ่มเปรียบเทียบ และผู้วิจัยระบุว่าอาจเป็นผลจากการกินเนื้อสัตว์น้อยลง ปริมาณในงานนี้ต่างจากผงไข่ขาว 0.23 กรัมในแคปซูลกว่า 100 เท่า ผลนี้จึงใช้อธิบายแคปซูลไม่ได้ ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณโปรตีนหรือฟอสฟอรัส ผงไข่ขาวในแคปซูลมีปริมาณน้อยมาก จึงให้โปรตีนและฟอสฟอรัสน้อยมาก และไม่ได้เป็นแหล่งโปรตีน

ไม่มีการศึกษาตัวผลิตภัณฑ์นี้ในผู้ป่วยไต ส่วนประกอบอื่น เช่น เห็ดหลินจือ ยังต้องให้แพทย์พิจารณา เพราะอาจเสริมฤทธิ์ยาต้านเกล็ดเลือด ยาลดความดัน และยาเบาหวาน แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ที่ฟอสฟอรัสสูงหรือกินยาจับฟอสเฟตอยู่ จึงควรนำกล่องผลิตภัณฑ์ไปให้แพทย์โรคไตที่ดูแลดูก่อนทุกครั้ง

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที