ตรวจไตตรวจอะไรบ้าง ต้องงดอาหารไหม และควรตรวจทุกกี่เดือน

คำตอบสั้น: การตรวจไตพื้นฐานมี 3 อย่าง คือ ตรวจเลือดดูครีเอตินินเพื่อคำนวณ eGFR ตรวจปัสสาวะดูโปรตีนหรืออัลบูมิน (UACR) และวัดความดัน ส่วน BUN เกลือแร่ อัลตราซาวนด์ แพทย์สั่งเพิ่มตามข้อบ่งชี้ การตรวจไตอย่างเดียวมักไม่ต้องงดอาหาร แต่ถ้าตรวจพร้อมน้ำตาลหรือไขมันอาจต้องงด และควรงดเนื้อสัตว์มื้อใหญ่กับการออกกำลังกายหนักก่อนตรวจ คนกลุ่มเสี่ยงควรตรวจอย่างน้อยปีละครั้ง ส่วนผู้ป่วยโรคไตตรวจทุก 1–12 เดือนตามระยะ

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ชุดพื้นฐาน: ครีเอตินินและ eGFR · โปรตีนหรืออัลบูมินในปัสสาวะ · ความดันโลหิต
• •MedlinePlus ระบุว่าแพทย์อาจให้งดเนื้อสัตว์ 24 ชั่วโมงก่อนตรวจครีเอตินิน และถ้าตรวจเป็นชุดรวมอาจต้องงดอาหารนานถึง 12 ชั่วโมง
• •ก่อนตรวจควรเลี่ยง: เนื้อสัตว์มื้อใหญ่ ออกกำลังกายหนัก ครีเอทีนเสริม และไม่ควรปล่อยให้ขาดน้ำ
• •แนวทางสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย: ผู้ป่วยโรคไตตรวจ eGFR และอัลบูมินในปัสสาวะอย่างน้อยปีละครั้ง และถี่ขึ้นตามระยะ
• •ไม่มีวิธีตรวจด้วยตัวเองที่บ้านแทนการตรวจเลือดและปัสสาวะได้

ตรวจไตตรวจอะไรบ้าง

1. ตรวจเลือด

• •ครีเอตินิน และ eGFR (อัตราการกรองของไต) เป็นค่าหลักที่ใช้บอกระยะโรคไต แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยให้กลุ่มเสี่ยงตรวจ eGFR อย่างน้อยปีละครั้ง
• •BUN ของเสียจากการย่อยโปรตีน ใช้อ่านคู่กับครีเอตินิน อ่านเพิ่มที่ ค่า BUN คืออะไร
• •เกลือแร่ เช่น โพแทสเซียม (K) แคลเซียม ฟอสเฟต และไบคาร์บอเนต คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล อธิบายว่าภาวะแทรกซ้อน เช่น โพแทสเซียมคั่ง มักเริ่มพบตั้งแต่ระยะ 3 อ่านเพิ่มที่ โพแทสเซียมสูง อาการ
• •ความเข้มข้นเลือด (ฮีโมโกลบิน) แนวทางไทยให้ผู้ป่วยระยะ 3 ตรวจอย่างน้อยปีละครั้ง ระยะ 4–5 อย่างน้อยทุก 6 เดือน
• •อัลบูมินในเลือด แนวทางไทยให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังตรวจทุก 3–6 เดือน เพื่อดูภาวะโภชนาการ

2. ตรวจปัสสาวะ

• •แถบจุ่มหาโปรตีนและเม็ดเลือดแดง แนวทางไทยถือว่าโปรตีนตั้งแต่ 1+ ขึ้นไปผิดปกติ ถ้าไม่มีสาเหตุอื่นที่ทำให้ผลบวกลวง
• •UACR ผู้ป่วยเบาหวานหรือความดันสูงที่แถบจุ่มไม่พบโปรตีน ควรตรวจเพิ่มด้วยวิธีนี้ อ่านเพิ่มที่ UACR คืออะไร

3. วัดความดันโลหิต

คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล แนะนำให้กลุ่มเสี่ยงตรวจทุกปีทั้งครีเอตินิน โปรตีนในปัสสาวะ และความดัน แนวทางไทยตั้งเป้าความดันผู้ป่วยโรคไตที่ยังไม่ฟอกไตไว้ต่ำกว่า 130/80 มม.ปรอท แพทย์อาจปรับตามแต่ละคน

4. ตรวจภาพไต

อัลตราซาวนด์หรือเอกซเรย์ไต แนวทางไทยระบุว่า ขึ้นกับข้อบ่งชี้ในผู้ป่วยแต่ละราย ไม่ได้ตรวจทุกคน เช่น สงสัยนิ่ว ถุงน้ำในไต หรือไตขนาดผิดปกติ

ตรวจไตต้องงดอาหารไหม งดน้ำไหม

การตรวจครีเอตินินอย่างเดียวมักไม่ต้องอดอาหาร แต่ MedlinePlus ระบุว่า

• •แพทย์อาจให้ งดเนื้อสัตว์ 24 ชั่วโมง ก่อนตรวจ เพราะเนื้อสัตว์ทำให้ครีเอตินินสูงขึ้นชั่วคราว
• •ถ้าตรวจครีเอตินินเป็นส่วนหนึ่งของชุดตรวจเลือดรวม อาจต้องงดอาหารนานถึง 12 ชั่วโมง

แนวทาง KDIGO 2024 อธิบายเพิ่มว่า การศึกษาส่วนใหญ่วัดค่าไตตอนเช้าหลังงดอาหาร และ การเว้นอย่างน้อย 12 ชั่วโมงหลังกินเนื้อหรือปลา ช่วยเลี่ยงผลของเนื้อสัตว์ต่อครีเอตินินได้ดีที่สุด

เรื่องน้ำ ถ้าโรงพยาบาลไม่ได้สั่งให้งดน้ำ ไม่ควรอดน้ำจนขาดน้ำ เพราะการขาดน้ำทำให้ครีเอตินินสูงขึ้นได้ ส่วนผู้ป่วยไตระยะท้ายที่แพทย์จำกัดน้ำ ให้ดื่มตามที่แพทย์กำหนดเหมือนเดิม

สรุปง่าย ๆ ให้ ถามโรงพยาบาลตอนนัดว่าครั้งนี้ตรวจอะไรบ้าง ถ้ามีน้ำตาลหรือไขมันด้วย ให้งดตามที่สั่ง

ก่อนตรวจไตควรเลี่ยงอะไร

1. 1เนื้อสัตว์มื้อใหญ่คืนก่อนตรวจ เช่น หมูกระทะ ชาบู สเต๊ก
2. 2ออกกำลังกายหนัก MedlinePlus ระบุว่าทำให้ครีเอตินินสูงได้ ส่วนผลต่อการตรวจอัลบูมินในปัสสาวะ อ่านใน UACR คืออะไร
3. 3ครีเอทีนเสริมและอาหารโปรตีนสูงพิเศษ KDIGO จัดเป็นปัจจัยที่เปลี่ยนครีเอตินินโดยไม่เกี่ยวกับการกรองของไต
4. 4กำมือแบมือแรง ๆ ตอนเจาะเลือด KDIGO ระบุว่าการออกแรงมือหรือแขนขณะเจาะ และการรัดสายยางแน่น ทำให้โพแทสเซียมสูงหลอกได้
5. 5เก็บปัสสาวะช่วงมีประจำเดือน MedlinePlus แนะนำให้แจ้งเจ้าหน้าที่ก่อนตรวจ

ห้ามหยุดยาประจำตัวเองก่อนตรวจ MedlinePlus ย้ำว่ายาและอาหารเสริมบางชนิดมีผลต่อค่า ให้บอกแพทย์ทุกตัวที่กินอยู่ แต่อย่าหยุดเองถ้าแพทย์ไม่ได้สั่ง

ค่าไตควรตรวจทุกกี่เดือน

คนที่ยังไม่เป็นโรคไตแต่อยู่ในกลุ่มเสี่ยง

แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2565 ให้กลุ่มเสี่ยง เช่น เบาหวาน ความดันสูง อายุเกิน 60 ปี เก๊าท์ นิ่ว ใช้ยาแก้ปวด NSAIDs หรือสมุนไพรต่อเนื่อง และมีคนในครอบครัวเป็นโรคไต ตรวจ eGFR อย่างน้อยปีละครั้ง ถ้าผลผิดปกติ ให้ตรวจซ้ำใน 3 เดือน ถ้าผลซ้ำปกติ ให้คัดกรองอีกครั้งในปีถัดไป

ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังที่อาการคงที่ (แนวทางไทย ข้อ 3.1)

• •ระยะ 1–2: อย่างน้อยทุก 12 เดือน หรือทุก 6 เดือนถ้าอัลบูมินในปัสสาวะเกิน 300 มก./ก.
• •ระยะ 3a: อย่างน้อยทุก 6 เดือน ทุก 4 เดือนถ้าอัลบูมินเกิน 300 มก./ก. หรือทุก 12 เดือนถ้าค่าไตคงที่และไม่พบโปรตีนในปัสสาวะ
• •ระยะ 3b: อย่างน้อยทุก 6 เดือน หรือทุก 4 เดือนถ้าอัลบูมินเกิน 30 มก./ก.
• •ระยะ 4: อย่างน้อยทุก 4 เดือน หรือทุก 3 เดือนถ้าอัลบูมินเกิน 300 มก./ก.
• •ระยะ 5: ทุก 1–3 เดือนตามอาการ

ช่วงที่ต้องตรวจถี่ขึ้น

ผู้ป่วยระยะ 3a–5 ที่เพิ่งเริ่มหรือเพิ่มขนาดยาลดความดันกลุ่ม ACEi ARB หรือ MRA ควรตรวจครีเอตินินและโพแทสเซียม ภายใน 2–4 สัปดาห์ และควรตรวจบ่อยขึ้นเมื่อป่วยเฉียบพลัน เป็นหัวใจล้มเหลว หรือได้ยาที่อาจกระทบไต เช่น NSAIDs หรือยาขับปัสสาวะ

ไม่รู้ว่าตัวเองระยะไหน ดูได้ที่ โรคไตเรื้อรังแบ่งระยะอย่างไร และรายการตรวจตามช่วงอายุที่ อายุ 40 50 60 ควรตรวจสุขภาพอะไร

ตรวจไตด้วยตัวเองที่บ้านได้ไหม

ไม่มีวิธีที่บ้านที่บอกค่าไตแทนการตรวจเลือดและปัสสาวะได้ NIDDK ของสหรัฐฯ ระบุว่าโรคไตระยะแรกมักไม่มีอาการ และการตรวจเป็นทางเดียวที่จะรู้ว่าไตทำงานได้ดีแค่ไหน

สิ่งที่ทำเองได้คือสังเกตความเปลี่ยนแปลง เช่น ขาหรือหนังตาบวม ปัสสาวะเป็นฟองไม่ยุบ ปัสสาวะเปลี่ยนสี หรือตื่นปัสสาวะกลางคืนบ่อยขึ้น แล้วนำไปเล่าให้แพทย์ฟัง แต่อาการเหล่านี้มาจากสาเหตุอื่นได้ และการไม่มีอาการก็ไม่ได้แปลว่าไตปกติ อ่านวิธีสังเกตแต่ละอาการที่ ขาบวมโรคไต และ คนเป็นโรคไตฉี่เป็นยังไง

ได้ยินว่าครีเอตินินปกติแปลว่าไตดีแน่นอน จริงไหม ไม่จริงเสมอไป MedlinePlus ระบุว่าครีเอตินินอาจยังปกติในระยะแรกของโรคไต คนเป็นเบาหวานหรือความดันจึงต้องตรวจปัสสาวะด้วย ไม่ใช่ดูแค่เลือด

ตรวจไตที่ไหน ใช้สิทธิ์อะไรได้บ้าง

ตรวจได้ที่โรงพยาบาลรัฐ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลที่มีบริการเจาะเลือด และโรงพยาบาลเอกชน คนที่เป็นเบาหวานหรือความดันและรับยาที่คลินิกโรคเรื้อรังอยู่แล้ว ให้ถามแพทย์หรือพยาบาลว่าตรวจไตครั้งล่าสุดเมื่อไร และครั้งต่อไปเมื่อไร

ค่าใช้จ่ายและสิทธิ์ (บัตรทอง ประกันสังคม สิทธิข้าราชการ) ต่างกันไปตามโรงพยาบาลและรายการที่ตรวจ บทความนี้จึงไม่ระบุราคา ให้สอบถามโรงพยาบาลตามสิทธิ์ของตนก่อนไปตรวจ

เอาผลเก่ามาเทียบอย่างไร

• •จดเป็นตาราง วันที่ ครีเอตินิน eGFR อัลบูมินในปัสสาวะ และความดัน แล้วพกไปทุกครั้ง
• •ดูแนวโน้ม ไม่ใช่ตัวเลขเดียว NIDDK อธิบายว่าการรักษาได้ผลถ้า eGFR คงที่ และอัลบูมินในปัสสาวะคงที่หรือลดลง
• •รู้เกณฑ์ที่ต้องถามแพทย์ KDIGO 2024 ระบุว่าในผู้ป่วยโรคไต eGFR ที่เปลี่ยนเกินร้อยละ 20 หรืออัลบูมินในปัสสาวะที่เพิ่มเป็น 2 เท่า ถือว่าเกินการแกว่งปกติ ควรให้แพทย์ประเมิน
• •ดูค่าอ้างอิงในใบผล ค่าปกติแต่ละห้องแล็บต่างกันเล็กน้อย

ถ้าผลครั้งเดียวขยับขึ้นหรือลง อ่านคำอธิบายที่ ค่าไตเพิ่มได้ไหม วิธีอ่านใบผลตรวจสุขภาพทั้งใบอยู่ที่ อ่านผลตรวจสุขภาพประจำปี และวิธีเตรียมคำถามก่อนพบแพทย์อยู่ที่ เตรียมตัวก่อนพาผู้สูงอายุไปหาหมอ

เมื่อไรไม่ต้องรอนัด ให้ไปพบแพทย์ทันที

ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่ง เช่น ปัสสาวะน้อยลงมากผิดปกติ อ่อนเพลียมาก คลื่นไส้อาเจียน แขนขาบวมเร็ว เหนื่อยหอบ หรือใจสั่น ไม่ต้องรอวันนัด ให้ไปโรงพยาบาลทันที อาการเหล่านี้อาจเป็นไตวายเฉียบพลัน อ่านเพิ่มที่ ไตวายเฉียบพลันเกิดจากอะไร ถ้าหายใจไม่ออก เจ็บหน้าอก หรือหมดสติ โทร 1669

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีผงไข่ขาว 230 มก. สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. กรดอัลฟาไลโปอิก (99%) 40 มก. ดีแอล-แอลฟา-โทโคเฟอริล อะซีเตต (50%) 20 มก. วิตามินดี3 200 IU วิตามินบี6 1 มก. วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม และกรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม

• •สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. — เห็ดหลินจือเป็นสารที่มีงานวิจัยเกี่ยวกับไต ส่วนใหญ่เป็นการทดลองในสัตว์และเซลล์ ในคนยังมีเพียงรายงานขนาดเล็กที่ไม่มีกลุ่มเปรียบเทียบ ยังสรุปไม่ได้ ส่วนงานวิจัยแบบสุ่มในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ที่ใช้เห็ดหลินจือวันละ 1.4–3 กรัม (1,400–3,000 มก.) นาน 12–16 สัปดาห์ ไม่พบว่าลดน้ำตาลสะสม ความดัน หรือไขมันในเลือดได้อย่างมีนัยสำคัญ ขณะที่แคปซูลมีสารสกัด 50 มก.

ทุกครั้งที่ไปตรวจไต ให้นำกล่องผลิตภัณฑ์เสริมอาหารทุกชนิดที่กินอยู่ไปให้แพทย์ดู เพราะ MedlinePlus ระบุว่ายาและอาหารเสริมบางชนิดมีผลต่อผลตรวจ และแนวทาง KDIGO 2024 ให้แพทย์ทบทวนอาหารเสริมและสมุนไพรของผู้ป่วยไตเป็นประจำ

เห็ดหลินจือมีรายงานการบาดเจ็บของตับ รวมถึงผู้ป่วยในไทยที่เสียชีวิตจากตับอักเสบรุนแรงหลังเปลี่ยนมากินชนิดผง และอาจเสริมฤทธิ์ยาต้านเกล็ดเลือด ยาละลายลิ่มเลือด ยาลดความดัน และยาเบาหวาน แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรปรึกษาแพทย์โรคไตที่ดูแลก่อนทุกครั้ง

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที