โพแทสเซียมสูง อาการ เกิดจากอะไร อันตรายแค่ไหนในคนเป็นโรคไต

คำตอบสั้น: โพแทสเซียมในเลือดปกติประมาณ 3.5–5.0 มิลลิอิควิวาเลนต์ต่อลิตร (แต่ละห้องแล็บต่างกันเล็กน้อย) ถ้าเกิน 5.0 ถือว่าสูง ส่วนใหญ่ไม่มีอาการ แต่ถ้าสูงมากหรือขึ้นเร็ว อาจอ่อนแรง ชา คลื่นไส้ ใจสั่น เจ็บหน้าอก และหัวใจเต้นผิดจังหวะจนหยุดเต้นได้ สาเหตุสำคัญคือไตขับโพแทสเซียมได้น้อยลง ร่วมกับยาลดความดันบางกลุ่ม เกลือทดแทนโซเดียม และอาหารโพแทสเซียมสูง ห้ามหยุดยาเอง ให้แพทย์เป็นผู้หาสาเหตุและปรับ

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •NKF ระบุค่าปกติ 3.5–5.0 อาการมักเกิดเมื่อสูงกว่า 6.0 แต่บางคนมีอาการที่ระดับต่ำกว่านั้น ส่วนศูนย์ศรีพัฒน์ มช. แนะนำผู้ป่วยไตให้คุมไว้ต่ำกว่า 5
• •สาเหตุ: ไตเสื่อม ยา ACEi ARB ยาขับปัสสาวะชนิดเก็บโพแทสเซียม NSAIDs เกลือหรือน้ำปลาโซเดียมต่ำ ผลไม้และผักโพแทสเซียมสูง ท้องผูก
• •ผลสูงหลอกได้จากการรัดสายยางแน่น กำมือแรง หรือเลือดแตกระหว่างเจาะ
• •แนวทางไทยและ KDIGO ให้แก้ที่สาเหตุก่อน โดยไม่จำเป็นต้องหยุดยาความดันที่ช่วยชะลอไต
• •มีอาการใดอาการหนึ่ง เช่น ใจสั่น เจ็บหน้าอก หายใจลำบาก อ่อนแรงมาก หรือหมดสติ ต้องไปโรงพยาบาลทันที

โพแทสเซียมในเลือดปกติเท่าไร เท่าไหร่ถึงเรียกว่าสูง

ค่าปกติอยู่ราว 3.5–5.0 มูลนิธิโรคไตแห่งชาติสหรัฐฯ (NKF) ระบุช่วงนี้สำหรับคนส่วนใหญ่ และให้นิยามว่าเกิน 5.0 คือโพแทสเซียมสูง ค่าอ้างอิงแต่ละห้องแล็บต่างกันเล็กน้อย ให้ดูช่วงที่พิมพ์ในใบผล ซึ่งมักใช้หน่วย mEq/L หรือ mmol/L

สำหรับคนเป็นโรคไต ศูนย์ศรีพัฒน์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ แนะนำว่า ระดับในเลือดควรต่ำกว่า 5 และถ้าเกิน 5.5 ให้งดผลไม้ ส่วนแนวทาง KDIGO 2024 ใช้ระดับเกิน 5.5 เป็นจุดที่ต้องเริ่มขั้นตอนจัดการภาวะโพแทสเซียมสูง

ร่างกายได้โพแทสเซียมจากอาหาร และไตเป็นผู้ขับส่วนเกินออกทางปัสสาวะ อ่านหน้าที่ของโพแทสเซียมได้ที่ โพแทสเซียมทำหน้าที่อะไรในร่างกาย

โพแทสเซียมสูงมีอาการอย่างไร ทำไมอันตรายต่อหัวใจ

ส่วนใหญ่ไม่มีอาการ หลายคนรู้จากผลเลือดเท่านั้น NKF ระบุว่าอาการมักเกิดเมื่อสูงกว่า 6.0 แต่ความเร็วที่ค่าขึ้นสำคัญกว่าตัวเลข และบางคนมีอาการที่ระดับต่ำกว่านั้น อาการที่พบ ได้แก่

• •กล้ามเนื้ออ่อนแรง ชา เหน็บ คลื่นไส้
• •ถ้าขึ้นเร็วและสูงมาก: ใจสั่น หัวใจเต้นเร็วหรือแรง หายใจลำบาก เจ็บหน้าอก อาเจียน

MedlinePlus เพิ่มอาการชีพจรช้า อ่อน หรือไม่สม่ำเสมอ และ หมดสติทันทีเพราะหัวใจเต้นช้ามากหรือหยุดเต้น

เหตุผลที่อันตรายต่อหัวใจ ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. อธิบายว่าโพแทสเซียมมีผลต่อการทำงานของกล้ามเนื้อและหัวใจ ถ้าระดับในเลือดสูงมากเกินไป อาจทำให้หัวใจเต้นผิดปกติหรือหยุดเต้นได้ NKF ระบุว่าโพแทสเซียมสูงแบบฉับพลันหรือรุนแรงเป็นภาวะคุกคามชีวิต ต้องได้รับการรักษาทันที

โพแทสเซียมสูงเกิดจากอะไร

1. ไตขับโพแทสเซียมได้น้อยลง

MedlinePlus อธิบายว่าไตเป็นผู้ขับโพแทสเซียมส่วนเกินออกทางปัสสาวะ ถ้าไตทำงานไม่ดี โพแทสเซียมจะสะสมในเลือด KDIGO อธิบายเพิ่มว่าเมื่อไตเสื่อมมากขึ้น ไตจะขับโพแทสเซียมหลังมื้ออาหารได้ไม่ทัน

2. ยาบางกลุ่ม

• •ยาลดความดันกลุ่ม ACEi และ ARB
• •ยากลุ่ม MRA เช่น spironolactone ตามที่ MedlinePlus ระบุ และ ยาขับปัสสาวะที่ลดการขับโพแทสเซียม ตามแนวทางของสมาคมโรคไตฯ
• •ยาแก้ปวด NSAIDs และยาปฏิชีวนะ trimethoprim ซึ่ง KDIGO ให้ทบทวนก่อนเป็นอันดับแรก

แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยระบุว่ายา ACEi หรือ ARB ทำให้โพแทสเซียมสูงขึ้นได้แต่ไม่มาก และในการศึกษาในผู้ป่วยโรคไตพบภาวะโพแทสเซียมสูงประมาณร้อยละ 2–4 ยากลุ่มนี้ช่วยชะลอไตเสื่อม จึงไม่ควรหยุดเอง อ่านเพิ่มที่ ยาลดความดันมีกี่กลุ่ม

3. เกลือทดแทนและเครื่องปรุงโซเดียมต่ำ

NKF ระบุว่าเกลือทดแทนหลายชนิดมีโพแทสเซียมสูงในรูปโพแทสเซียมคลอไรด์ แนวทางของสมาคมโรคไตฯ ยกการบริโภคเกลือที่ใช้โพแทสเซียมแทนโซเดียมเป็นสาเหตุที่ต้องหา และศูนย์ศรีพัฒน์ มช. ระบุว่า เกลือ ซีอิ๊ว และน้ำปลาสูตรโซเดียมต่ำ มีเกลือโพแทสเซียมเป็นส่วนประกอบ ผู้ป่วยไตไม่ควรใช้ อ่านเพิ่มที่ เกลือทดแทนโซเดียม

4. อาหารโพแทสเซียมสูง

ผู้ที่ไตขับโพแทสเซียมได้น้อย ถ้ากินผักผลไม้โพแทสเซียมสูงมากอาจสะสมจนสูง แนวทางไทยให้หาสาเหตุนี้เมื่อพบโพแทสเซียมสูง

5. สาเหตุอื่นที่ควรรู้

KDIGO ระบุว่า ท้องผูก ทำให้โพแทสเซียมสูงได้ในผู้ป่วยไตระยะท้าย เพราะลำไส้ช่วยขับโพแทสเซียมมากขึ้นเมื่อไตเสื่อม นอกจากนี้ยังมีเบาหวานที่คุมไม่ได้ ภาวะเลือดเป็นกรด และการสลายของกล้ามเนื้อหรือเนื้อเยื่อจำนวนมาก

ผลเลือดโพแทสเซียมสูงหลอกได้ไหม

ได้ KDIGO 2024 เรียกว่า pseudohyperkalemia คือโพแทสเซียมในร่างกายจริงปกติ แต่ตัวเลขสูงเพราะโพแทสเซียมรั่วออกจากเซลล์ระหว่างเจาะหรือเก็บเลือด สาเหตุที่ระบุไว้ ได้แก่

• •รัดสายยางที่แขนแน่นเกินไป
• •กำมือแบมือหรือออกแรงแขนขณะเจาะ
• •เม็ดเลือดแดงแตก จากการเขย่าหลอดแรง อุปกรณ์ไม่เหมาะ หรือเก็บตัวอย่างไม่ถูกวิธี
• •เกล็ดเลือดหรือเม็ดเลือดขาวสูงมาก

KDIGO ระบุว่าถ้าสงสัย ควรเจาะเลือดใหม่และตรวจอย่างถูกวิธีภายในเวลาที่เหมาะสม แต่ผู้ป่วยห้ามสรุปเองว่าผลหลอก โดยเฉพาะคนที่ไตเสื่อมหรือกินยากลุ่มข้างต้น ให้แพทย์เป็นผู้ตัดสิน

โพแทสเซียมสูงห้ามกินอะไร ควรกินอะไร

แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2565 ให้ผู้ป่วยที่โพแทสเซียมสูงเลือกอาหารโพแทสเซียมต่ำ ตามตารางผักผลไม้ไทยดังนี้

ผลไม้โพแทสเซียมสูง ควรเลี่ยงหรือจำกัด: กล้วย กล้วยหอม ฝรั่ง ขนุน ทุเรียน น้อยหน่า ลำไย มะม่วง มะปราง มะขามหวาน แคนตาลูป ลูกเกด ลูกพรุน น้ำส้มคั้น น้ำมะพร้าว

ผลไม้โพแทสเซียมต่ำถึงปานกลาง: สับปะรด แตงโม ส้มโอ ส้มเขียวหวาน ชมพู่ พุทรา มังคุด ลองกอง องุ่นเขียว เงาะ แอปเปิ้ล

ผักโพแทสเซียมสูง: เห็ด หน่อไม้ฝรั่ง บรอคโคลี ผักโขม ผักบุ้ง คะน้า กวางตุ้ง ใบแค มันฝรั่ง มันเทศ ฟักทอง ข้าวโพด หัวปลี สะเดา

ผักโพแทสเซียมต่ำถึงปานกลาง: แตงกวา ฟักเขียว บวบ มะระ มะเขือยาว มะละกอดิบ ถั่วแขก หอมใหญ่ กะหล่ำปลี ผักกาดขาว ผักกาดหอม

เทคนิคที่ช่วยได้

• •ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. ระบุว่า ผักใบเขียวทุกชนิดกินได้ถ้าลวกหรือต้มก่อน เพื่อลดโพแทสเซียม และแนะนำผู้ป่วยระยะ 4–5 หรือโพแทสเซียมสูงให้กินผลไม้กลุ่มสูงไม่เกินวันละ 1 ส่วน ผักกลุ่มสูงไม่เกินวันละ 1 ทัพพี
• •KDIGO อ้างว่าการแช่อาหารบางชนิดในน้ำที่ต้มเดือดแล้ว 5–10 นาที ลดโพแทสเซียมได้ราวครึ่งหนึ่ง และให้ระวังอาหารแปรรูปที่เติมโพแทสเซียม เพราะดูดซึมได้ง่าย
• •ส้มตำมะละกอดิบ มะละกอเองอยู่กลุ่มต่ำถึงปานกลาง แต่ยังต้องระวังความเค็มจากน้ำปลาและปลาร้า

KDIGO แนะนำให้วางแผนอาหารเป็นรายบุคคลร่วมกับนักกำหนดอาหาร ไม่ใช่งดผักผลไม้ทุกอย่าง อ่านต่อที่ โพแทสเซียมในอาหาร กลุ่มไหนสูง คนเป็นโรคไตกินผลไม้อะไรได้บ้าง และ โรคไตห้ามกินผักอะไรบ้าง

แพทย์แก้โพแทสเซียมสูงอย่างไร

ถ้าสูงมากหรือคลื่นหัวใจผิดปกติ ต้องรักษาฉุกเฉิน MedlinePlus ระบุวิธีที่โรงพยาบาลใช้ เช่น ให้แคลเซียมทางหลอดเลือดเพื่อลดผลต่อกล้ามเนื้อและหัวใจ ให้กลูโคสร่วมกับอินซูลินเพื่อลดโพแทสเซียมชั่วคราวระหว่างแก้สาเหตุ ให้ยาที่ช่วยขับโพแทสเซียมออกทางลำไส้ ยาขับปัสสาวะ และฟอกไตถ้าไตทำงานไม่ดี

ถ้าไม่ฉุกเฉิน แนวทางไทยและ KDIGO ให้แก้ตามลำดับ

1. 1หาและแก้สาเหตุ เช่น เลิกเกลือทดแทน ปรับอาหาร หยุดยา NSAIDs ที่ซื้อเอง
2. 2ให้ยาขับปัสสาวะที่ช่วยขับโพแทสเซียม หรือยาจับโพแทสเซียมในลำไส้
3. 3พิจารณาลดหรือหยุดยา ACEi ARB หรือ MRA เป็นทางสุดท้าย เมื่อวิธีอื่นไม่ได้ผล

KDIGO ระบุว่าการหยุดยากลุ่มนี้สัมพันธ์กับเหตุการณ์โรคหัวใจและหลอดเลือดที่เพิ่มขึ้น นี่คือเหตุผลที่ ห้ามหยุดยาความดันเองเมื่อรู้ว่าโพแทสเซียมสูง

ได้ยินว่าโพแทสเซียมสูงเพราะยาความดัน ควรหยุดยาเอง จริงไหม

ไม่จริง แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยแนะนำให้หาสาเหตุอื่นร่วมด้วย และแก้โดยไม่จำเป็นต้องลดหรือหยุดยา เช่น จำกัดอาหารและยาที่ทำให้โพแทสเซียมสูง ต้นเหตุที่แนวทางยกตัวอย่างไว้ ได้แก่ เกลือที่ใช้โพแทสเซียมแทนโซเดียม ผักหรือผลไม้โพแทสเซียมสูง และยาแก้ปวด NSAIDs ในชีวิตจริงจึงควรนึกย้อนว่าช่วงก่อนตรวจเปลี่ยนมาใช้น้ำปลาสูตรโซเดียมต่ำ ซื้อยาแก้ปวดกินเอง หรือกินผลไม้อย่างทุเรียนหรือลำไยมากเป็นพิเศษหรือไม่ แล้วบอกแพทย์

เมื่อไรต้องไปโรงพยาบาลทันที

MedlinePlus แนะนำให้ติดต่อแพทย์ทันทีถ้ามีอาเจียน ใจสั่น อ่อนแรง หรือหายใจลำบาก และระบุอาการอันตรายอื่น เช่น เจ็บหน้าอก ชีพจรช้า อ่อน หรือไม่สม่ำเสมอ คนที่เป็นโรคไตหรือกินยากลุ่มข้างต้น ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันที ไม่ต้องรอให้มีหลายอาการพร้อมกัน และไม่ต้องรอวันนัด

• •ใจสั่น หัวใจเต้นผิดจังหวะ ชีพจรช้าหรืออ่อน
• •อ่อนแรงมาก
• •หายใจลำบาก เจ็บหน้าอก
• •อาเจียน

ถ้าเจ็บหน้าอก หายใจไม่ออก หรือหมดสติ โทร 1669 ทันที และถ้าแพทย์โทรตามให้กลับไปตรวจซ้ำเพราะผลโพแทสเซียมสูง ควรไปตามนัด อย่ารอให้มีอาการ

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีผงไข่ขาว 230 มก. สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. กรดอัลฟาไลโปอิก (99%) 40 มก. ดีแอล-แอลฟา-โทโคเฟอริล อะซีเตต (50%) 20 มก. วิตามินดี3 200 IU วิตามินบี6 1 มก. วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม และกรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม

• •สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. — เห็ดหลินจือเป็นสารที่มีงานวิจัยเกี่ยวกับไต ส่วนใหญ่เป็นการทดลองในสัตว์และเซลล์ ในคนยังมีเพียงรายงานขนาดเล็ก ยังสรุปไม่ได้ และเราไม่พบงานวิจัยในคนที่วัดผลของเห็ดหลินจือต่อระดับโพแทสเซียมในเลือด เห็ดที่อยู่ในกลุ่มผักโพแทสเซียมสูงตามตารางของสมาคมโรคไตฯ คือเห็ดที่กินเป็นอาหาร ส่วนฉลากของแคปซูลไม่ได้ระบุปริมาณโพแทสเซียม

ผู้ที่โพแทสเซียมสูงหรือไตเสื่อมระยะท้าย จึงควรนำกล่องไปให้แพทย์หรือเภสัชกรดูก่อนรับประทาน นอกจากนี้ เห็ดหลินจืออาจเสริมฤทธิ์ยาลดความดัน ยาเบาหวาน ยาต้านเกล็ดเลือด และยาละลายลิ่มเลือด และมีรายงานการบาดเจ็บของตับ รวมถึงผู้ป่วยในไทยที่เสียชีวิตจากตับอักเสบรุนแรงหลังเปลี่ยนมากินชนิดผง

แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรปรึกษาแพทย์โรคไตที่ดูแลก่อนทุกครั้ง

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที