ค่าไตเพิ่มได้ไหม eGFR ขึ้นได้ไหม และทำไมผลแต่ละครั้งไม่เท่ากัน

คำตอบสั้น: ค่า eGFR (อัตราการกรองของไต) ขึ้นลงได้เล็กน้อยทุกครั้งที่ตรวจ เพราะคำนวณจากครีเอตินินในเลือด ซึ่งเปลี่ยนได้ตามอาหาร น้ำ การออกกำลังกาย และยา ค่าไตที่เพิ่มขึ้นจริงมักพบในคนที่ฟื้นจากไตวายเฉียบพลัน ส่วนโรคไตเรื้อรัง สถาบัน NIDDK ของสหรัฐฯ ระบุว่าเราเพิ่มค่า GFR ไม่ได้ แต่พยายามไม่ให้ลดลงได้ เป้าหมายที่ถูกจึงเป็นการชะลอ ไม่ใช่การดันตัวเลขให้สูง

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •แนวทาง KDIGO 2024 ระบุว่า ในผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง ถ้า eGFR ครั้งใหม่เปลี่ยนไปเกินร้อยละ 20 จากครั้งก่อน ถือว่าเกินการแกว่งตามปกติ ควรให้แพทย์ประเมิน
• •กินเนื้อสัตว์หรือปลาที่ปรุงสุกก่อนเจาะเลือด ทำให้ครีเอตินินสูงขึ้นชั่วคราว และ eGFR ออกมาต่ำกว่าจริงได้
• •ไตวายเฉียบพลันฟื้นได้ถ้ารักษาทัน แต่ไตวายเรื้อรังไม่ฟื้นกลับเป็นปกติ
• •เมื่อค่าครีเอตินินอาจคลาดเคลื่อน แพทย์อาจตรวจซิสตาทินซี (cystatin C) เพิ่ม
• •ยังไม่มีอาหารหรืออาหารเสริมใดที่มีหลักฐานว่าเพิ่มค่าไตของผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังได้

ค่า eGFR มาจากไหน ทำไมจึงขึ้นลงได้

eGFR ไม่ได้วัดจากไตโดยตรง แต่คำนวณจากค่าครีเอตินินในเลือด ร่วมกับข้อมูลอย่างอายุและเพศ ตามสูตรที่แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยใช้

ครีเอตินินเป็นของเสียจากการใช้งานกล้ามเนื้อ ไตเป็นผู้กรองทิ้ง ถ้าไตกรองได้น้อยลง ครีเอตินินจะค้างในเลือดมากขึ้น ตัวเลข eGFR ที่คำนวณได้จึงต่ำลง

ปัญหาคือ ครีเอตินินเปลี่ยนได้จากเรื่องอื่นที่ไม่เกี่ยวกับไต MedlinePlus ของหอสมุดแพทยศาสตร์แห่งชาติสหรัฐฯ อธิบายว่าครีเอตินินสูงได้จากการขาดน้ำ การออกกำลังกายหนัก การบาดเจ็บของกล้ามเนื้อ และการกินเนื้อสัตว์มาก ส่วนคนที่กล้ามเนื้อน้อย เช่น ผู้สูงอายุที่ผอมลง จะมีครีเอตินินต่ำกว่าคนทั่วไป

แนวทาง KDIGO 2024 รวบรวมงานวิจัยไว้ว่า eGFR ของคนคนเดียวแกว่งตามธรรมชาติเฉลี่ยราวร้อยละ 5 และในกลุ่มผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง ช่วงที่ถือว่า “ยังแยกไม่ออกจากการแกว่งปกติ” อยู่ราวร้อยละ 14–20 การเปลี่ยนแปลงเล็กน้อยที่เกิดชั่วคราวจึงอาจไม่ได้สะท้อนสุขภาพไตที่เปลี่ยนจริง

eGFR ขึ้นลงเท่าไรถือว่าปกติ เท่าไรต้องกังวล

KDIGO 2024 ใช้เกณฑ์ร้อยละ 20 สำหรับผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง ถ้าค่าครั้งใหม่เปลี่ยนจากครั้งก่อนเกินร้อยละ 20 ถือว่าเกินการแกว่งที่คาดไว้ และควรให้แพทย์ประเมินหาสาเหตุ

ตัวอย่างการคิด ถ้าครั้งก่อน eGFR เท่ากับ 50

• •ครั้งนี้ได้ 44 ลดลงร้อยละ 12 ยังอยู่ในช่วงที่แกว่งได้ แต่ควรดูแนวโน้มต่อ
• •ครั้งนี้ได้ 38 ลดลงร้อยละ 24 เกินเกณฑ์ ควรคุยกับแพทย์ไม่ต้องรอนัดปีหน้า

เพิ่งเริ่มยาบางกลุ่ม ค่าไตขยับได้

ยาที่ช่วยชะลอไตเสื่อมบางกลุ่ม เช่น ยาลดความดันกลุ่ม ACEi และ ARB อาจทำให้ครีเอตินินขยับขึ้นช่วงแรก แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2565 ระบุว่า ถ้าครีเอตินินเพิ่มขึ้นไม่เกินร้อยละ 30 ภายใน 4 สัปดาห์หลังเริ่มยาหรือปรับขนาดยา ให้ยาต่อได้โดยไม่ต้องปรับหรือหยุดยา ถ้าเพิ่มเกินกว่านั้น แพทย์จะเป็นผู้พิจารณาปรับยาและหาสาเหตุ

นี่คือเหตุผลที่ห้ามหยุดยาความดันเองเมื่อเห็นค่าไตขยับ อ่านเพิ่มที่ ยาลดความดันมีกี่กลุ่ม

ทำไมผลตรวจไตแต่ละครั้งไม่เท่ากัน

กินเนื้อสัตว์ก่อนเจาะเลือด

KDIGO 2024 อ้างการศึกษาที่พบว่า หลังกินเนื้อหรือปลาที่ปรุงสุก ครีเอตินินสูงขึ้นประมาณ 0.23 มก./ดล. ซึ่งในกลุ่มที่ศึกษาเทียบเท่ากับ eGFR ลดลงราว 20 หน่วย ผลสูงสุดเกิดภายใน 2–4 ชั่วโมงหลังกิน การเว้นอย่างน้อย 12 ชั่วโมงหลังกินเนื้อหรือปลา ช่วยเลี่ยงผลนี้ได้ดีที่สุด

ถ้าคืนก่อนตรวจกินหมูกระทะ ชาบู หรือสเต๊กมื้อใหญ่ ผลเช้าวันรุ่งขึ้นอาจออกมาแย่กว่าปกติ ควรบอกแพทย์

ขาดน้ำ หรือออกกำลังกายหนัก

ท้องเสีย อาเจียน เหงื่อออกมาก หรือดื่มน้ำน้อยก่อนตรวจ ทำให้ครีเอตินินสูงขึ้นได้ ออกกำลังกายหนักก่อนเจาะเลือดก็เช่นกัน

อาหารและอาหารเสริมบางอย่าง

KDIGO จัดอาหารโปรตีนสูง ครีเอทีนเสริม (ที่คนเล่นกล้ามนิยม) อาหารมังสวิรัติ อาหารโปรตีนต่ำ และอาหารคีโต ว่าเป็นปัจจัยที่เปลี่ยนครีเอตินินได้ โดยที่การกรองของไตไม่ได้เปลี่ยน MedlinePlus แนะนำให้บอกแพทย์ทุกครั้งว่ากินยาและอาหารเสริมอะไรอยู่ เพราะบางชนิดมีผลต่อค่า

มวลกล้ามเนื้อ

คนกล้ามเนื้อมาก คนที่ถูกตัดขา หรือคนที่เป็นอัมพาต มีครีเอตินินต่างจากคนทั่วไป KDIGO จัดกลุ่มเหล่านี้ไว้ในรายการที่ eGFR จากครีเอตินินอาจไม่แม่น

ค่าไตเพิ่มขึ้นจริงได้ในกรณีไหน

กรณีที่ค่าไตกลับขึ้นมาได้จริงคือไตวายเฉียบพลัน ศูนย์ศรีพัฒน์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ อธิบายว่าไตวายเฉียบพลันคือการที่ไตทำงานลดลงอย่างรวดเร็วในเวลาเป็นชั่วโมงหรือวัน สาเหตุ เช่น อาเจียนหรือท้องเสียรุนแรง เสียเลือดมาก ติดเชื้อในกระแสเลือดรุนแรง หรือได้รับยาบางชนิด เช่น ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs เมื่อแพทย์รักษาได้ทัน การทำงานของไตจะฟื้นตัวดีขึ้นได้

ตัวอย่างในชีวิตจริง คือผู้สูงอายุที่ท้องเสียหนักจนขาดน้ำ ตรวจพบค่าไตแย่ลงมาก เมื่อได้รับการรักษาสาเหตุ ค่าไตก็อาจกลับมาใกล้เดิม อ่านเพิ่มที่ ไตวายเฉียบพลันเกิดจากอะไร

โรคไตเรื้อรังทำให้ eGFR กลับมาสูงได้ไหม

คำตอบตรง ๆ คือไม่กลับมาเป็นปกติ ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. ระบุว่าเมื่อได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นไตเรื้อรัง ไตจะไม่สามารถฟื้นกลับมาทำงานได้เหมือนปกติ ส่วน NIDDK เขียนไว้ชัดว่า เพิ่มค่า GFR ไม่ได้ แต่พยายามไม่ให้ลดลงได้

ถ้าผลครั้งนี้สูงกว่าครั้งก่อน 3–5 หน่วย เช่น จาก 50 เป็น 54 (ไม่ถึงร้อยละ 10) ตัวเลขยังอยู่ในช่วงที่ค่าแกว่งได้ตามที่อธิบายข้างบน ไม่ได้แปลว่าเนื้อไตงอกใหม่ ในทางกลับกัน ถ้าครั้งนี้ต่ำลงเล็กน้อยก็ไม่ต้องตกใจ ให้ดูแนวโน้มหลายครั้งต่อกัน อ่านเพิ่มที่ โรคไตรักษาหายไหม

เพิ่มค่าไตกินอะไร มีอาหารหรืออาหารเสริมที่เพิ่มค่าไตได้จริงไหม

ได้ยินว่ามีอาหารหรือสมุนไพรที่ “เพิ่มค่าไต” ได้ จริงไหม ยังไม่มีหลักฐานรองรับ และมีเรื่องที่ควรรู้ 2 ข้อ

1. 1ตัวเลขดีขึ้น ไม่ได้แปลว่าไตดีขึ้นเสมอ เช่น ถ้าเลิกกินเนื้อสัตว์ไปมาก ครีเอตินินอาจลดลงเพราะอาหารเปลี่ยน ตามที่ KDIGO อธิบาย ไม่ใช่เพราะไตกรองได้มากขึ้น
2. 2สมุนไพรและอาหารเสริมบางชนิดเสี่ยงต่อไต แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยให้ใช้สมุนไพรต่าง ๆ ด้วยความระมัดระวัง เพราะอาจทำให้ไตเสื่อมเร็วขึ้น และ KDIGO 2024 ให้แพทย์ทบทวนและจำกัดยาที่ซื้อเอง อาหารเสริม และสมุนไพรที่อาจเป็นอันตรายต่อผู้ป่วยไต

สิ่งที่มีหลักฐานว่าช่วยชะลอ คือ คุมความดันตามเป้าที่แพทย์ตั้ง (แนวทางไทยใช้ต่ำกว่า 130/80 มม.ปรอท) ลดโซเดียมให้ไม่เกินวันละ 2,000 มก. กินยาที่แพทย์สั่งให้สม่ำเสมอ และเลี่ยงยาแก้ปวด NSAIDs ดูรายละเอียดที่ ชะลอไตเสื่อมทำอย่างไร และวิธีดูโฆษณาที่เกินจริงได้ที่ ประโยคโฆษณาอาหารเสริมที่ผิดกฎหมาย

ค่า eGFR เชื่อถือได้แค่ไหน เมื่อไรแพทย์ตรวจซิสตาทินซี

eGFR เป็นเครื่องมือที่ดีพอสำหรับคนส่วนใหญ่ แต่ไม่สมบูรณ์ KDIGO 2024 แนะนำให้เริ่มจาก eGFR ที่คำนวณจากครีเอตินิน และ แนะนำให้ใช้ค่าที่คำนวณจากครีเอตินินร่วมกับซิสตาทินซี ในสถานการณ์ที่ครีเอตินินอาจไม่แม่น และผลนั้นมีผลต่อการตัดสินใจรักษา

ซิสตาทินซีเป็นสารอีกตัวในเลือดที่ใช้คำนวณ eGFR ได้ KDIGO อธิบายว่าครีเอตินินผูกกับมวลกล้ามเนื้อโดยตรง ส่วนซิสตาทินซีได้รับผลจากปัจจัยอื่น เช่น การใช้ยาสเตียรอยด์ โรคไทรอยด์ และมะเร็ง ไม่มีตัวไหนสมบูรณ์ การใช้สองค่าร่วมกันจึงช่วยในบางสถานการณ์ ตัวอย่างที่ KDIGO ยกไว้ ได้แก่

• •คนกล้ามเนื้อมากผิดปกติ เช่น นักเพาะกาย
• •คนที่ถูกตัดขาเหนือเข่า หรือเป็นอัมพาตจากไขสันหลังบาดเจ็บ
• •คนที่มีปัญหาการกินผิดปกติ หรืออ้วนมาก
• •คนที่กินอาหารบางแบบ เช่น โปรตีนต่ำมากหรือโปรตีนสูงมาก

ถ้าแพทย์ต้องการความแม่นยำมากขึ้นอีก แนวทางไทยระบุให้พิจารณาเก็บปัสสาวะ 24 ชั่วโมงเพื่อคำนวณการกรอง ในผู้ที่มีปัจจัยรบกวนค่าครีเอตินิน ส่วน KDIGO ระบุวิธีวัดการกรองโดยตรงด้วยสารที่ฉีดเข้าไป สำหรับกรณีที่ผลมีผลต่อการตัดสินใจรักษา

ทำไมเป้าหมายที่ถูกคือชะลอการลดลง ไม่ใช่ดันตัวเลขขึ้น

ไตทำงานลดลงตามอายุอยู่แล้ว เป้าหมายจึงอยู่ที่ ให้เส้นกราฟลดช้าที่สุด NIDDK บอกวิธีดูง่าย ๆ ว่าการรักษากำลังได้ผล ถ้า eGFR คงที่ และอัลบูมินในปัสสาวะคงที่หรือลดลง

วิธีทำในชีวิตจริง

• •จดค่า eGFR ครีเอตินิน และอัลบูมินในปัสสาวะทุกครั้ง พร้อมวันที่ และนำไปให้แพทย์ดู
• •เตรียมตัวแบบเดียวกันทุกครั้ง เช่น งดเนื้อสัตว์มื้อใหญ่คืนก่อนตรวจ ไม่ออกกำลังกายหนักก่อนเจาะเลือด
• •ถ้าผลเปลี่ยนมาก ให้ถามแพทย์ว่าควรตรวจซ้ำหรือไม่ ก่อนสรุปว่าไตแย่ลงหรือดีขึ้น

อ่านความหมายของตัวเลขแต่ละตัวได้ที่ ค่าไต eGFR กับครีเอตินิน และ ครีเอตินินคืออะไร

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีผงไข่ขาว 230 มก. สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. กรดอัลฟาไลโปอิก (99%) 40 มก. ดีแอล-แอลฟา-โทโคเฟอริล อะซีเตต (50%) 20 มก. วิตามินดี3 200 IU วิตามินบี6 1 มก. วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม และกรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม

• •สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. — เห็ดหลินจือเป็นสารที่มีงานวิจัยเกี่ยวกับไต ส่วนใหญ่เป็นการทดลองในสัตว์และเซลล์ ซึ่งยังนำมาสรุปผลในคนไม่ได้ ในคนมีเพียงรายงานขนาดเล็กจากทีมแพทย์ คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในผู้ป่วยโรคไตชนิด FSGS (14 คนในรายงานปี 2547) ที่ไม่มีกลุ่มเปรียบเทียบ และบทคัดย่อไม่ได้ระบุขนาดที่ใช้ จึงเทียบกับ 50 มก. ในแคปซูลไม่ได้ หน่วยคลังข้อมูลยา คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล ตอบคำถามเรื่องเห็ดหลินจือกับโรคไตไว้ว่า ยังไม่พบผลการศึกษาทางคลินิกที่น่าเชื่อถือมาสนับสนุน

ไม่มีหลักฐานว่าแคปซูลนี้ทำให้ค่า eGFR สูงขึ้น และไม่ได้อยู่ในรายการสิ่งที่ชะลอไตเสื่อมตามแนวทางเวชปฏิบัติข้างต้น

ผลงานที่เกี่ยวข้องกับแบรนด์ชื่อ “Secondary Metabolites of Ganoderma lucidum Mycelium for Kidney Disease Remedy : Beta Life Brand Dietary Supplement” นำเสนอที่งานแสดงสิ่งประดิษฐ์นานาชาติเจนีวา ครั้งที่ 50 วันที่ 9–13 เม.ย. 2568 ร่วมกับ วว. และ วช. การนำเสนอบนเวทีนี้ไม่ใช่การรับรองผลต่อโรค

เห็ดหลินจือมีรายงานการบาดเจ็บของตับ รวมถึงผู้ป่วยในไทยที่เสียชีวิตจากตับอักเสบรุนแรงหลังเปลี่ยนมากินชนิดผง และอาจเสริมฤทธิ์ยาต้านเกล็ดเลือด ยาละลายลิ่มเลือด ยาลดความดัน และยาเบาหวาน แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรนำกล่องผลิตภัณฑ์ไปให้แพทย์โรคไตที่ดูแลดูก่อนทุกครั้ง

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที