ค่า BUN คืออะไร BUN สูงเกิดจากอะไร อ่านคู่กับครีเอตินินอย่างไร

คำตอบสั้น: BUN (blood urea nitrogen หรือยูเรียไนโตรเจนในเลือด) คือของเสียที่เกิดเมื่อร่างกายย่อยสลายโปรตีน แล้วไตขับทิ้งทางปัสสาวะ ค่าปกติโดยทั่วไป ประมาณ 6–20 มก./ดล. แต่แต่ละห้องแล็บต่างกันเล็กน้อย BUN สูงได้จากไตทำงานลดลง แต่ก็สูงได้จากขาดน้ำ กินโปรตีนมาก เลือดออกในทางเดินอาหาร หรือหัวใจล้มเหลว จึง ต้องอ่านคู่กับครีเอตินินและ eGFR เสมอ ไม่ควรตัดสินจาก BUN ตัวเดียว

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •MedlinePlus ระบุค่า BUN ปกติโดยทั่วไป 6–20 มก./ดล. ให้ดูค่าอ้างอิงที่พิมพ์ในใบผลของโรงพยาบาลเป็นหลัก
• •BUN สูง: ไตเสื่อม ขาดน้ำ กินโปรตีนมาก เลือดออกในกระเพาะหรือลำไส้ หัวใจล้มเหลว ทางเดินปัสสาวะอุดตัน
• •BUN ต่ำ: โรคตับรุนแรง กินโปรตีนน้อย ขาดอาหาร ได้รับน้ำมากเกิน
• •Merck Manual ระบุว่าอัตราส่วน BUN ต่อครีเอตินินที่เกิน 15 ถือว่าผิดปกติ ใช้ช่วยแยกสาเหตุ แต่สรุปไม่ได้ด้วยตัวเอง
• •ค่าที่บอกการทำงานของไตได้ดีกว่าคือ eGFR ร่วมกับอัลบูมินในปัสสาวะ

ค่า BUN คืออะไร วัดอะไรในเลือด

BUN คือปริมาณยูเรียไนโตรเจนในเลือด MedlinePlus อธิบายว่ายูเรียไนโตรเจนเกิดขึ้นเมื่อโปรตีนถูกย่อยสลาย แล้วไตเป็นผู้กรองออกทางปัสสาวะ

ถ้าไตกรองได้น้อยลง ยูเรียจะค้างในเลือด BUN จึงสูงขึ้น แต่ BUN ไม่ได้ขึ้นกับไตอย่างเดียว ปริมาณโปรตีนที่กินและสภาวะของร่างกายมีผลมาก Merck Manual ฉบับสำหรับบุคลากรการแพทย์เขียนไว้ว่า BUN ได้รับผลจากโปรตีนที่กิน และจากภาวะที่ไม่เกี่ยวกับไตหลายอย่าง เช่น การบาดเจ็บ การติดเชื้อ เลือดออกในทางเดินอาหาร และการใช้ยาสเตียรอยด์ จึง “ชวนให้สงสัย” แต่มักไม่พอจะยืนยันว่าไตผิดปกติ

ในใบผลเลือด BUN มักอยู่คู่กับครีเอตินิน (Cr) และ eGFR ทั้งสามค่านี้ต้องอ่านด้วยกัน อ่านพื้นฐานได้ที่ ค่าไต eGFR กับครีเอตินิน

ค่า BUN ปกติเท่าไร

MedlinePlus ของหอสมุดแพทยศาสตร์แห่งชาติสหรัฐฯ ระบุว่า ค่าปกติโดยทั่วไปอยู่ที่ 6–20 มก./ดล. และค่าอ้างอิงต่างกันได้ตามห้องแล็บ

วิธีอ่านที่ง่ายที่สุด คือดูช่องค่าอ้างอิง (reference range) ที่พิมพ์ข้างตัวเลขในใบผลของโรงพยาบาลที่ตรวจ ถ้าค่าเกินช่วงนั้นเล็กน้อยครั้งเดียว ยังไม่ต้องตกใจ ให้ดูว่าครีเอตินินและ eGFR ผิดปกติด้วยหรือไม่ อ่านวิธีดูใบผลทั้งใบได้ที่ อ่านใบผลเลือดอย่างไร

BUN สูงเกิดจากอะไร

MedlinePlus รวบรวมสาเหตุที่ทำให้ BUN สูงกว่าปกติไว้ดังนี้

• •ขาดน้ำ เช่น ท้องเสีย อาเจียน ดื่มน้ำน้อยในวันที่อากาศร้อน
• •กินโปรตีนมาก จนมีโปรตีนในทางเดินอาหารเกินปกติ
• •เลือดออกในทางเดินอาหาร เช่น เลือดออกในกระเพาะหรือลำไส้
• •หัวใจล้มเหลว หรือกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือด และภาวะช็อก
• •โรคไต ทั้งไตอักเสบ กรวยไตอักเสบ ไตบาดเจ็บเฉียบพลัน และไตวาย
• •ทางเดินปัสสาวะอุดตัน เช่น นิ่ว หรือต่อมลูกหมากโต

Merck Manual เพิ่มเรื่องการบาดเจ็บ การติดเชื้อ และการใช้ยาสเตียรอยด์ ซึ่งทำให้ BUN สูงได้โดยไม่เกี่ยวกับไต

ความเชื่อที่พบบ่อย: BUN สูงแปลว่าไตวาย ไม่จริงเสมอไป คนที่ท้องเสียหนัก 2 วันแล้วไปเจาะเลือด BUN อาจสูงได้ทั้งที่ไตเดิมปกติ ในทางกลับกัน คนที่ไตเสื่อมแต่กินโปรตีนน้อย BUN อาจไม่สูงมาก จึงต้องดูครีเอตินินและ eGFR ประกอบเสมอ

BUN ต่ำเกิดจากอะไร

BUN ต่ำพบได้น้อยกว่า MedlinePlus ระบุสาเหตุไว้ ได้แก่

• •โรคตับรุนแรงหรือตับวาย
• •กินโปรตีนน้อยมาก
• •ภาวะขาดสารอาหาร
• •ได้รับน้ำมากเกิน

ข้อควรรู้คือ คนเป็นโรคตับ BUN อาจต่ำได้แม้ไตปกติ ผู้สูงอายุที่กินได้น้อยและน้ำหนักลด ถ้า BUN ต่ำร่วมกับอัลบูมินต่ำ ควรให้แพทย์ประเมินเรื่องภาวะโภชนาการ อ่านเพิ่มที่ อัลบูมินต่ำเกิดจากอะไร

อัตราส่วน BUN ต่อครีเอตินินบอกอะไร

ในใบผลบางที่จะเห็นค่า BUN/Cr ratio คือเอา BUN หารด้วยครีเอตินิน (หน่วย มก./ดล. ทั้งคู่) เช่น BUN 18 ครีเอตินิน 1.0 อัตราส่วนเท่ากับ 18

Merck Manual อธิบายว่าแพทย์ใช้อัตราส่วนนี้ช่วยแยกว่าปัญหาเกิดจาก

• •ก่อนถึงไต (prerenal) เช่น ภาวะขาดน้ำหรือปริมาตรเลือดลดลง
• •ที่ตัวไตเอง (renal)
• •หลังไต (postrenal) คือทางเดินปัสสาวะอุดตัน

ค่าที่ เกิน 15 ถือว่าผิดปกติ และพบได้ทั้งในกลุ่มก่อนถึงไตและหลังไต แต่เพราะ BUN ถูกกระทบจากโปรตีนที่กินและเลือดออกในทางเดินอาหารด้วย อัตราส่วนนี้จึง ใช้เป็นเบาะแส ไม่ใช่คำวินิจฉัย

BUN สูงเท่าไหร่อันตราย ควรทำอย่างไร

ไม่มีตัวเลข BUN ตัวเดียวที่ใช้ตัดสินว่าอันตราย แหล่งที่เราตรวจไม่ได้กำหนดเส้นแบ่งแบบนั้น แพทย์จะดูร่วมกับครีเอตินิน eGFR โพแทสเซียม แนวโน้มจากผลครั้งก่อน และอาการของผู้ป่วย

สิ่งที่ควรทำเมื่อเห็น BUN สูง

1. 1ดูว่าครีเอตินินและ eGFR ผิดปกติด้วยไหม และเทียบกับผลเก่า
2. 2นึกย้อนว่าช่วงก่อนตรวจขาดน้ำ ท้องเสีย หรือกินโปรตีนมากผิดปกติหรือไม่ แล้วบอกแพทย์
3. 3ห้ามซื้อยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs หรือยาชุดมากินเอง
4. 4ถ้าเป็นโรคไตระยะท้ายหรือฟอกไตที่แพทย์จำกัดน้ำ ห้ามดื่มน้ำเพิ่มเองมาก ๆ ให้ดื่มตามปริมาณที่แพทย์หรือพยาบาลกำหนดเหมือนเดิม

เมื่อไรต้องไปพบแพทย์ทันที

รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ ระบุอาการของไตวายเฉียบพลันที่ต้องรีบพบแพทย์ทันที ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันที ไม่ต้องรอให้มีหลายอาการพร้อมกัน

• •ปัสสาวะน้อยกว่า 400 ซีซีต่อวัน
• •อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร ปวดศีรษะ คลื่นไส้อาเจียน จากยูเรียและของเสียคั่งในเลือด
• •แขนขาบวม เหนื่อยหอบ
• •วูบหวิว เหนื่อยง่าย จากหัวใจเต้นผิดจังหวะ

ถ้าหอบเหนื่อยรุนแรง เจ็บหน้าอก หรือหมดสติ โทร 1669 อ่านอาการและสาเหตุเพิ่มที่ ไตวายเฉียบพลันเกิดจากอะไร

กินโปรตีนหรือไข่ขาวมากทำให้ BUN สูงไหม

สูงขึ้นได้ ทั้ง MedlinePlus และ Merck Manual ระบุว่าโปรตีนที่กินมีผลต่อค่า BUN แต่ BUN ที่สูงจากการกินโปรตีนไม่ได้แปลว่าไตเสียทันที

สำหรับคนเป็นโรคไต เรื่องที่สำคัญกว่าตัวเลข BUN คือ ปริมาณโปรตีนรวมต่อวัน แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2565 แนะนำผู้ป่วยระยะ 3a ขึ้นไปที่ไม่เป็นเบาหวานให้ได้โปรตีน 0.6 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัมต่อวัน ผู้ที่เป็นเบาหวานร่วม 0.6–0.8 กรัม และผู้ที่เสี่ยงไตเสื่อมไม่ควรเกิน 1.3 กรัม ปริมาณที่เหมาะกับแต่ละคนให้แพทย์หรือนักกำหนดอาหารคำนวณ

ไข่ขาวที่กินในแต่ละวันก็นับรวมในโปรตีนต่อวันเช่นกัน ส่วนการงดโปรตีนมากเกินไปก็ไม่ใช่ทางออก แนวทางเดียวกันให้ใช้อาหารโปรตีนต่ำมาก (น้อยกว่า 0.4 กรัมต่อกิโลกรัมต่อวัน) เฉพาะร่วมกับสารคีโตแอนะล็อกภายใต้การดูแลใกล้ชิด และ MedlinePlus ระบุว่าการกินโปรตีนน้อยและภาวะขาดสารอาหารทำให้ BUN ต่ำได้ อ่านเพิ่มที่ กินโปรตีนเยอะแล้วไตพังจริงไหม

ตรวจ BUN ต้องเตรียมตัวอย่างไร

BUN ตรวจจากเลือดที่เจาะทางหลอดเลือดดำ MedlinePlus ระบุว่ายาหลายชนิดมีผลต่อผลเลือด แพทย์จะบอกเองถ้าต้องงดยาใด ห้ามหยุดหรือเปลี่ยนยาเองก่อนตรวจ

ถ้าตรวจพร้อมน้ำตาลหรือไขมันในเลือด อาจต้องงดอาหารตามที่โรงพยาบาลนัด ส่วนรายละเอียดการเตรียมตัวตรวจไตทั้งชุด อ่านต่อที่ ตรวจไตตรวจอะไรบ้าง และอ่านเรื่องครีเอตินินที่ ครีเอตินินคืออะไร

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีผงไข่ขาว 230 มก. สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. กรดอัลฟาไลโปอิก (99%) 40 มก. ดีแอล-แอลฟา-โทโคเฟอริล อะซีเตต (50%) 20 มก. วิตามินดี3 200 IU วิตามินบี6 1 มก. วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม และกรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม

• •ผงไข่ขาว 230 มก. — ไข่ขาวในอาหารเป็นโปรตีนคุณภาพสูงที่ฟอสฟอรัสต่ำ นักกำหนดอาหารจึงมักแนะนำให้ผู้ป่วยไต แต่ผงไข่ขาวในแคปซูลมีปริมาณน้อย ฉลากไม่ระบุปริมาณโปรตีน ถ้าประมาณจากข้อมูลไข่ขาวผงของ USDA จะได้โปรตีนราว 0.19 กรัม ขณะที่ไข่ขาวจากไข่ใบใหญ่ 1 ฟองมีโปรตีนราว 3.6 กรัม จึงไม่ใช่แหล่งโปรตีน ไม่ได้ใช้แทนโปรตีนจากอาหาร และไม่มีงานวิจัยที่วัดผลของผงไข่ขาวปริมาณนี้ต่อค่า BUN

ปริมาณโปรตีนที่มีผลต่อ BUN คือโปรตีนจากอาหารทั้งวัน ซึ่งแพทย์หรือนักกำหนดอาหารเป็นผู้กำหนด ผู้ที่แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน ตามคำเตือนบนฉลาก

ส่วนประกอบอื่นอย่างเห็ดหลินจือมีรายงานการบาดเจ็บของตับ และอาจเสริมฤทธิ์ยาต้านเกล็ดเลือด ยาละลายลิ่มเลือด ยาลดความดัน และยาเบาหวาน แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรนำกล่องผลิตภัณฑ์ไปให้แพทย์โรคไตที่ดูแลดูก่อนทุกครั้ง

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที