โรคไตกินอะไรได้บ้าง จัดจานแต่ละมื้ออย่างไรให้พอดีกับไต

คำตอบสั้น: คนเป็นโรคไตกินอาหารได้หลากหลาย หลักคือ ได้พลังงานพอจากข้าวแป้งและน้ำมันพืช กินโปรตีนคุณภาพดี เช่น ปลา ไข่ขาว อกไก่ หมูสันใน ในปริมาณที่แพทย์กำหนด เลือกผักผลไม้ตามผลโพแทสเซียมในเลือด และปรุงให้จืดลง ผู้ป่วยระยะก่อนฟอกไตที่ต้องลดโปรตีนมาก สามารถใช้ แป้งปลอดโปรตีน เช่น วุ้นเส้น สาคู มาเติมพลังงานได้

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •พลังงานต้องพอ ประมาณ 30–35 กิโลแคลอรีต่อน้ำหนักตัวที่เหมาะสม 1 กิโลกรัมต่อวัน ถ้าพลังงานไม่พอ ร่างกายจะดึงโปรตีนมาเผาผลาญ
• •โปรตีนคุณภาพสูงควรเป็นอย่างน้อยครึ่งหนึ่งของโปรตีนทั้งวัน เช่น ปลา ไข่ขาว อกไก่ หมูสันใน
• •เนื้อสัตว์ 1 ส่วนให้โปรตีน 7 กรัม เท่ากับเนื้อปลาสุกราว 2 ช้อนโต๊ะ หรือไข่ขาว 2 ฟอง
• •วุ้นเส้น เส้นเซี่ยงไฮ้ สาคู ครองแครงแก้ว เป็นแป้งปลอดโปรตีน ใช้แทนข้าวบางมื้อหรือทำขนมได้
• •โซเดียมรวมทั้งวันน้อยกว่า 2,000 มิลลิกรัม

หลักจัดจานสำหรับคนเป็นโรคไตคืออะไร

จานของคนเป็นโรคไตระยะก่อนฟอกไตต่างจากจานสุขภาพทั่วไปตรงที่ข้าวแป้งเป็นหลัก ส่วนเนื้อสัตว์เป็นส่วนเล็ก เอกสารความรู้บนเว็บไซต์สมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย (รศ.ชวลิต รัตนกุล หน่วยไต รพ.จุฬาลงกรณ์) แนะนำให้แบ่งพลังงานทั้งวันดังนี้

• •คาร์โบไฮเดรต (ข้าว แป้ง) ประมาณร้อยละ 55–60 ควรเป็นแป้งมากกว่าน้ำตาล
• •ไขมัน ประมาณร้อยละ 30–35 เลือกน้ำมันพืชที่ดี
• •โปรตีน ส่วนน้อย ไม่ถึงร้อยละ 10

เมื่อแปลงเป็นจาน 1 มื้อ ให้คิดง่าย ๆ ว่า ข้าวหรือเส้นเป็นฐาน มีเนื้อสัตว์ไม่ติดมันตามจำนวนช้อนที่นักกำหนดอาหารให้ ผักตามชนิดที่ผลเลือดอนุญาต ปรุงด้วยน้ำมันพืช และรสไม่จัด

ทำไมคนเป็นโรคไตต้องกินพลังงานให้พอ

เอกสารของสมาคมโรคไตฯ ระบุว่าความเพียงพอด้านพลังงานสำคัญที่สุด เพราะเมื่อได้พลังงานพอ ร่างกายจะใช้โปรตีนที่มีจำกัดไปซ่อมแซมและสร้างสารจำเป็น ไม่ต้องนำโปรตีนมาเผาเป็นพลังงาน ซึ่งนอกจากเสียโปรตีนแล้ว ยังเกิดของเสีย (ยูเรีย) เพิ่มขึ้นด้วย

ศูนย์ศรีพัฒน์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ให้ตัวเลขไว้ว่า

• •อายุต่ำกว่า 60 ปี ประมาณ 35 กิโลแคลอรีต่อน้ำหนักตัวที่เหมาะสม 1 กิโลกรัมต่อวัน
• •อายุมากกว่า 60 ปี ประมาณ 30 กิโลแคลอรีต่อน้ำหนักตัวที่เหมาะสม 1 กิโลกรัมต่อวัน
• •ตัวอย่างในเอกสาร: น้ำหนักที่เหมาะสม 55 กิโลกรัม คูณ 30 ได้ 1,650 กิโลแคลอรีต่อวัน

แนวทางของสมาคมโรคไตฯ พ.ศ. 2565 ให้ช่วงกว้างกว่าเล็กน้อยคือ 25–35 กิโลแคลอรีต่อกิโลกรัม โดยดูอายุ ความเจ็บป่วย และกิจกรรมประกอบ

วิธีเช็กที่บ้านคือดูน้ำหนักตัว เอกสารของสมาคมโรคไตฯ อธิบายว่า ถ้าน้ำหนักคงที่ แปลว่าพลังงานพอดี ถ้าน้ำหนักลดลงโดยไม่มีสาเหตุอื่น น่าจะได้พลังงานไม่พอ ควรบอกแพทย์

โปรตีนแบบไหนเหมาะ ทำไมไข่ขาวกับปลามักถูกแนะนำ

ปลาและไข่ขาวเป็นโปรตีนคุณภาพสูง และให้ไขมันไม่ดีน้อย ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. เรียกว่าเป็นเนื้อสัตว์ที่มีโปรตีนคุณภาพสูงและการขับของเสียน้อย และจัดกลุ่มโปรตีนคุณภาพดีไว้ ได้แก่ เนื้อปลา หมูสันใน หมูไม่ติดมัน อกไก่ ไข่ขาว และนมพร่องมันเนย

รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ แนะนำให้โปรตีนอย่างน้อยร้อยละ 50 เป็นโปรตีนคุณภาพสูง เอกสารของสมาคมโรคไตฯ อธิบายเพิ่มว่า การเลือกเนื้อปลาและไข่ขาว ช่วยลดทั้งไขมันอิ่มตัวและโคเลสเตอรอลไปพร้อมกัน ปลาหลายชนิดมีไขมันน้อยมาก เช่น ปลาช่อน ปลานิล ปลาทับทิม

ข้อดีของไข่ขาวอีกข้อคือฟอสฟอรัสต่ำ งานวิจัยใน Journal of Renal Care ปี 2011 ระบุว่า ไข่ไก่ใบใหญ่ทั้งฟองมีฟอสฟอรัสประมาณ 86 มิลลิกรัม ส่วนไข่ขาวของไข่ใบเดียวกันมีเพียงประมาณ 5 มิลลิกรัม

ส่วนที่ควรเลี่ยง ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. ระบุว่าคือเนื้อแดง เช่น เนื้อวัว เนื้อควาย และเนื้อสัตว์แปรรูป เช่น หมูยอ ไส้กรอก แหนม แฮม ชีส

วิธีนับโปรตีนแบบส่วน เอกสารของสมาคมโรคไตฯ ใช้หน่วย "ส่วน" โดยเนื้อสัตว์ 1 ส่วนให้โปรตีน 7 กรัม เท่ากับเนื้อปลาสุกประมาณ 30 กรัม (2 ช้อนโต๊ะ) หรือไข่ขาว 2 ฟอง ดูวิธีคิดจากน้ำหนักตัวได้ที่ โรคไตกินโปรตีนวันละกี่กรัม และ กินโปรตีนเยอะแล้วไตพังจริงไหม

แป้งปลอดโปรตีน วุ้นเส้น สาคู ใช้อย่างไร

ข้าวก็มีโปรตีน จึงต้องนับด้วย เอกสารของสมาคมโรคไตฯ ระบุว่าข้าวเจ้ามีโปรตีนประมาณร้อยละ 7 ข้าวสวย 1 ส่วน (1 ทัพพี) ให้โปรตีนประมาณ 1.3 กรัม เมื่อต้องลดโปรตีนมาก การกินข้าวเยอะเพื่อให้อิ่มจึงทำให้โปรตีนเกินได้

ทางออกคือ แป้งปลอดโปรตีน ซึ่งเป็นคาร์โบไฮเดรตล้วน ไม่มีโปรตีน ใช้เพิ่มพลังงานได้

• •จากแป้งถั่วเขียว: วุ้นเส้น ก๋วยเตี๋ยวเซี่ยงไฮ้ ซ่าหริ่ม ขนมลืมกลืน
• •จากแป้งมันสำปะหลัง: สาคูเม็ดเล็กเม็ดใหญ่ ครองแครงแก้ว รวมมิตร ลอดช่องสิงคโปร์

ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. ยกตัวอย่างเมนู เช่น ยำวุ้นเส้น แกงจืดวุ้นเส้น ผัดวุ้นเส้น ยำก๋วยเตี๋ยวเซี่ยงไฮ้ และของหวานอย่างสาคูน้ำเชื่อม

ข้อควรรู้ 2 ข้อจากเอกสารเดียวกัน

1. 1แป้งกลุ่มนี้มีแต่แป้งล้วน ใยอาหาร เกลือแร่ และวิตามินน้อยกว่าข้าวไม่ขัดสี จึงใช้เสริม ไม่ใช่แทนข้าวทุกมื้อ
2. 2คนที่เป็นเบาหวานร่วมด้วย ทำขนมใส่น้ำตาลแบบปกติไม่ได้ ต้องใช้น้ำตาลเทียม ซึ่งทำให้ได้พลังงานจากขนมน้อยลงมาก จึงต้องให้นักกำหนดอาหารช่วยวางแผนพลังงานแทน

ผักผลไม้กินได้เท่าไร

ขึ้นกับระดับโพแทสเซียมในเลือด รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ ระบุว่าในระยะแรกยังไม่จำเป็นต้องจำกัดโพแทสเซียม จะจำกัดเมื่อผลเลือดสูงหรือเป็นระยะสุดท้าย

ในตัวอย่างอาหารของสมาคมโรคไตฯ สำหรับผู้ป่วยก่อนฟอกไต 1 ราย กำหนดผักวันละ 2 ส่วน และผลไม้วันละ 3 ส่วน แต่ถ้าโพแทสเซียมสูง ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. แนะนำให้ผลไม้กลุ่มโพแทสเซียมสูงไม่เกินวันละ 1 ส่วน ผักกลุ่มโพแทสเซียมสูงไม่เกินวันละ 1 ทัพพี และลวกผักใบเขียวก่อนกิน ดูรายชื่อได้ที่ ผลไม้สำหรับคนเป็นโรคไต และ ผักสำหรับคนเป็นโรคไต

ปรุงอาหารอย่างไรให้ลดเค็มแต่ยังอร่อย

ลดทีละครึ่ง และให้กลิ่นสมุนไพรช่วยแทนรสเค็ม วิธีที่ รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ และศูนย์ศรีพัฒน์ มช. แนะนำ ได้แก่

• •ทำอาหารลดเค็มลงครึ่งหนึ่ง และลดการเติมน้ำปลา ซีอิ๊ว เกลือ
• •ชิมก่อนปรุง เพราะร้านอาหารปรุงรสมาแล้ว
• •ไม่ซดน้ำซุปหรือราดน้ำแกงจนชุ่ม
• •เพิ่มกลิ่นรสด้วยขิง ข่า ตะไคร้ ใบมะกรูด หอมแดง กระเทียม มะนาว พริก กะเพรา โหระพา พริกไทย
• •เลือกน้ำมันรำข้าว น้ำมันมะกอก น้ำมันถั่วเหลือง แทนน้ำมันหมู น้ำมันมะพร้าว น้ำมันปาล์ม
• •ไม่ใช้เกลือหรือน้ำปลาสูตรโซเดียมต่ำ เพราะมีเกลือโพแทสเซียม

เอกสารของสมาคมโรคไตฯ ยกตัวอย่างการดัดแปลงสูตร เช่น น้ำพริกแกงส้มงดกะปิ ซ่าหริ่มไม่ใส่กะทิใช้น้ำเชื่อมแทน อ่านเรื่องโซเดียมแฝงได้ที่ โซเดียมแฝงในอาหารไทย

ตัวอย่าง 1 วันกินอะไรบ้าง

ตัวอย่างนี้มาจากเอกสารบนเว็บไซต์สมาคมโรคไตฯ เป็นผู้ป่วยชายอายุ 65 ปี ก่อนฟอกไต น้ำหนักตัวที่เหมาะสม 60 กิโลกรัม แพทย์กำหนดพลังงาน 1,800 กิโลแคลอรี โปรตีน 0.6 กรัมต่อกิโลกรัม (36 กรัมต่อวัน) และโซเดียม 2,000 มิลลิกรัม ตัวเลขของแต่ละคนต่างกัน ใช้เป็นภาพตัวอย่างเท่านั้น

มื้อเช้า

• •ข้าวสุก 3 ทัพพี กับเนื้อสัตว์ 1 ส่วน (2 ช้อนโต๊ะ) เมนูในเอกสารคือข้าวไก่ผัดกะเพรา ใช้น้ำมันรำข้าว
• •ผลไม้ 1 ส่วน
• •ขนมจากแป้งปลอดโปรตีน 1 ถ้วย

มื้อกลางวัน

• •วุ้นเส้น 1 กำเล็ก (วุ้นเส้นแห้งประมาณ 40 กรัม เทียบเท่าข้าวสุก 2 ทัพพี) ทำเป็นวุ้นเส้นผัด กับเนื้อสัตว์ 1 ส่วน
• •ผัก 1 ส่วน ผลไม้ 1 ส่วน
• •ขนมจากแป้งปลอดโปรตีน 1 ถ้วย

มื้อเย็น

• •ข้าวสุก 3 ทัพพี กับเนื้อสัตว์ 1.5 ส่วน (3 ช้อนโต๊ะ) เมนูในเอกสารคือแกงส้ม (งดกะปิ) กับไข่เจียวที่ทำจากไข่ขาว 2 ฟอง
• •ผัก 1 ส่วน ผลไม้ 1 ส่วน

ขนมในตัวอย่างใช้สาคู 5 ช้อนโต๊ะกับน้ำตาลทราย 3 ช้อนโต๊ะ แบ่งกินทั้งวัน เอกสารระบุว่าถ้าไม่กินส่วนนี้ จะได้พลังงานขาดไปราว 300 กิโลแคลอรีต่อวัน อยากได้ไอเดียเมนูเพิ่ม อ่าน เมนูอาหารโรคไต 7 วัน

ได้ยินว่าเป็นโรคไตต้องงดเนื้อสัตว์ไปเลย จริงไหม

ไม่จริง เอกสารของสมาคมโรคไตฯ ระบุว่าโปรตีนต้องไม่ต่ำกว่า 0.6 กรัมต่อน้ำหนักตัวที่เหมาะสม 1 กิโลกรัมต่อวัน เพราะถ้าต่ำกว่านั้นร่างกายจะขาดโปรตีน และภาวะขาดโปรตีนและพลังงานเพิ่มโรคแทรกซ้อนและอัตราการเสียชีวิต

แนวทางของสมาคมโรคไตฯ ระบุว่าอาหารโปรตีนต่ำมาก (น้อยกว่า 0.4 กรัมต่อกิโลกรัม) ต้องใช้คู่กับสารคู่เหมือนของกรดอะมิโน (คีโตแอนะล็อก) และอยู่ในความดูแลของแพทย์เท่านั้น การงดเนื้อสัตว์เองจึงไม่ใช่ทางที่ถูก

ควรพบนักกำหนดอาหารเมื่อไร

ตั้งแต่รู้ว่าเป็นโรคไตเรื้อรัง แนวทางของสมาคมโรคไตฯ แนะนำให้ผู้ป่วยได้รับคำแนะนำด้านโภชนาการจากแพทย์ นักกำหนดอาหาร หรือนักโภชนาการ ประเมินภาวะขาดโปรตีนและพลังงานอย่างน้อยทุก 6 เดือน และตรวจอัลบูมินในเลือดทุก 3–6 เดือน ถ้ายังไม่เคยได้รับคำแนะนำ ให้ถามแพทย์ที่ดูแลว่าควรพบนักกำหนดอาหารเมื่อไร อ่านเพิ่มที่ เมื่อไรควรพบนักกำหนดอาหาร และ โภชนบำบัดสำหรับผู้ที่มีปัญหาไต ใครเป็นคนกำหนด

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีผงไข่ขาว 230 มก. สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. กรดอัลฟาไลโปอิก (99%) 40 มก. ดีแอล-แอลฟา-โทโคเฟอริล อะซีเตต (50%) 20 มก. วิตามินดี3 200 IU วิตามินบี6 1 มก. วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม และกรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม

ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับเรื่องจัดจานในบทความนี้คือ

• •ผงไข่ขาว 230 มก. — ไข่ขาวในอาหารเป็นแหล่งโปรตีนคุณภาพสูงที่มีฟอสฟอรัสต่อโปรตีนต่ำ (น้อยกว่า 2 มก. ต่อโปรตีน 1 กรัม ตามบทความทบทวนของนักวิชาการโภชนาการโรคไต) และฟอสฟอรัสของไข่ส่วนใหญ่อยู่ในไข่แดง แต่ผงไข่ขาว 230 มก. ในแคปซูลเป็นปริมาณน้อย ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณโปรตีน ถ้าประมาณจากข้อมูลไข่ขาวผงของ USDA จะได้โปรตีนราว 0.19 กรัม ขณะที่ไข่ขาว 1 ฟองมีโปรตีนประมาณ 3.5 กรัม จึงไม่ได้นับเป็นเนื้อสัตว์ส่วนใดในจาน และไม่ได้ใช้แทนโปรตีนจากอาหาร

ส่วนประกอบอื่นยังต้องพิจารณาเรื่องความปลอดภัย เช่น เห็ดหลินจือมีรายงานการบาดเจ็บของตับ และอาจเสริมฤทธิ์ยาต้านเกล็ดเลือด ยาละลายลิ่มเลือด ยาลดความดัน และยาเบาหวาน แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรนำกล่องไปให้แพทย์โรคไตที่ดูแลดูก่อนทุกครั้ง ผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที