ตับแข็ง กินอะไรดี ห้ามกินอะไร เกลือ ผลไม้ อาหารดิบ ต้องระวังแค่ไหน

คำตอบสั้น: คนเป็นตับแข็ง ควรกินให้พอ ไม่ใช่กินให้น้อย แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับแข็งของไทย พ.ศ. 2568 แนะนำให้กินอาหารสุกสะอาดและหลากหลาย ได้โปรตีนอย่างน้อย 1.2–1.5 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กก. ต่อวัน และมีมื้อดึกในคนที่ขาดสารอาหารหรือตับแข็งระยะเสียการชดเชย สิ่งที่ห้ามจริงคือ เหล้าทุกชนิด และอาหารทะเล ปลา หรือเนื้อสัตว์ที่ดิบหรือสุกไม่ทั่ว และอาหารเสริมหรือสมุนไพรที่แพทย์ไม่ได้สั่ง ส่วนเกลือต้องจำกัดเมื่อมีท้องมานหรือขาบวม ผลไม้ไม่มีชนิดที่ห้ามเด็ดขาด แต่คนที่เป็นเบาหวานร่วมต้องคุมปริมาณ

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •สถาบัน NIDDK ของสหรัฐระบุว่าผู้ป่วยตับแข็ง ร้อยละ 50–90 มีภาวะขาดสารอาหาร การอดอาหารหรือกินจืดจนกินไม่ลงจึงอันตราย
• •อย่าอดอาหารนาน กินวันละ 3–5 มื้อ และมีมื้อว่างก่อนนอน (ESPEN และแนวทางไทย)
• •มีท้องมานหรือขาบวม จำกัดเกลือไม่เกิน 5 กรัมต่อวัน (แนวทางไทยข้อ 8.2.3)
• •ห้ามเด็ดขาด: แอลกอฮอล์ทุกชนิด หอยนางรมสด ก้อย ลาบดิบ ปลาดิบ นมที่ไม่ผ่านการฆ่าเชื้อ
• •ผลไม้กินได้ ทุเรียนไม่ใช่ของต้องห้าม แต่กรมอนามัยแนะนำไม่เกินวันละ 2 เม็ด และคนเป็นเบาหวานควรกินน้อยกว่านั้น

ทำไมคนเป็นตับแข็งขาดสารอาหารและกล้ามเนื้อลีบง่าย

ตับคือคลังเก็บพลังงานของร่างกาย เมื่อตับแข็ง คลังนี้เล็กลง NIDDK อธิบายว่าตับแข็งเปลี่ยนวิธีที่ร่างกายเก็บและใช้สารอาหาร ร่วมกับอาการคลื่นไส้ อาเจียน เบื่ออาหาร ทำให้กินได้น้อยลง และเมื่อตับทำงานไม่ดี การย่อยและดูดซึมสารอาหารก็แย่ลงด้วย

ผลคือ ร่างกายหันไปสลายกล้ามเนื้อมาใช้เป็นพลังงาน โดยเฉพาะช่วงที่อดอาหารนาน เช่น ข้ามมื้อเช้า หรือเว้นช่วงตั้งแต่มื้อเย็นถึงเช้า แนวทางไทยข้อ 8.1.1 จึงแนะนำให้ผู้ป่วยตับแข็ง ทุกราย ได้รับการคัดกรองภาวะโภชนาการ ถ้ายังไม่เคยมีใครชั่งน้ำหนักหรือถามเรื่องการกินในห้องตรวจ ขอให้แพทย์หรือนักกำหนดอาหารช่วยประเมินได้

ตับแข็ง กินอะไรดี

หลักคือพลังงานพอ โปรตีนพอ อาหารสุกสะอาด แนวทางไทย 2568 ข้อ 8.2.1 แนะนำ

• •พลังงานอย่างน้อย 30–35 กิโลแคลอรีต่อน้ำหนักตัว 1 กก. ต่อวัน ยกเว้นคนที่อ้วน แพทย์จะคิดพลังงานตามดัชนีมวลกายให้ต่ำลง
• •โปรตีนอย่างน้อย 1.2–1.5 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กก. ต่อวัน เช่น คนหนัก 60 กก. คิดเป็นราว 72–90 กรัมต่อวัน (ค่าคำนวณ)
• •อาหาร สุกสะอาด หลากหลาย และดีต่อสุขภาพ (ข้อ 8.2.2)

ตัวอย่างแหล่งโปรตีนที่หาง่าย เช่น ไข่ต้ม ปลานึ่ง อกไก่ เต้าหู้ นมจืด ถั่วต่าง ๆ รายละเอียดเรื่องปริมาณโปรตีนและ BCAA อ่านต่อที่ ตับแข็งกินโปรตีนได้ไหม และ โปรตีนสำหรับผู้สูงวัย

ทำไมต้องกินมื้อเล็กบ่อย และมีมื้อว่างก่อนนอน

เพื่อไม่ให้ร่างกายอดนานจนต้องดึงกล้ามเนื้อมาใช้ แนวทางโภชนาการโรคตับของ ESPEN (สมาคมโภชนาการคลินิกยุโรป) ข้อแนะนำที่ 58 ระบุให้ กินวันละ 3–5 มื้อ และมีมื้อว่างตอนดึก เพื่อให้สมดุลโปรตีนในร่างกายดีขึ้น NIDDK แนะนำแบบเดียวกัน คือมีของว่างก่อนนอน หรือกินมื้อเช้าเร็วหลังตื่น

แนวทางไทยข้อ 8.2.2 แนะนำมื้อดึกโดยเฉพาะในผู้ที่ ขาดสารอาหารหรือเป็นตับแข็งระยะเสียการชดเชย เพื่อป้องกันการสูญเสียมวลกล้ามเนื้อ ตัวอย่างมื้อว่างก่อนนอนแบบไทย เช่น

• •โจ๊กหรือข้าวต้มใส่ไข่ (ไม่ใส่ผงปรุงรสเพิ่ม)
• •นมจืดหรือนมถั่วเหลืองไม่หวานกับขนมปัง
• •ไข่ต้มกับมันต้มหรือข้าวโพดต้ม

คนที่เบื่ออาหารมาก กินได้ทีละน้อย อ่านวิธีเริ่มต้นได้ที่ ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร ทำอย่างไรก่อน

ตับแข็ง ห้ามกินอะไรบ้าง

เหล้า เบียร์ ไวน์ ยาดองเหล้า ทุกชนิด

ต้องหยุดดื่มแอลกอฮอล์เด็ดขาด NIDDK ระบุว่าคนเป็นตับแข็งควรหยุดดื่มแอลกอฮอล์โดยสิ้นเชิง เพราะทำให้ตับเสียหายเพิ่ม ข้อนี้รวมถึงยาดองเหล้าและเหล้าขาวผสมสมุนไพรด้วย

อาหารทะเล ปลา และเนื้อสัตว์ที่ดิบหรือสุกไม่ทั่ว

NIDDK เตือนให้เลี่ยงหอย ปลา และเนื้อสัตว์ดิบหรือสุกไม่ทั่ว รวมถึงนมและผลิตภัณฑ์นมที่ไม่ผ่านการพาสเจอร์ไรซ์ เพราะเชื้อแบคทีเรียหรือไวรัสในอาหารเหล่านี้อาจทำให้คนเป็นตับแข็งติดเชื้อรุนแรง ในบริบทอาหารไทย หมายถึง

• •หอยนางรมสด หอยแครงลวกไม่สุก กุ้งแช่น้ำปลา ยำกุ้งเต้น
• •ก้อยปลา ลาบดิบ ซอยจุ๊ ปลาร้าดิบ ส้มตำใส่ปูดองหรือปลาร้าที่ไม่ได้ต้มสุก
• •ซูชิหรือซาซิมิปลาดิบ

ปลาน้ำจืดดิบยังเป็นต้นเหตุของพยาธิใบไม้ในตับด้วย อ่านต่อที่ พยาธิใบไม้ในตับ

อาหารเสริมและสมุนไพรที่แพทย์ไม่ได้สั่ง

แนวทางไทยข้อ 8.5 ระบุว่าผู้ป่วยตับแข็ง ไม่ควรรับประทานอาหารเสริมหรือสมุนไพร รายละเอียดอ่านที่ ตับแข็ง กินอาหารเสริมได้ไหม

ตับแข็งต้องจำกัดเกลือแค่ไหน

ถ้ามีท้องมานหรือขาบวม ให้จำกัดเกลือไม่เกิน 5 กรัมต่อวัน ตามแนวทางไทยข้อ 8.2.3 ถ้ายังไม่มีท้องมานหรือบวม ให้ทำตามคำแนะนำของแพทย์ที่ดูแล NIDDK ระบุว่าแพทย์อาจแนะนำให้ลดโซเดียมในอาหารและเครื่องดื่ม

จำกัดเกลือไม่ได้แปลว่ากินจืดจนกินไม่ลง ESPEN ข้อ 61 เตือนว่าอาหารที่ลดเกลือจนไม่อร่อยอาจทำให้ผู้ป่วยกินได้น้อยลงอีก ต้องชั่งกับประโยชน์ของการลดเกลือ และปรุงให้ยังกินได้ แหล่งเกลือที่ต้องระวังในอาหารไทยและวิธีลดอยู่ในบทความ ท้องมาน เกิดจากอะไร และ กินเกลือวันละเท่าไร

ตับแข็ง ห้ามกินผลไม้อะไร ทุเรียนกินได้ไหม

แนวทางตับแข็งของไทยไม่ได้ห้ามผลไม้ชนิดใดเป็นการเฉพาะ ผลไม้เป็นส่วนหนึ่งของอาหารหลากหลายที่แนะนำ สิ่งที่ต้องคิดคือ "โรคร่วม" และ "ปริมาณ"

• •คนที่เป็นเบาหวานร่วม: NIDDK ระบุว่าภาวะดื้ออินซูลินและเบาหวานชนิดที่ 2 เป็นภาวะแทรกซ้อนอย่างหนึ่งของตับแข็ง ผลไม้หวานจัดต้องนับเป็นแป้งและน้ำตาลในมื้อนั้น
• •ทุเรียน: กรมอนามัยระบุว่าทุเรียน 4–6 เม็ดให้พลังงานราว 520–780 กิโลแคลอรี เท่ากับอาหาร 2 มื้อ แนะนำ ไม่เกินวันละ 2 เม็ด ไม่กินทุกวัน และคนที่มีโรคเบาหวาน โรคไต โรคหัวใจ ความดันโลหิตสูง ควรกินน้อยกว่าคนทั่วไป

ผลไม้ใช้แทนโปรตีนไม่ได้ ถ้ากินผลไม้จนอิ่มแล้วกินข้าวกับไข่หรือปลาไม่ลง ถือว่าเสียมากกว่าได้ รายละเอียดเรื่องผลไม้กับตับอ่านต่อที่ ไขมันพอกตับ ห้ามกินผลไม้อะไร

ความเชื่อ: เป็นตับแข็งต้องงดเนื้อสัตว์และกินจืดสนิท

ไม่จริง ความเชื่อว่าต้องงดโปรตีนเป็นแนวคิดเก่า ESPEN ข้อ 54 ระบุว่า ไม่ควรจำกัดโปรตีนแม้ในผู้ป่วยที่มีอาการทางสมองจากตับ เพราะทำให้ร่างกายสลายโปรตีนมากขึ้น ส่วนการกินจืดสนิทจนกินไม่ลง ESPEN ก็เตือนว่าเสี่ยงขาดอาหารยิ่งกว่าเดิม

สิ่งที่ควรทำแทนคือกินโปรตีนให้พอตามที่แพทย์กำหนด จำกัดเกลือในระดับที่แนวทางแนะนำ และขอพบนักกำหนดอาหารถ้ากินเองแล้วไม่พอ

ตับแข็งระยะสุดท้าย กินอะไรได้บ้าง

หลักการเดิมยังใช้ได้ แต่เป้าหมายเปลี่ยนเป็นกินให้ได้และสบายตัว แนวทางไทยข้อ 8.2.4 ระบุว่าผู้ป่วยตับแข็งที่กินได้ไม่พอ แพทย์ควรพิจารณาอาหารเสริมทางการแพทย์ชนิดดื่ม (อาหารสูตรครบที่แพทย์หรือนักกำหนดอาหารแนะนำ) ก่อน ถ้ายังไม่พอจึงใช้อาหารทางสายให้อาหาร และอาหารทางหลอดเลือดดำตามลำดับ

ข้อ 8.12.1 แนะนำให้ผู้ป่วยระยะสุดท้ายได้รับการดูแลแบบประคับประคอง ซึ่งเน้นความสุขสบายและคุณภาพชีวิต ญาติจึงคุยกับทีมแพทย์ได้ว่าอาหารแบบไหนที่ผู้ป่วยอยากกินและกินได้อย่างปลอดภัย เรื่องระยะของโรคอ่านต่อที่ ตับแข็งมีกี่ระยะ

เมื่อไรต้องไปโรงพยาบาลทันที

ถ้าผู้ป่วยตับแข็งมีอาการ ข้อใดข้อหนึ่ง ต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •อาเจียนเป็นเลือด หรือถ่ายอุจจาระสีดำ
• •สับสน ซึม ปลุกตื่นยาก
• •มีไข้ หรือปวดท้อง
• •ท้องโตขึ้นเร็ว

อาการที่ควรพบแพทย์ก่อนวันนัด (ไม่ใช่ภาวะฉุกเฉิน): น้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ กินได้น้อยกว่าครึ่งของปกติหลายวัน กล้ามเนื้อแขนขาลีบลงชัด

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus)

ข้อที่ต้องอ่านก่อน: ผู้ป่วยตับแข็งไม่ควรรับประทานผลิตภัณฑ์นี้ เว้นแต่แพทย์ที่ดูแลอนุญาต แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับแข็งของสมาคมโรคตับแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2568 ข้อ 8.5 ระบุว่าผู้ป่วยโรคตับแข็งไม่ควรรับประทานอาหารเสริมหรือสมุนไพร เพราะอาจเพิ่มความเสี่ยงตับอักเสบ ตับอักเสบรุนแรง และตับวายเฉียบพลันบนตับเรื้อรัง คำแนะนำนี้ครอบคลุมผลิตภัณฑ์นี้ด้วย

เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-15859-5-1473 ผลิตโดย บริษัท เซน ไบโอเทค จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 เม็ด เม็ดละ 1,200 มก. ฉลากแนะนำวันละ 1 เม็ด ไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้ในผู้ป่วยตับแข็ง

ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับหัวข้ออาหาร

• •ผงลูกพลับ ผงเก๋ากี้ ผงส้ม และผงถั่วเขียว อย่างละ 28.630 มก. กับผงบัควีต 20.720 มก. — รวมกันราว 135 มก. (ค่าคำนวณ) ซึ่งน้อยมาก ใช้แทนผัก ผลไม้ หรืออาหารจริงไม่ได้ และไม่ได้มีหลักฐานสรรพคุณต่อตับ ผงเก๋ากี้มีรายงานผู้ป่วยที่ใช้ยาวาร์ฟารินแล้วค่าการแข็งตัวของเลือดสูงผิดปกติ (รายงานใช้ปริมาณมากกว่าในเม็ดมาก)
• •แมงกานีส คีเลต (10%) 10 มก. — คิดเป็นแมงกานีสราว 1 มก. (ค่าคำนวณ) สถาบันไลนัส พอลิง มหาวิทยาลัยโอเรกอนสเตต ระบุว่าร่างกายขับแมงกานีสทางน้ำดีเป็นหลัก และการสะสมในผู้ป่วยตับแข็งหรือตับวายอาจทำให้มีปัญหาทางระบบประสาท

ฉลากระบุห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน มีนมและถั่วเหลือง เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน ผู้ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร ถ้าแพทย์อนุญาตให้ใช้ ให้นำกล่องไปให้แพทย์ดูทุกครั้งที่ไปตามนัด หากมีอาการตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม คลื่นไส้ หรือเบื่ออาหาร ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ (ยาที่แพทย์สั่งให้กินต่อ) และพบแพทย์ทันที

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าลีฟโปรพลัสทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที