พยาธิใบไม้ในตับ เกิดจากกินอะไร ปลาร้า ก้อยปลาดิบ อาการเป็นยังไง

คำตอบสั้น: พยาธิใบไม้ตับติดจากการกิน ปลาน้ำจืดเกล็ดขาวในวงศ์ปลาตะเพียน ที่ปรุงดิบหรือสุก ๆ ดิบ ๆ เช่น ก้อยปลา ลาบปลา ปลาส้ม ปลาจ่อม และปลาร้าดิบ การหมัก การดอง เกลือ น้ำปลา หรือน้ำมะนาว ไม่สามารถฆ่าตัวอ่อนพยาธิได้ ต้องใช้ความร้อนให้สุกทั่วถึง คนที่ติดส่วนใหญ่ไม่มีอาการ แต่การติดนานหรือติดซ้ำหลายครั้งเพิ่มความเสี่ยงมะเร็งท่อน้ำดี กรมควบคุมโรคแนะนำให้คนที่เคยกินปลาดิบตรวจอุจจาระหาไข่พยาธิปีละครั้ง

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ปลาเสี่ยงคือปลาน้ำจืดเกล็ดขาววงศ์ปลาตะเพียน เช่น ปลาตะเพียน ปลาซิว ปลาสร้อย ปลาแก้มช้ำ ปลาขาวนา และปลากระสูบ (สคร.9 กรมควบคุมโรค)
• •สคร.9 ระบุว่าการหมัก ดอง แช่น้ำปลา เกลือ หรือน้ำมะนาว ไม่ฆ่าตัวอ่อนพยาธิ วิธีที่ได้ผลคือต้มในน้ำเดือดอย่างน้อย 10 นาที หรือไมโครเวฟ 800 วัตต์ อย่างน้อย 10 นาที
• •ผู้ติดพยาธิส่วนใหญ่ไม่แสดงอาการ และอาจไม่รู้ตัวจนกว่าจะตรวจพบไข่พยาธิในอุจจาระ
• •พยาธิใบไม้ตับ Opisthorchis viverrini ถูกจัดเป็นสารก่อมะเร็งกลุ่มที่ 1 และเป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญที่สุดของมะเร็งท่อน้ำดีในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
• •ถ้าตรวจพบ แพทย์จะรักษาด้วยยาพราซิควอนเทล แต่กินยาแล้วยังติดซ้ำได้ถ้ากลับไปกินปลาดิบ

พยาธิใบไม้ในตับเกิดจากอะไร ติดเข้าตัวได้อย่างไร

เกิดจากกินตัวอ่อนพยาธิที่อยู่ในเนื้อปลา นายแพทย์ผู้อำนวยการสำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 9 นครราชสีมา (สคร.9) อธิบายไว้เมื่อ ก.ค. 2569 ว่า เมื่อตัวอ่อนเข้าสู่ร่างกาย จะเจริญเติบโตและอาศัยอยู่ใน ท่อน้ำดี ทำให้ท่อน้ำดีอักเสบเรื้อรัง

ปลาที่เสี่ยงคือ ปลาน้ำจืดเกล็ดขาว วงศ์ปลาตะเพียน เอกสารของสำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 ขอนแก่น (สคร.7) ยกตัวอย่าง ปลาตะเพียนขาว ปลาสร้อยนกเขา ปลาสร้อย ปลาขาวหัวมน ปลาตะเพียนทอง ปลากระสูบจุด ปลาขาวนา และปลากระมัง

วงจรของพยาธิ ตามเอกสาร สคร.7 คือ คน สุนัข และแมว ที่มีพยาธิถ่ายอุจจาระที่มีไข่ลงแหล่งน้ำ ไข่ไปเจริญในหอยไซ แล้วตัวอ่อนเข้าไปอยู่ในปลา เมื่อคนกินปลานั้นดิบ ๆ ก็ติดต่อเป็นวงจร รวมเวลาประมาณ 3 เดือน นี่คือเหตุผลที่การถ่ายอุจจาระในส้วมเป็นส่วนหนึ่งของการตัดวงจร

ปลาร้ามีพยาธิไหม ก้อยปลา ลาบปลาดิบ เสี่ยงแค่ไหน

เมนูที่ทำจากปลาน้ำจืดเกล็ดขาวแบบดิบหรือสุก ๆ ดิบ ๆ เสี่ยงทั้งหมด สคร.9 ระบุรายการ ได้แก่ ก้อยปลา ลาบปลา พล่าปลา ปลาส้ม ปลาจ่อม และ ปลาร้าดิบ ส่วนเอกสาร สคร.7 รวมหม่าปลาและแจ่วปลาร้าไว้ด้วย

ทำไมหมักดองแล้วยังเสี่ยง สคร.9 ระบุว่า การหมัก การดอง การแช่น้ำปลา เกลือ น้ำมะนาว หรือเครื่องปรุงรสต่าง ๆ ไม่สามารถฆ่าตัวอ่อนพยาธิใบไม้ตับได้ ความเปรี้ยวหรือความเค็มทำให้เนื้อปลาดูเหมือนสุก แต่ตัวอ่อนพยาธิยังอยู่

วิธีกินปลาร้าให้ปลอดภัย คือทำให้สุกด้วยความร้อน สคร.9 แนะนำต้มในน้ำเดือดอย่างน้อย 10 นาที หรือใช้ไมโครเวฟกำลังไฟ 800 วัตต์ อย่างน้อย 10 นาที เอกสารของ สคร.7 ก็รณรงค์ให้ใช้ปลาร้าสุกแทนปลาร้าดิบ เช่น ส้มตำใส่ปลาร้าที่ต้มสุกแล้ว

แหล่งที่เราเปิดตรวจไม่ได้ระบุว่าปลาร้าต้องหมักนานกี่เดือนจึงปลอดภัย และแนวทางของกรมควบคุมโรคไม่ได้ใช้ระยะเวลาหมักเป็นเกณฑ์ จึงควรยึดหลักเดียว คือ ต้มให้สุกก่อนกิน

พยาธิใบไม้ในตับ อาการเป็นยังไง

ส่วนใหญ่ไม่มีอาการ เอกสาร สคร.7 ระบุว่าผู้ติดพยาธิใบไม้ตับส่วนใหญ่ยังไม่แสดงอาการ และอาจไม่รู้ตัวจนกว่าจะตรวจพบไข่พยาธิในอุจจาระ ความรุนแรงขึ้นกับจำนวนพยาธิที่สะสมและระยะเวลาที่อยู่ในท่อน้ำดี

สคร.9 แนะนำว่า คนที่มีประวัติกินปลาน้ำจืดดิบเป็นประจำ ถ้ามีอาการเหล่านี้ ควรไปพบแพทย์

• •เบื่ออาหาร น้ำหนักลด
• •ท้องอืด อาหารไม่ย่อย
• •จุกเสียด แน่นท้องใต้ชายโครงขวา
• •ตับโต

อาการเหล่านี้คล้ายโรคกระเพาะหรือโรคอื่นได้ จึงต้องตรวจหาสาเหตุ เรื่องน้ำหนักลดในผู้สูงอายุอ่านที่ น้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ

ตรวจพยาธิใบไม้ตับอย่างไร

• •ตรวจอุจจาระหาไข่พยาธิ สคร.9 แนะนำให้คนที่เคยกินปลาดิบเป็นประจำตรวจที่สถานบริการสาธารณสุขปีละ 1 ครั้ง
• •ตรวจปัสสาวะหาแอนติเจนของพยาธิ เอกสาร สคร.7 ระบุว่าเป็นอีกวิธีวินิจฉัย
• •อัลตราซาวนด์ตับและท่อน้ำดี เอกสาร สคร.7 แนะนำให้ส่งอุจจาระตรวจและตรวจอัลตราซาวนด์ที่โรงพยาบาลใกล้บ้านอย่างน้อยปีละครั้ง เพราะอัลตราซาวนด์ช่วยดูท่อน้ำดีที่ผิดปกติและมะเร็งท่อน้ำดีระยะต้น

รายการตรวจสุขภาพตามวัยอ่านที่ ตรวจสุขภาพประจำปีตามช่วงอายุ

พยาธิใบไม้ในตับ กินยาถ่ายพยาธิเองได้ไหม

ควรตรวจก่อน แล้วรักษาตามแพทย์ ยาที่ใช้รักษาคือ พราซิควอนเทล (praziquantel) เอกสาร สคร.7 ระบุว่าถ้าตรวจพบพยาธิใบไม้ตับให้รักษาด้วยยานี้ และ สคร.9 แนะนำว่าถ้าตรวจพบพยาธิควรปรึกษาแพทย์เพื่อรักษา

เหตุผลที่ควรตรวจก่อนแทนการซื้อยามากินเองเป็นประจำ คือ

• •อาการแน่นท้อง เบื่ออาหาร น้ำหนักลด อาจไม่ได้มาจากพยาธิ แต่มาจากโรคอื่นรวมถึงมะเร็งท่อน้ำดี การกินยาถ่ายพยาธิแล้วสบายใจอาจทำให้พลาดการตรวจที่จำเป็น
• •ยาไม่ได้กันการติดใหม่ เอกสาร สคร.7 แนะนำให้กินยารักษาเมื่อตรวจพบ แล้วเลิกกินปลาดิบหรือสุก ๆ ดิบ ๆ ถ้ายังกินเหมือนเดิมก็ติดซ้ำได้
• •ผู้สูงอายุที่มีโรคประจำตัวหรือกินยาหลายตัว ควรให้แพทย์หรือเภสัชกรดูขนาดยาและยาที่กินร่วม

ติดพยาธิใบไม้ตับซ้ำ ๆ นำไปสู่มะเร็งท่อน้ำดีได้อย่างไร

พยาธิทำให้ท่อน้ำดีอักเสบเรื้อรังจนเยื่อบุเปลี่ยนไป เอกสาร สคร.7 อธิบายว่า พยาธิจะเกาะดูดผนังท่อน้ำดี ทำให้ระคายเคือง อักเสบเรื้อรัง ผนังท่อน้ำดีหนาขึ้น และพัฒนาเป็นมะเร็งท่อน้ำดีในเวลาต่อมา สคร.9 ระบุว่า ถ้าติดเชื้อนานหรือได้รับเชื้อซ้ำหลายครั้ง ความเสี่ยงมะเร็งท่อน้ำดียิ่งเพิ่มขึ้น

หลักฐานระดับสากล คณะผู้วิจัยโครงการ CASCAP มหาวิทยาลัยขอนแก่น ระบุในวารสาร Acta Tropica (2559) ว่าพยาธิใบไม้ตับชนิด Opisthorchis viverrini ถูกจัดเป็นสารก่อมะเร็งกลุ่มที่ 1 และเป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญที่สุดของมะเร็งท่อน้ำดีในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทยมีอุบัติการณ์มะเร็งท่อน้ำดีสูงที่สุดในโลก

เอกสารของ สคร.7 (จัดทำราว พ.ศ. 2563) ระบุว่าไทยมีผู้ติดพยาธิใบไม้ตับไม่น้อยกว่า 6 ล้านคน ซึ่งอาจพัฒนาเป็นมะเร็งท่อน้ำดีใน 20–30 ปีข้างหน้า ตัวเลขนี้เป็นค่าประมาณที่เอกสารไม่ได้ระบุแหล่งหรือปีที่สำรวจ ส่วนงานของคณะผู้วิจัย CASCAP ใน Acta Tropica (2559) พบว่าความชุกของพยาธิในเด็กนักเรียนอีสานลดลงจากระดับสูงก่อนปี 2526 เหลือต่ำหลังปี 2537 หลังมีโครงการให้ความรู้ อาการและการรักษามะเร็งท่อน้ำดีอ่านที่ มะเร็งท่อน้ำดี อาการเริ่มแรก

ความเชื่อที่พบบ่อยเรื่องพยาธิใบไม้ตับ

ได้ยินว่าก้อยปลาใส่มดแดงหรือมะนาวเยอะ ๆ พยาธิจะตาย จริงไหม ไม่จริง เอกสาร สคร.7 ระบุว่าเป็นความเชื่อผิด ๆ และ สคร.9 ยืนยันว่าความเปรี้ยวไม่ฆ่าตัวอ่อนพยาธิ

ได้ยินว่ากินดิบแล้วร่างกายแข็งแรง จริงไหม ไม่จริง เอกสาร สคร.7 ยกความเชื่อนี้เป็นหนึ่งในปัจจัยที่ทำให้คนอีสานยังติดพยาธิสูง

ได้ยินว่ากินยาถ่ายพยาธิปีละครั้งแล้วกินปลาดิบต่อได้ จริงไหม ไม่ควรทำ ยารักษาพยาธิที่มีอยู่ แต่ไม่กันการติดใหม่ และการอักเสบที่สะสมจากการติดซ้ำคือสิ่งที่เพิ่มความเสี่ยงมะเร็ง

เมื่อไรต้องไปโรงพยาบาลทันที

มีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •มีไข้หนาวสั่นในคนที่ตัวเหลืองตาเหลือง
• •ปวดท้องขวาบนรุนแรงจนทนไม่ได้
• •สับสน ซึมลง หรือพูดจาไม่รู้เรื่อง
• •อาเจียนเป็นเลือด หรือถ่ายเป็นเลือดหรือสีดำ

ถ้ามีตัวเหลือง คันตามตัว อุจจาระสีซีด หรือปัสสาวะสีเข้ม โดยไม่มีอาการข้างบน ให้รีบไปพบแพทย์โดยเร็ว ไม่ต้องรอวันนัด อ่านที่ ปัสสาวะสีเข้ม อุจจาระสีซีด

หลัก 5 ส ห่างไกลพยาธิใบไม้ตับ (กรมควบคุมโรค)

1. 1สุก: ปลาน้ำจืดเกล็ดขาวต้องปรุงให้สุกด้วยความร้อน
2. 2สะอาด: ล้างมือด้วยสบู่ก่อนปรุงอาหาร ก่อนกิน และหลังเข้าห้องน้ำ
3. 3ส้วม: ถ่ายอุจจาระลงส้วม ไม่ถ่ายลงแหล่งน้ำหรือทุ่งนา
4. 4ส่งตรวจ: ตรวจอุจจาระหาไข่พยาธิและอัลตราซาวนด์อย่างน้อยปีละครั้ง
5. 5สาธารณสุข: กินยารักษาเมื่อตรวจพบ แล้วเลิกกินปลาดิบ

สอบถามเพิ่มเติมได้ที่สายด่วนกรมควบคุมโรค โทร 1422 เรื่องไวรัสตับอักเสบซึ่งเป็นอีกสาเหตุของมะเร็งตับอ่านที่ ไวรัสตับอักเสบบีและซีเบื้องต้น

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus)

เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-15859-5-1473 ผลิตโดย บริษัท เซน ไบโอเทค จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 เม็ด เม็ดละ 1,200 มก. ฉลากแนะนำวันละ 1 เม็ด ฉลากระบุส่วนประกอบหลายรายการ (ดูรายการเต็มที่หน้าสินค้า) เช่น โคลีน ไบทาร์เทรต (98%) 121.975 มก. แอล-กลูตาไธโอน (100%) 90 มก. และแอล-กลูตาไธโอน (100%) 40.845 มก. (ฉลากพิมพ์ไว้ 2 บรรทัด) สารสกัดจากขมิ้นชัน 50 มก. และสารสกัดอาร์ทิโชก 20 มก.

ผลิตภัณฑ์นี้ไม่ใช่ยาถ่ายพยาธิ ไม่มีหลักฐานว่าฆ่าหรือขับพยาธิใบไม้ตับ และไม่มีหลักฐานว่าป้องกัน รักษา หรือชะลอมะเร็งท่อน้ำดี สิ่งที่ลดความเสี่ยงได้จริงคือการกินปลาที่ปรุงสุก การตรวจอุจจาระและอัลตราซาวนด์ตามคำแนะนำของกรมควบคุมโรค และการรักษาด้วยยาเมื่อแพทย์ตรวจพบ

ข้อควรระวังที่ต้องอ่านก่อนตัดสินใจ

• •ท่อน้ำดีอุดตัน: ฉลากระบุ ห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน พยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดีทำให้ท่อน้ำดีอุดตันได้ คนที่มีตัวเหลือง อุจจาระสีซีด หรือผลอัลตราซาวนด์พบท่อน้ำดีผิดปกติ ต้องให้แพทย์ตรวจก่อน ส่วนประกอบมีสารสกัดขมิ้นชันและสารสกัดอาร์ทิโชก และงานศึกษาในอาสาสมัครสุขภาพดีพบว่าเคอร์คูมินเพียง 20 มก. ทำให้ถุงน้ำดีบีบตัว (ฉลากไม่ได้ระบุว่าสารสกัด 50 มก. มีเคอร์คูมินเท่าไร)
• •ผู้ป่วยมะเร็ง หรือกำลังได้รับยาเคมีบำบัด ยามุ่งเป้า ยาภูมิคุ้มกัน หรือฉายแสง: ต้องถามแพทย์ผู้รักษามะเร็งก่อนรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารทุกชนิด รวมถึงผลิตภัณฑ์นี้ เพราะ NCCIH ระบุว่าสมุนไพรบางชนิดอาจทำให้ยาเคมีบำบัดได้ผลน้อยลง
• •ความปลอดภัยต่อตับ: เครือข่ายเฝ้าระวังตับอักเสบจากยาของสหรัฐ (DILIN) รายงานตับอักเสบที่สัมพันธ์กับผลิตภัณฑ์ขมิ้นชัน 10 ราย นอนโรงพยาบาล 5 ราย เสียชีวิตจากตับวาย 1 ราย
• •ผู้ป่วยตับแข็ง: แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับแข็งของสมาคมโรคตับแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2568 ข้อ 8.5 ระบุว่าผู้ป่วยตับแข็งไม่ควรรับประทานอาหารเสริมหรือสมุนไพร คำแนะนำนี้ครอบคลุมผลิตภัณฑ์นี้ด้วย ผู้ป่วยตับแข็งจึงไม่ควรรับประทาน เว้นแต่แพทย์ที่ดูแลอนุญาต
• •ผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด (เช่น วาร์ฟาริน) หรือยาต้านเกล็ดเลือด: มีส่วนประกอบ 4 ตัวที่เกี่ยวข้อง คือ ผงถั่วนัตโตะ (แหล่งวิตามินเค 2 ที่อาจรบกวนวาร์ฟาริน ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณ) โคเอนไซม์ คิวเท็น ผงเก๋ากี้ และวิตามินอี ต้องบอกแพทย์ก่อนเสมอ
• •ฉลากระบุว่ามีนมและถั่วเหลือง เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน ผู้ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร
• •หากระหว่างรับประทานมีอาการตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม คลื่นไส้ หรือเบื่ออาหาร ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ (ยาที่แพทย์สั่งให้กินต่อ) และพบแพทย์ทันที

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าลีฟโปรพลัสทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที