ตับแข็งมีกี่ระยะ ระยะ 2 ระยะ 3 อยู่ได้นานแค่ไหน แพทย์ประเมินอย่างไร

คำตอบสั้น: คำว่า "ระยะ 2 ระยะ 3" ที่คนพูดกัน มักปนกันระหว่าง 3 ระบบ คือ ระดับพังผืด F0–F4 (F4 คือตับแข็ง) ช่วงชดเชยได้กับเสียการชดเชย และ คะแนน Child-Pugh A B C หรือ MELD ที่แพทย์ใช้ประเมินความรุนแรง ไม่มีใครบอกได้แน่นอนว่าอยู่ได้กี่ปี เพราะขึ้นกับว่ามีภาวะแทรกซ้อนแล้วหรือยัง และรักษาสาเหตุได้แค่ไหน สิ่งที่เปลี่ยนแนวโน้มได้จริงคือ เลิกเหล้าเด็ดขาด รักษาไวรัส และไปตามนัดตรวจ

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •F0–F4 คือระดับพังผืดในตับ F4 คือตับแข็ง
• •ชดเชยได้ (compensated) ยังไม่มีภาวะแทรกซ้อนหลัก เสียการชดเชย (decompensated) มีท้องมาน ตัวเหลือง เลือดออกจากเส้นเลือดขอด หรืออาการทางสมอง
• •Child-Pugh ใช้ 5 อย่าง: ท้องมาน อาการทางสมอง อัลบูมิน บิลิรูบิน และ INR แบ่งเป็น A (5–6 คะแนน) B (7–9) C (10–15)
• •แนวทางไทย 2568 แนะนำส่งต่อประเมินเปลี่ยนตับเมื่อมีภาวะแทรกซ้อน หรือคะแนน MELD ตั้งแต่ 15
• •ผู้ป่วยตับแข็งทุกคนควรงดแอลกอฮอล์ แม้ดื่มน้อยก็เพิ่มความเสี่ยง

ตับแข็งมีกี่ระยะ ทำไมแต่ละคนพูดไม่เหมือนกัน

เพราะมีหลายระบบที่วัดคนละเรื่อง ทำความเข้าใจทีละระบบ

ระดับพังผืด F0–F4: วัดว่าพังผืดสะสมมากแค่ไหน

แพทย์แบ่งพังผืดในตับเป็นระดับ F0 (ไม่มีพังผืด) ไปจนถึง F4 (ตับแข็ง) ประเมินจากคะแนน FIB-4 ไฟโบรสแกน หรือชิ้นเนื้อตับ ระบบนี้ใช้มากในคนเป็นไขมันพอกตับหรือไวรัสตับอักเสบ เพื่อดูว่าโรคไปถึงตับแข็งหรือยัง อ่านต่อที่ ไฟโบรสแกนคืออะไร และ ไขมันพอกตับ ระยะ 1 2 3 ต่างกันอย่างไร

ระบบนี้ บอกได้แค่ว่าเป็นตับแข็งแล้ว แต่ไม่ได้บอกว่าตับแข็งรุนแรงแค่ไหน แพทย์จึงต้องใช้ระบบถัดไป

ชดเชยได้ กับเสียการชดเชย: ดูว่ามีภาวะแทรกซ้อนแล้วหรือยัง

ข้อมูลของกระทรวงทหารผ่านศึกสหรัฐ (VA) แบ่งไว้ว่า

• •ชดเชยได้: ยังไม่มีอาการ ไม่มีท้องมาน เลือดออกจากเส้นเลือดขอด อาการทางสมอง หรือตัวเหลือง
• •เสียการชดเชย: มีภาวะแทรกซ้อนอย่างน้อยหนึ่งอย่างในกลุ่มนี้

นี่คือ จุดเปลี่ยนสำคัญที่สุดของโรค อาการแต่ละช่วงอ่านต่อที่ ตับแข็ง อาการเริ่มต้น และอาการแต่ละระยะ

Child-Pugh A B C: คะแนนความรุนแรงที่หมอเขียนในแฟ้ม

VA อธิบายว่าคะแนน Child-Turcotte-Pugh ใช้ 5 อย่าง ได้แก่ ระดับท้องมาน ระดับอาการทางสมอง อัลบูมิน บิลิรูบิน และ INR (ค่าการแข็งตัวของเลือด) แต่ละอย่างให้ 1–3 คะแนน

• •Child-Pugh A (5–6 คะแนน): ส่วนใหญ่เป็นระยะชดเชยได้
• •Child-Pugh B (7–9 คะแนน): ส่วนใหญ่เริ่มเสียการชดเชย
• •Child-Pugh C (10–15 คะแนน): เสียการชดเชยมาก

ถ้าใครได้ยินว่า "ตับแข็งระยะ B" หรือ "ระยะ C" มักหมายถึงคะแนนนี้

MELD: คะแนนที่ใช้จัดลำดับและประเมินเปลี่ยนตับ

MELD (Model for End-Stage Liver Disease) เป็นคะแนนที่คำนวณจากผลเลือด ยิ่งสูงยิ่งรุนแรง แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับแข็งของสมาคมโรคตับแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2568 ข้อ 2.1 ระบุว่าความแข็งของตับ คะแนน Child-Pugh และ MELD ใช้ประเมินโอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อนและโอกาสเสียชีวิต

ตับแข็งระยะ 2 ระยะ 3 อยู่ได้นานแค่ไหน

ตอบเป็นตัวเลขปีของคนคนหนึ่งไม่ได้ แต่มีข้อมูลค่ากลางในกลุ่มผู้ป่วยต่างประเทศ VA ระบุว่า ระยะชดเชยได้มีค่ากลางของการรอดชีวิตมากกว่า 12 ปี ส่วน ระยะเสียการชดเชยราว 2 ปี

ตัวเลขนี้เป็นค่ากลางของคนจำนวนมาก ไม่ใช่คำทำนายของใครคนใดคนหนึ่ง และมาจากข้อมูลต่างประเทศ สิ่งที่ทำให้แต่ละคนต่างกันมาก ได้แก่

• •ยังดื่มแอลกอฮอล์อยู่หรือไม่: แนวทางไทย 2568 ข้อ 2.4.1 ระบุว่าการดื่มแม้ปริมาณน้อยเพิ่มความเสี่ยงเสียการชดเชย มะเร็งตับ และการเสียชีวิต ในตับแข็งทุกสาเหตุ
• •รักษาสาเหตุได้หรือไม่: เช่น กดไวรัสบี กำจัดไวรัสซี ลดน้ำหนักในไขมันพอกตับ
• •เบาหวานและโรคเมแทบอลิก: แนวทางไทยข้อ 2.4.2 ระบุว่าเพิ่มภาวะแทรกซ้อนและการเสียชีวิต
• •สูบบุหรี่: สัมพันธ์กับพังผืดที่เพิ่มขึ้นและมะเร็งตับ (ข้อ 8.7)
• •ภาวะแทรกซ้อนที่เกิดขึ้นและการรักษาที่ได้รับ

คำถาม "อยู่ได้นานแค่ไหน" จึงควรถามแพทย์ผู้รักษาโดยตรง พร้อมถามว่าคะแนน Child-Pugh และ MELD ของเราเท่าไร และมีอะไรที่ยังแก้ได้

ตับแข็งระยะสุดท้ายมีอาการอะไร

ระยะท้ายคือภาวะที่ตับเกือบไม่ทำงาน NIDDK เรียกว่าตับวายหรือโรคตับระยะสุดท้าย อาการที่พบได้

• •ท้องมานที่กลับมาเร็ว แม้กินยาขับปัสสาวะ
• •ตัวเหลืองตาเหลืองมากขึ้น
• •สับสน ง่วงซึม นอนกลับวันคืน
• •เลือดออกง่าย ช้ำง่าย
• •กล้ามเนื้อลีบ ผอมลง อ่อนแรงมาก
• •ติดเชื้อง่าย ไตทำงานแย่ลง

อ่านต่อที่ ตับวาย อาการเป็นอย่างไร

อะไรช่วยชะลอตับแข็งได้จริง

หลักคือหยุดสิ่งที่ทำร้ายตับ และป้องกันภาวะแทรกซ้อน NIDDK ระบุว่ายังไม่มียาที่ย้อนตับแข็งได้โดยตรง แต่การรักษาสาเหตุชะลอความเสียหาย

• •เลิกเหล้าเด็ดขาด ทุกคน ไม่ใช่แค่ตับแข็งจากเหล้า
• •รักษาไวรัส: ไวรัสซีมียากินที่ NIDDK ระบุว่ากำจัดไวรัสได้มากกว่าร้อยละ 95 ใน 8–12 สัปดาห์ ไวรัสบีใช้ยากดไวรัส อ่านต่อที่ ไวรัสตับอักเสบบีและซี
• •คุมน้ำหนัก เบาหวาน ไขมัน ในคนที่ตับแข็งจากไขมันพอกตับ อ่านต่อที่ ไขมันพอกตับ
• •ยากลุ่มเบต้าบล็อกเกอร์บางชนิด: แนวทางไทยข้อ 2.2.1 ระบุว่าในผู้ที่มีความดันในหลอดเลือดดำพอร์ทัลสูงอย่างมีนัยสำคัญ ยานี้ชะลอการเกิดท้องมานและการเสียการชดเชย (แพทย์เป็นผู้พิจารณา)
• •ตรวจคัดกรองมะเร็งตับ ด้วยอัลตราซาวนด์ร่วมกับหรือไม่ร่วมกับค่า AFP ทุก 6–12 เดือนตามแนวทางไทย อ่านต่อที่ ตรวจคัดกรองมะเร็งตับ
• •กินโปรตีนให้พอ แนวทางไทยข้อ 8.2.1 แนะนำอย่างน้อย 1.2–1.5 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กก. ต่อวัน อ่านต่อที่ ตับแข็งกินโปรตีนได้ไหม
• •ไม่ซื้อยา สมุนไพร อาหารเสริมกินเอง แนวทางไทยข้อ 8.5 ระบุว่าผู้ป่วยตับแข็งไม่ควรรับประทานอาหารเสริมหรือสมุนไพร

ความเชื่อ: ตับแข็งระยะ 3 แล้ว ทำอะไรก็ไม่ทันแล้ว

ไม่จริง แม้เป็นระยะเสียการชดเชย การรักษายังเปลี่ยนชีวิตได้มาก เช่น แนวทางไทยข้อ 2.2.4 ระบุว่ายา rifaximin ร่วมกับการรักษามาตรฐานลดการกลับเป็นซ้ำของอาการทางสมอง และอาจลดการเสียชีวิต การรักษาเลือดออกจากเส้นเลือดขอดผ่านการส่องกล้องก็ช่วยชีวิตผู้ป่วยได้

อีกทางคือ การปลูกถ่ายตับ ซึ่งเป็นการรักษาตับวายที่ NIDDK ระบุว่าเป็นทางเดียวเมื่อตับหยุดทำงาน

เมื่อไรควรคุยเรื่องเปลี่ยนตับ

แนวทางไทย 2568 ข้อ 10.1 แนะนำให้ ส่งต่อเพื่อพิจารณาปลูกถ่ายตับ เมื่อผู้ป่วยตับแข็งมีภาวะแทรกซ้อน เช่น ท้องมาน เลือดออกจากเส้นเลือดขอด อาการทางสมองจากตับ หรือ คะแนน MELD ตั้งแต่ 15 หรือมีมะเร็งตับขนาดและจำนวนอยู่ในเกณฑ์

ข้อ 10.2 ระบุกลุ่มที่ไม่ควรส่งต่อ เช่น ผู้ที่ยังดื่มแอลกอฮอล์หรือใช้สารเสพติดต่อเนื่อง ผู้ที่มีโรคหัวใจหรือปอดรุนแรง หรือติดเชื้อในกระแสเลือด ถ้าผู้ป่วยมีภาวะแทรกซ้อนแล้ว ควรถามแพทย์ตรง ๆ ว่าเข้าเกณฑ์ประเมินหรือยัง

การดูแลแบบประคับประคองคืออะไร

คือการดูแลที่เน้นความสุขสบายและคุณภาพชีวิต แนวทางไทยข้อ 8.12 แนะนำให้ผู้ป่วยตับแข็งระยะเสียการชดเชย โดยเฉพาะช่วงท้ายของชีวิต ได้รับการดูแลแบบประคับประคอง ซึ่ง ทำควบคู่กับการรักษาโรคได้ ไม่ได้แปลว่าหยุดรักษา

แนวทางระบุว่าการมีทีมหลายวิชาชีพดูแลอาการทั้งกายและใจ ช่วยเพิ่มคุณภาพชีวิต และลดการเสียชีวิตที่ 12 เดือนได้ โดยเฉพาะผู้ที่ไม่มีแผนเปลี่ยนตับ ญาติสามารถขอคุยกับแพทย์เรื่องนี้ได้ที่โรงพยาบาลที่รักษาอยู่

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus)

ข้อที่ต้องอ่านก่อน: ผู้ป่วยตับแข็งทุกระยะไม่ควรรับประทานผลิตภัณฑ์นี้ เว้นแต่แพทย์ที่ดูแลอนุญาต แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับแข็งของสมาคมโรคตับแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2568 ข้อ 8.5 ระบุว่าผู้ป่วยโรคตับแข็งไม่ควรรับประทานอาหารเสริมหรือสมุนไพร เพราะอาจเพิ่มความเสี่ยงตับอักเสบ ตับอักเสบรุนแรง และตับวายเฉียบพลันบนตับเรื้อรัง คำแนะนำนี้ครอบคลุมผลิตภัณฑ์นี้ด้วย

เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-15859-5-1473 ผลิตโดย บริษัท เซน ไบโอเทค จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 เม็ด เม็ดละ 1,200 มก. ฉลากแนะนำวันละ 1 เม็ด ไม่มีหลักฐานว่าเม็ดนี้ชะลอระยะของโรค เปลี่ยนคะแนน Child-Pugh หรือ MELD และยังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง

ส่วนประกอบที่ผู้ป่วยตับแข็งและแพทย์ควรรู้

• •แมงกานีส คีเลต (10%) 10 มก. — คิดเป็นแมงกานีสราว 1 มก. (ค่าคำนวณ) สถาบันไลนัส พอลิง มหาวิทยาลัยโอเรกอนสเตต ระบุว่าร่างกายขับแมงกานีสทางน้ำดีเป็นหลัก การสะสมในผู้ป่วยตับแข็งหรือตับวายอาจทำให้มีปัญหาทางระบบประสาทคล้ายพาร์กินสัน
• •สารสกัดจากขมิ้นชัน 50 มก. — เครือข่ายเฝ้าระวังตับอักเสบจากยาของสหรัฐ (DILIN) รายงานผู้ป่วยตับอักเสบที่สัมพันธ์กับผลิตภัณฑ์ขมิ้นชัน 10 ราย ฉลากระบุ ห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน
• •ผงถั่วนัตโตะ 100 มก. ผงเก๋ากี้ 28.630 มก. โคเอนไซม์ คิวเท็น (10%) 75 มก. และวิตามินอี — เกี่ยวข้องกับยาต้านการแข็งตัวของเลือด เช่น วาร์ฟาริน (ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณวิตามินเค 2 ในผงนัตโตะ) ผู้ใช้ยากลุ่มนี้หรือยาต้านเกล็ดเลือดต้องบอกแพทย์ก่อนเสมอ

ฉลากระบุว่ามีนมและถั่วเหลือง เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน ผู้ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร หากมีอาการตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม คลื่นไส้ หรือเบื่ออาหาร ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ (ยาที่แพทย์สั่งให้กินต่อ) และพบแพทย์ทันที อ่านต่อที่ ตับแข็ง กินอาหารเสริมได้ไหม

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าลีฟโปรพลัสทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที