วัยทองคอเลสเตอรอลสูงขึ้นเพราะอะไร หมดประจำเดือนแล้วต้องตรวจอะไร

คำตอบสั้น: ช่วงหมดประจำเดือน ไขมันในเลือดเปลี่ยนจริง และไม่ใช่แค่เพราะอายุมากขึ้น งานวิจัย SWAN ในหญิงวัยกลางคน 1,054 คนที่หมดประจำเดือนตามธรรมชาติ พบว่า คอเลสเตอรอลรวม LDL (ไขมันตัวร้าย) และ apoB เพิ่มขึ้นชัดในช่วง 1 ปีก่อนและหลังประจำเดือนครั้งสุดท้าย ผู้วิจัยจึงแนะนำให้ติดตามไขมันในช่วงนี้ สถาบันหัวใจ ปอด และเลือดของสหรัฐฯ (NHLBI) ระบุว่าหลังหมดประจำเดือน LDL มักสูงขึ้น และ HDL (ไขมันตัวดี) มักลดลง ฮอร์โมนทดแทนไม่ใช่วิธีที่แนะนำเพื่อป้องกันโรคหัวใจ การตรวจไขมันและประเมินความเสี่ยงกับแพทย์จึงเป็นขั้นแรก

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •งาน SWAN พบว่าคอเลสเตอรอลรวม LDL และ apoB ขึ้นชัดในช่วง 1 ปีรอบประจำเดือนครั้งสุดท้าย และพบแบบเดียวกันทุกเชื้อชาติที่ศึกษา รวมถึงหญิงจีนและญี่ปุ่น
• •สมาคมหัวใจอเมริกัน (AHA) ระบุว่าโรคหัวใจและหลอดเลือดเป็นสาเหตุการเสียชีวิตอันดับหนึ่งของผู้หญิง และความเสี่ยงเพิ่มขึ้นชัดหลังหมดประจำเดือน
• •คณะทำงานเวชศาสตร์ป้องกันของสหรัฐฯ (USPSTF) แนะนำ "ไม่ให้" ใช้ฮอร์โมนทดแทนเพื่อป้องกันโรคเรื้อรัง แต่คำแนะนำนี้ไม่ได้ครอบคลุมการใช้รักษาอาการวัยทอง
• •แนวทางไขมันของไทย พ.ศ. 2567 ให้ตรวจไขมันในผู้อายุ 35 ปีขึ้นไป
• •ไขมันสูงไม่ได้แปลว่าต้องกินยาทันทีทุกคน แพทย์ดูความเสี่ยงรวม แต่บางกลุ่มแนวทางให้เริ่มยาเลย

ทำไมหมดประจำเดือนแล้ว LDL ขึ้น HDL ลง

ฮอร์โมนรังไข่ที่ลดลงสัมพันธ์กับการเปลี่ยนแปลงของไขมันโดยตรง NHLBI ระบุว่าหลังหมดประจำเดือน LDL มักสูงขึ้น และ HDL มักลดลง

สิ่งที่งาน SWAN ทำต่างจากงานก่อนหน้า คือแยกผลของ "อายุ" ออกจากผลของ "การหมดประจำเดือน" โดยติดตามผู้หญิงทุกปีนาน 10 ปี ผลคือ ค่าส่วนใหญ่ เช่น ความดัน น้ำตาล ค่อย ๆ เปลี่ยนตามอายุ แต่คอเลสเตอรอลรวม LDL และ apoB กระโดดขึ้นในช่วงรอบประจำเดือนครั้งสุดท้าย ผลนี้ไม่ขึ้นกับน้ำหนักตัวหรือน้ำหนักที่เพิ่ม

ความต่างระหว่าง LDL กับ HDL และวิธีอ่านผล อ่านได้ที่ LDL กับ HDL ต่างกันอย่างไร

หลังหมดประจำเดือน LDL เพิ่มขึ้นเท่าไร

แหล่งที่เราตรวจไม่ได้ให้ตัวเลขเดียวที่ใช้ได้กับทุกคน งาน SWAN รายงานเป็นรูปแบบการเปลี่ยนแปลงตามเวลา ว่าช่วงที่ขึ้นมากที่สุดคือราว 1 ปีก่อนและหลังประจำเดือนครั้งสุดท้าย บางคนขึ้นน้อย บางคนขึ้นมากจนเกินเป้า วิธีที่รู้ได้จริงคือ เทียบผลตรวจของตัวเองก่อนและหลังหมดประจำเดือน

ในงานนี้ ผู้หญิงหมดประจำเดือนเฉลี่ยที่อายุราว 51 ปี ซึ่งเป็นช่วงที่หลายคนเริ่มตรวจสุขภาพประจำปีอยู่แล้ว การเก็บผลตรวจเก่าไว้เทียบจะช่วยแพทย์ประเมินได้ดีขึ้น

ผู้หญิงวัยทองเสี่ยงโรคหัวใจเพิ่มขึ้นแค่ไหน

ช่วงเปลี่ยนผ่านวัยหมดประจำเดือนเป็นช่วงที่ความเสี่ยงเร่งตัว แถลงการณ์ของ AHA ปี 2563 สรุปว่า งานติดตามผู้หญิงตลอดช่วงนี้พบการเปลี่ยนแปลงที่ไม่ดีทั้งองค์ประกอบร่างกาย ไขมันในเลือด และสุขภาพหลอดเลือด ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงโรคหัวใจหลังหมดประจำเดือน AHA ระบุว่าผู้หญิงมักเป็นโรคหลอดเลือดหัวใจช้ากว่าผู้ชายหลายปี แต่ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นชัดหลังหมดประจำเดือน

นอกจากไขมัน NHLBI ยังระบุว่าหลังหมดประจำเดือน ฮอร์โมนที่เปลี่ยนเพิ่มโอกาสรอบเอวใหญ่และน้ำตาลสูงขึ้นด้วย ดูเรื่องพุงได้ที่ อ้วนลงพุงเกิดจากอะไร และเรื่องความดันในช่วงนี้ที่ วัยทองความดันสูงขึ้นได้ไหม

ฮอร์โมนทดแทนช่วยเรื่องไขมันไหม และมีข้อควรระวังอะไร

ฮอร์โมนทดแทนไม่ได้แนะนำให้ใช้เพื่อป้องกันโรคหัวใจ USPSTF ออกคำแนะนำเมื่อ พ.ศ. 2565 ว่า ไม่แนะนำ ให้ใช้เอสโตรเจนร่วมกับโปรเจสติน หรือเอสโตรเจนเดี่ยว (ในผู้ที่ตัดมดลูกแล้ว) เพื่อป้องกันโรคเรื้อรังในหญิงหลังหมดประจำเดือนที่ไม่มีอาการ เหตุผลจากหลักฐานคือ

• •งานวิจัย ไม่พบว่าลดโรคหลอดเลือดหัวใจ
• •พบความเสี่ยง สโตรก และ ลิ่มเลือดอุดหลอดเลือดดำ เพิ่มขึ้น

USPSTF ยังอ้างว่าวิทยาลัยสูติแพทย์อเมริกัน (ACOG) ไม่แนะนำฮอร์โมนเพื่อป้องกันโรคหลอดเลือดหัวใจ และสมาคมวัยหมดประจำเดือนแห่งอเมริกาเหนือระบุว่าไม่ควรสั่งฮอร์โมนเพื่อป้องกันโรคเรื้อรัง

ข้อสำคัญ คำแนะนำนี้ไม่ได้ครอบคลุมการใช้ฮอร์โมนเพื่อรักษาอาการวัยทอง เช่น ร้อนวูบวาบหรือช่องคลอดแห้ง ซึ่งเป็นการตัดสินใจระหว่างผู้ป่วยกับสูตินรีแพทย์ ใครที่ใช้ฮอร์โมนอยู่ ห้ามหยุดหรือเริ่มเอง ให้คุยกับแพทย์ที่สั่ง

หมดประจำเดือนแล้ว ควรตรวจอะไร และบ่อยแค่ไหน

อย่างน้อยควรรู้ตัวเลขชุดนี้ แนวทางเวชปฏิบัติภาวะไขมันผิดปกติของราชวิทยาลัยอายุรแพทย์ฯ พ.ศ. 2567 ให้ตรวจไขมันในผู้อายุ 35 ปีขึ้นไป และในผู้เป็นโรคหัวใจ สมอง เบาหวาน หรือไตเรื้อรัง

• •ไขมันครบชุด คอเลสเตอรอลรวม LDL HDL ไตรกลีเซอไรด์
• •ความดันโลหิต
• •น้ำตาลในเลือด
• •รอบเอวและน้ำหนัก

ความถี่ในการตรวจซ้ำ แหล่งที่เราตรวจไม่ได้กำหนดเป็นตัวเลขเฉพาะสำหรับวัยหมดประจำเดือน งาน SWAN สนับสนุนให้ติดตามไขมันในช่วงเปลี่ยนผ่าน ส่วนความถี่ให้แพทย์กำหนดตามผลครั้งก่อนและความเสี่ยง ตารางตรวจตามช่วงอายุอยู่ใน อายุ 40 50 60 ควรตรวจสุขภาพอะไรบ้าง

ถ้าไขมันสูงร่วมกับอาการขี้หนาว เหนื่อยง่าย ท้องผูก บวม ควรบอกแพทย์ด้วย เพราะแนวทางไทยให้แพทย์ตรวจหาสาเหตุอื่นของไขมันสูง เช่น ไทรอยด์ทำงานต่ำ ซึ่งถ้ารักษาต้นเหตุ ไขมันอาจกลับมาปกติได้ รายละเอียดอยู่ใน ไทรอยด์ต่ำทำให้คอเลสเตอรอลสูงได้อย่างไร และสาเหตุอื่นของไขมันสูงอยู่ใน ไขมันในเลือดสูงเกิดจากอะไร

ไขมันสูงช่วงวัยทอง ต้องกินยาทันทีไหม

ขึ้นกับความเสี่ยงรวม ไม่ใช่ตัวเลขไขมันอย่างเดียว แนวทางไขมันของไทย พ.ศ. 2567 ให้ปรับพฤติกรรม 3–6 เดือนก่อนพิจารณายาในหลายกรณี และใช้ Thai CV Risk Score ประเมินความเสี่ยงในผู้อายุ 35–70 ปี แต่ บางกลุ่มไม่ต้องรอ เช่น ผู้เป็นไขมันสูงทางพันธุกรรม (FH) ซึ่งแนวทางยกเว้นจากการรอปรับพฤติกรรม 3–6 เดือน และผู้เป็นเบาหวานอายุ 40 ปีขึ้นไป ซึ่งแนวทางให้เริ่มยาสแตตินทันทีร่วมกับปรับพฤติกรรม การตัดสินใจเรื่องยาเป็นของแพทย์

ถ้าแพทย์สั่งยาแล้ว ห้ามหยุดหรือลดยาเอง ถ้ามีข้อกังวลให้ถามแพทย์ เกณฑ์การตัดสินใจโดยละเอียดอ่านได้ที่ ไขมันในเลือดสูงเท่าไหร่ต้องกินยา

ช่วงวัยทอง ควรเลือกอาหารและน้ำมันอย่างไร

หลักเดียวกับคนไขมันสูงทั่วไป แนวทางไขมันของไทย พ.ศ. 2567 แนะนำ

• •ไขมันอิ่มตัว (น้ำมันหมู น้ำมันปาล์ม น้ำมันมะพร้าว กะทิ เนย ไขมันสัตว์) ไม่เกิน 7% ของพลังงาน
• •ใช้น้ำมันไม่อิ่มตัว เช่น น้ำมันมะกอก น้ำมันรำข้าว น้ำมันถั่วเหลืองแทน
• •งดไขมันทรานส์ เพิ่มใยอาหาร และออกกำลังกาย 150–300 นาทีต่อสัปดาห์

อาหารที่ดูแลทั้งหัวใจและกระดูกในวัยนี้อยู่ใน วัยทองกินอะไรดี และการเลือกน้ำมันแต่ละงานอยู่ใน ไขมันในเลือดสูงกินน้ำมันอะไร

ความเชื่อที่พบบ่อย: ผู้หญิงไม่ค่อยเป็นโรคหัวใจ ไขมันสูงนิดหน่อยไม่เป็นไร

ไม่จริง AHA ระบุว่าโรคหัวใจและหลอดเลือดเป็นสาเหตุการเสียชีวิตอันดับหนึ่งของผู้หญิง เพียงแต่มักเกิดช้ากว่าผู้ชาย ช่วงวัยทองจึงเป็น "หน้าต่าง" ที่ AHA เน้นว่าควรเริ่มป้องกันตั้งแต่เนิ่น ๆ

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าออยล์ (Beta Oil)

เบต้าออยล์ (Beta Oil) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0001 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 800 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีน้ำมันคาโนลา 200 มก. น้ำมันมะกอก 200 มก. น้ำมันรำข้าว 109 มก. กรดแอสคอร์บิก (วิตามินซี) 30 มก. สารสกัดจากข้าว 10 มก. ดี-แอลฟา-โทโคเฟอริลแอซิเทต (50%) 5 มก. แอล-อาร์จินีน HCl 5 มก. แอล-ออร์นิทีน HCl 5 มก. และไฟโตสเตอรอล 2 มก.

ไม่พบงานวิจัยในคนที่ศึกษาส่วนประกอบเหล่านี้เฉพาะในหญิงวัยหมดประจำเดือน หลักฐานที่มีเป็นเรื่องไขมันในเลือดในผู้ใหญ่ทั่วไป ที่ปริมาณสูงกว่าในแคปซูลมาก

• •น้ำมันคาโนลา 200 มก. — งานรวมผลการทดลองในคน 27 งาน พบว่าเมื่อใช้เป็นน้ำมันหลักในอาหารแทนไขมันอื่น LDL ลดลงเฉลี่ยราว 6.4 มก./ดล. ปริมาณที่ศึกษาคือน้ำมันปรุงอาหารทั้งวัน (หลายสิบกรัม) ในแคปซูลมี 0.2 กรัม
• •น้ำมันมะกอก 200 มก. — งานรวม 34 การทดลองพบว่าน้ำมันมะกอกเปลี่ยนค่าไขมันในเลือดได้น้อยมากจนไม่มีนัยสำคัญ งานที่พบประโยชน์ต่อหัวใจอย่าง PREDIMED ใช้อย่างน้อยวันละ 4 ช้อนโต๊ะร่วมกับเปลี่ยนอาหารทั้งหมด
• •น้ำมันรำข้าว 109 มก. — งานของคณะสาธารณสุขศาสตร์ ม.มหิดล ใช้น้ำมันรำข้าววันละ 30 มิลลิลิตรปรุงอาหาร 3 มื้อ นาน 4 สัปดาห์ ในผู้มีไขมันสูง LDL ลดลงมากกว่ากลุ่มน้ำมันถั่วเหลือง ในแคปซูลน้อยกว่าหลายร้อยเท่า
• •ไฟโตสเตอรอล 2 มก. — งานที่พบว่า LDL ลดลงราว 7–12% ใช้วันละ 1.5–3 กรัม (มากกว่าในแคปซูล 750–1,500 เท่า คำนวณ) และแนวทางไทย 2567 ระบุแพลนท์สตานอลวันละ 2 กรัม

ไม่มีหลักฐานว่าแคปซูลนี้ทำให้ไขมันในเลือดลดลง และไม่ได้ใช้แทนยาลดไขมันหรือฮอร์โมนที่แพทย์สั่ง ยาสแตตินลด LDL ได้ 21–55% ตามชนิดและขนาด ผู้ที่ใช้ยาประจำตัว รวมถึงฮอร์โมนทดแทนหรือยาต้านการแข็งตัวของเลือด ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อน ฉลากระบุว่าเด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าออยล์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที