ตับวาย อาการเป็นอย่างไร ตับวายเฉียบพลันกับเรื้อรังต่างกันอย่างไร

คำตอบสั้น: ตับวายคือภาวะที่ตับทำงานแย่ลงอย่างรุนแรงจนไม่พอเลี้ยงร่างกาย คู่มือการแพทย์ MSD แบ่งเป็น 2 แบบ คือ ตับวายเฉียบพลัน ที่เกิดภายในไม่กี่วันถึงไม่กี่สัปดาห์ และ ตับวายเรื้อรัง ที่ค่อย ๆ เกิดเป็นเดือนหรือเป็นปี โดยรวมแล้วตับวายส่วนใหญ่มาจากตับแข็ง ส่วนสาเหตุของตับวายเฉียบพลันที่ควรรู้ เช่น พาราเซตามอลเกินขนาด ไวรัสตับอักเสบ ยา และเห็ดพิษ อาการที่พบคือ ตัวเหลืองตาเหลือง ท้องมาน สับสนหรือซึม และเลือดออกง่าย ตับวายเป็นภาวะที่ต้องรักษาในโรงพยาบาล และบางคนต้องได้รับการปลูกถ่ายตับ

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ตับวายเฉียบพลัน: เกิดเร็วภายในวันถึงสัปดาห์ สาเหตุสำคัญ เช่น พาราเซตามอลเกินขนาด ไวรัสตับอักเสบ ยาและสมุนไพร เห็ดพิษ
• •ตับวายเรื้อรัง: ค่อย ๆ เกิดเป็นเดือนหรือปี จากตับแข็งระยะท้าย NIDDK เรียกว่าโรคตับระยะสุดท้าย
• •ตับวายเฉียบพลันบนตับเรื้อรัง (ACLF): คนที่เป็นตับแข็งอยู่แล้วทรุดลงเร็วจากตัวกระตุ้น เช่น ติดเชื้อ เลือดออก ดื่มเหล้า ยาและสมุนไพร
• •อาการ: ตัวเหลือง ท้องมาน สับสน ซึม ช้ำและเลือดออกง่าย อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร
• •ป้องกันได้มาก: ใช้พาราเซตามอลตามขนาด ไม่กินเห็ดป่าที่ไม่รู้จัก ฉีดวัคซีนและตรวจไวรัสตับอักเสบ งดเหล้า ไม่ซื้อสมุนไพรกินเอง

ตับวายคืออะไร

ตับวายคือภาวะที่ตับเสื่อมการทำงานอย่างรุนแรง (คู่มือ MSD) ตับมีหน้าที่หลายอย่าง เช่น สร้างโปรตีนในเลือด สร้างสารช่วยให้เลือดแข็งตัว กำจัดของเสียและยา เมื่อตับวาย หน้าที่เหล่านี้ล้มพร้อมกัน จึงเกิดอาการหลายระบบ เช่น ตัวเหลือง เลือดออกง่าย และของเสียคั่งจนสมองทำงานผิดปกติ

NIDDK อธิบายว่า ตับแข็งอาจนำไปสู่ตับวาย หรือ โรคตับระยะสุดท้าย ซึ่งตับเสียหายมากจนหยุดทำงาน

ตับวายเฉียบพลันกับเรื้อรัง ต่างกันอย่างไร

ต่างกันที่ความเร็ว และตับเดิมดีหรือไม่ดีมาก่อน

• •ตับวายเฉียบพลัน: เกิดเร็ว ภายในไม่กี่วันถึงไม่กี่สัปดาห์ (MSD) มักเกิดในคนที่ตับเดิมไม่ได้มีโรคร้ายแรง
• •ตับวายเรื้อรัง: ค่อย ๆ แย่ลง เป็นเดือนหรือเป็นปี (MSD) ส่วนใหญ่มาจากตับแข็งที่ลุกลาม
• •ตับวายเฉียบพลันบนตับเรื้อรัง (acute-on-chronic liver failure, ACLF): คนที่เป็นตับแข็งอยู่แล้วทรุดลงอย่างรวดเร็ว แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับแข็งของไทย พ.ศ. 2568 ข้อ 2.3.1 ระบุตัวกระตุ้นที่พบบ่อย ได้แก่ การติดเชื้อแบคทีเรีย เช่น ติดเชื้อในน้ำในช่องท้องหรือในกระแสเลือด เลือดออกในทางเดินอาหาร ไวรัสตับอักเสบบีกำเริบ ตับอักเสบจากการดื่มแอลกอฮอล์ และยาและสมุนไพร

ตับวายเฉียบพลัน เกิดจากอะไร

พาราเซตามอลเกินขนาด

พาราเซตามอลปลอดภัยเมื่อใช้ตามขนาด แต่เกินขนาดทำให้ตับเสียหายรุนแรงได้ MedlinePlus ระบุว่าการใช้เกินขนาดอาจทำให้ตับเสียหายจนต้องปลูกถ่ายตับหรือเสียชีวิต และ Rama Channel ของคณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดีระบุว่าพิษรุนแรงอาจทำให้เกิดอาการทางสมองจากตับ กับดักที่พบบ่อยคือกินยาหลายชนิดที่มีพาราเซตามอลซ้อนกัน เช่น ยาแก้ปวดกับยาแก้หวัดสูตรผสม อ่านต่อที่ พาราเซตามอล ห้ามกินเกินกี่เม็ด

ไวรัสตับอักเสบ

องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่า ไวรัสตับอักเสบเอและอี ส่วนใหญ่หายเอง แต่บางรายเกิดตับอักเสบรุนแรงจนตับวายเฉียบพลัน ซึ่งมักเสียชีวิต ส่วนคู่มือ MSD ยกไวรัสตับอักเสบบีเป็นสาเหตุหนึ่งที่มีการรักษา อ่านพื้นฐานไวรัสตับอักเสบที่ ไวรัสตับอักเสบบีและซี และ ตับอักเสบเฉียบพลัน

ยา สมุนไพร และอาหารเสริม

ยาบางชนิด สมุนไพร และอาหารเสริมทำให้ตับอักเสบได้ ส่วนใหญ่ไม่รุนแรงถ้าหยุดเร็ว แต่บางรายรุนแรงถึงตับวาย อ่านต่อที่ ตับอักเสบจากยา

เห็ดพิษ

เห็ดป่ามีทั้งชนิดที่กินได้และเห็ดพิษที่หน้าตาคล้ายกันมาก กรมควบคุมโรคเตือนว่า

• •ความร้อนทำลายพิษเห็ดไม่ได้ ต้มนานแค่ไหนก็ยังมีพิษ
• •อาการคลื่นไส้ อาเจียน ถ่ายเหลว ปวดท้อง มักเกิดภายใน 6–24 ชั่วโมงหลังกิน และ ถ้าเกิน 24 ชั่วโมงอาจเกิดตับวายหรือไตวายจนเสียชีวิตได้
• •ถ้าไม่แน่ใจ ไม่รู้จัก หรือสงสัยว่าเป็นเห็ดพิษ ไม่ควรเก็บหรือซื้อมาปรุงอาหาร เลือกเห็ดจากแหล่งเพาะเลี้ยง และเลี่ยงการดื่มแอลกอฮอล์ร่วมกับเห็ด
• •ถ้ามีอาการหลังกินเห็ด ให้รีบไปโรงพยาบาล และ นำเห็ดหรืออาหารที่เหลือไปด้วย สอบถามได้ที่ศูนย์พิษวิทยา รพ.รามาธิบดี โทร 1367 หรือสายด่วนกรมควบคุมโรค 1422

ตับวายเรื้อรังจากตับแข็งระยะท้าย เป็นอย่างไร

เป็นปลายทางของตับแข็งที่ลุกลาม ตับที่มีพังผืดมากขึ้นเรื่อย ๆ จะทำงานลดลงทีละน้อย ผู้ป่วยมักผ่านภาวะแทรกซ้อนอย่างท้องมาน เลือดออกจากเส้นเลือดขอด หรืออาการทางสมองมาก่อน แพทย์ใช้คะแนน เช่น Child-Pugh และ MELD ประเมินความรุนแรง อ่านต่อที่ ตับแข็งมีกี่ระยะ และ ท้องมาน

ตับวาย อาการเป็นอย่างไร

คู่มือ MSD ระบุว่าผู้ป่วยตับวาย มักมีตัวเหลือง ท้องมาน อาการทางสมองจากตับ และสุขภาพทรุดโทรมโดยรวม อาการที่พบได้

• •ตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม
• •ท้องโตจากน้ำในช่องท้อง ขาบวม
• •สับสน ง่วงซึม พูดไม่รู้เรื่อง นอนกลับวันคืน อ่านต่อที่ ตับแข็ง อาการทางสมอง
• •ช้ำง่าย เลือดออกง่าย
• •อ่อนเพลีย อ่อนแรง คลื่นไส้ เบื่ออาหาร

เมื่อไรต้องไปโรงพยาบาลทันที

ถ้ามีอาการ ข้อใดข้อหนึ่ง ต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •สับสน ซึม ปลุกตื่นยาก หรือพูดไม่รู้เรื่อง
• •อาเจียนเป็นเลือด หรือถ่ายอุจจาระสีดำ
• •ตัวเหลืองตาเหลืองขึ้นใหม่หรือเหลืองเร็ว
• •กินพาราเซตามอลเกินขนาด แม้ยังไม่มีอาการ
• •คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง หลังกินเห็ดป่า

ตับวายรักษาอย่างไร เปลี่ยนตับเมื่อไร

การรักษาหลักคือแก้สาเหตุ ประคองการทำงานของร่างกาย และพิจารณาปลูกถ่ายตับ คู่มือ MSD ระบุว่าการรักษารวมถึงการจำกัดเกลือ งดแอลกอฮอล์ รักษาสาเหตุที่รักษาได้ เช่น พาราเซตามอลเกินขนาด ไวรัสตับอักเสบบี และ การปลูกถ่ายตับ ถ้าทำได้ทันเวลา จะทำให้การทำงานของตับกลับมาได้ NIDDK ระบุว่าการรักษาตับวายจากตับแข็งที่ได้ผลจริงมีอย่างเดียวคือการปลูกถ่ายตับ

แนวทางไทยข้อ 10.1 แนะนำให้ส่งต่อผู้ป่วยตับแข็งเพื่อพิจารณาปลูกถ่ายตับเมื่อมีภาวะแทรกซ้อน เช่น ท้องมาน เลือดออกจากเส้นเลือดขอด อาการทางสมอง หรือคะแนน MELD ตั้งแต่ 15 รายละเอียดอ่านที่ ตับแข็งรักษาหายไหม และเปลี่ยนตับทำได้เมื่อไร

ตับวายหายได้ไหม

ขึ้นกับสาเหตุและความเร็วในการรักษา คู่มือ MSD ระบุว่าตับวายเฉียบพลันบางสาเหตุมีการรักษา เช่น พาราเซตามอลเกินขนาด ไวรัสตับอักเสบบี หรือไวรัสเริม แต่ บางสาเหตุไม่มีการรักษาเฉพาะ และแม้รักษาแล้ว ตับวายก็อาจไม่ฟื้นกลับ ถ้าไม่รักษาหรือโรคตับยังลุกลาม ตับวายเป็นภาวะที่ถึงแก่ชีวิตได้

จึงไม่มีตัวเลขเดียวที่ตอบได้ว่าใครจะหาย สิ่งที่ช่วยได้จริงคือ มาโรงพยาบาลเร็ว โดยเฉพาะหลังกินยาเกินขนาดหรือกินเห็ดป่า

ความเชื่อ: ตับวายแล้ว กินยาสมุนไพรล้างตับจะช่วยได้

ไม่จริง และอาจทำให้แย่ลง แนวทางไทยข้อ 2.3.1 ระบุว่ายาและสมุนไพรเป็นหนึ่งในตัวกระตุ้นที่พบบ่อยของการทรุดลงเฉียบพลันในผู้ป่วยตับแข็ง และข้อ 8.5 ระบุว่าผู้ป่วยตับแข็งไม่ควรรับประทานอาหารเสริมหรือสมุนไพร อ่านเพิ่มที่ ล้างพิษตับ ได้ผลจริงไหม

ป้องกันตับวายได้อย่างไร

• •ใช้พาราเซตามอลตามขนาด: คนทั่วไปไม่เกิน 4,000 มก. ต่อวันจากทุกผลิตภัณฑ์รวมกัน (MedlinePlus และ รพ.จุฬาลงกรณ์) ผู้ที่เป็นโรคตับต้องถามแพทย์เรื่องขนาดเสมอ ตัวเลขไม่เกิน 2 กรัมต่อวันในตับแข็งระยะชดเชยได้ มาจากข้อแนะนำเรื่องยาแก้ปวดหลังผ่าตัดในแนวทางไทยข้อ 9.12 ไม่ใช่ขนาดที่ตั้งเองได้ ให้ถามแพทย์ที่ดูแล
• •ไม่กินพาราเซตามอลถ้าดื่มเหล้าตั้งแต่ 3 แก้วต่อวันเป็นประจำ (MedlinePlus) และเลิกเหล้าถ้าเป็นโรคตับ
• •ตรวจและฉีดวัคซีน: คนไทยที่เกิดก่อน พ.ศ. 2535 ตรวจไวรัสบีและซีได้ฟรี 1 ครั้ง ผู้ป่วยตับแข็งควรได้วัคซีนไวรัสตับอักเสบเอเพิ่ม (แนวทางไทยข้อ 8.11)
• •ไม่เก็บ ไม่ซื้อ ไม่กินเห็ดป่าที่ไม่รู้จัก
• •ไม่ซื้อยาชุด ยาลูกกลอน สมุนไพร หรืออาหารเสริมกินเอง โดยเฉพาะถ้ามีโรคตับอยู่แล้ว

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus)

ข้อที่ต้องอ่านก่อน: ผู้ป่วยตับแข็งไม่ควรรับประทานผลิตภัณฑ์นี้ เว้นแต่แพทย์ที่ดูแลอนุญาต แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับแข็งของสมาคมโรคตับแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2568 ข้อ 8.5 ระบุว่าผู้ป่วยโรคตับแข็งไม่ควรรับประทานอาหารเสริมหรือสมุนไพร เพราะอาจเพิ่มความเสี่ยงตับอักเสบ ตับอักเสบรุนแรง และตับวายเฉียบพลันบนตับเรื้อรัง คำแนะนำนี้ครอบคลุมผลิตภัณฑ์นี้ด้วย ผู้ที่มีภาวะตับวายหรือตับอักเสบรุนแรงอยู่ ต้องอยู่ในการดูแลของแพทย์ และไม่ควรเริ่มผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดเอง

เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-15859-5-1473 ผลิตโดย บริษัท เซน ไบโอเทค จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 เม็ด เม็ดละ 1,200 มก. ฉลากแนะนำวันละ 1 เม็ด ไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้ในผู้ป่วยตับวาย และไม่มีหลักฐานว่าเม็ดนี้ป้องกันตับวายหรือช่วยให้ตับฟื้น

ส่วนประกอบที่ผู้ป่วยโรคตับและแพทย์ควรรู้

• •แอล-กลูตาไธโอน (100%) 90 มก. และ 40.845 มก. (ฉลากพิมพ์ 2 บรรทัด) — งานวิจัยกลูตาไธโอนชนิดกินที่เกี่ยวกับตับเป็นงานนำร่องขนาดเล็กในผู้ป่วยไขมันพอกตับ ใช้ 300 มก. ต่อวัน และไม่มีกลุ่มเปรียบเทียบ ไม่ใช่งานในผู้ป่วยตับวาย และเรื่องการดูดซึมของกลูตาไธโอนชนิดกินยังถกเถียงกันอยู่ อ่านต่อที่ กลูตาไธโอนคืออะไร
• •แมงกานีส คีเลต (10%) 10 มก. — คิดเป็นแมงกานีสราว 1 มก. (ค่าคำนวณ) สถาบันไลนัส พอลิง มหาวิทยาลัยโอเรกอนสเตต ระบุว่าร่างกายขับแมงกานีสทางน้ำดีเป็นหลัก การสะสมในผู้ป่วยตับแข็งหรือตับวายอาจทำให้มีปัญหาทางระบบประสาทและอาการคล้ายพาร์กินสัน
• •สารสกัดจากขมิ้นชัน 50 มก. — เครือข่ายเฝ้าระวังตับอักเสบจากยาของสหรัฐ (DILIN) รายงานผู้ป่วยตับอักเสบที่สัมพันธ์กับผลิตภัณฑ์ขมิ้นชัน 10 ราย ฉลากระบุ ห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน

ฉลากระบุว่ามีนมและถั่วเหลือง เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน ผู้ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร หากมีอาการตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม คลื่นไส้ หรือเบื่ออาหาร ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ (ยาที่แพทย์สั่งให้กินต่อ) และพบแพทย์ทันที

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าลีฟโปรพลัสทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที