ตับแข็ง อาการทางสมอง สับสน ง่วงซึม พูดไม่รู้เรื่อง เกิดจากอะไร

คำตอบสั้น: อาการสับสน ง่วงซึม พูดไม่รู้เรื่องในคนเป็นตับแข็ง มักเป็น ภาวะสมองจากโรคตับ (hepatic encephalopathy) ตับที่เสียกำจัดสารพิษจากลำไส้ไม่ทัน โดยเฉพาะ แอมโมเนีย สารเหล่านี้จึงไปรบกวนสมอง MedlinePlus ระบุว่าบางกรณีเป็นปัญหาชั่วคราวที่แก้ไขได้ และระยะต้นมีแนวโน้มดีกว่าระยะรุนแรง แพทย์รักษาด้วยการแก้ตัวกระตุ้น เช่น ท้องผูก ติดเชื้อ เลือดออก ร่วมกับยาแล็กทูโลส ไม่ต้องงดโปรตีน และถ้าสับสนหรือซึมให้พาไปโรงพยาบาลทันที

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ภาวะสมองจากโรคตับเกิดจากสารพิษ เช่น แอมโมเนีย ที่ตับกำจัดไม่ทันขึ้นไปรบกวนสมอง
• •อาการเริ่มต้น: นอนกลางวันตื่นกลางคืน ลายมือเปลี่ยน ขี้ลืม ใจลอย อารมณ์เปลี่ยน
• •ตัวกระตุ้นที่พบบ่อย: ท้องผูก ติดเชื้อ เลือดออกในทางเดินอาหาร ขาดน้ำ ยานอนหลับ ยากล่อมประสาท
• •ยาแล็กทูโลสทำให้ถ่ายบ่อยขึ้น ซึ่งเป็นฤทธิ์ที่ตั้งใจ ห้ามหยุดเองเพราะคิดว่าท้องเสีย
• •ไม่ต้องงดโปรตีน แนวทาง ESPEN ระบุว่าการงดโปรตีนทำให้กล้ามเนื้อสลาย
• •สับสน ซึม ปลุกตื่นยาก ข้อใดข้อหนึ่ง ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

ภาวะสมองจากโรคตับคืออะไร เกี่ยวกับแอมโมเนียอย่างไร

ตับมีหน้าที่ทำลายสารพิษในเลือด MedlinePlus (หอสมุดการแพทย์แห่งชาติสหรัฐ) อธิบายว่าสารเหล่านี้มีทั้งที่ร่างกายสร้างเอง เช่น แอมโมเนีย ที่เกิดจากแบคทีเรียในลำไส้ย่อยโปรตีน และสารที่รับเข้ามา เช่น ยา

เมื่อตับเสียหาย สารพิษจึงคั่งในเลือดและไปรบกวนการทำงานของสมอง NIDDK อธิบายว่าทำให้สับสน คิดลำบาก ความจำแย่ บุคลิกเปลี่ยน และนอนผิดปกติ

ข้อที่น่ารู้: แพทย์ไม่ได้ใช้ระดับแอมโมเนียในเลือดเป็นตัววินิจฉัยหลัก แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับแข็งของสมาคมโรคตับแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2568 ข้อ 7.1 ไม่แนะนำให้วินิจฉัยจากระดับแอมโมเนียที่สูงขึ้น การวินิจฉัยอาศัยอาการ การตรวจร่างกาย และการแยกโรคอื่น ญาติจึงไม่ต้องกังวลถ้าแพทย์ไม่ได้เจาะดูแอมโมเนีย

อาการเริ่มต้นที่ญาติสังเกตได้

ระยะแรกผู้ป่วยมักไม่รู้ตัว คนในบ้านจะเห็นก่อน MedlinePlus ระบุอาการระยะแรก

• •นอนผิดเวลา กลางวันง่วง กลางคืนไม่หลับ
• •ลายมือเปลี่ยน เขียนหนังสือแย่ลง ทำงานละเอียดด้วยมือไม่ได้เหมือนเดิม
• •ขี้ลืม ใจลอย สมาธิสั้น ตัดสินใจแย่ลง
• •สับสนเล็กน้อย อารมณ์หรือบุคลิกเปลี่ยน
• •ลมหายใจมีกลิ่นอับหรือหวานผิดปกติ

อาการที่รุนแรงขึ้น

• •มือสั่นกระตุก โดยเฉพาะเวลาเหยียดแขนไปข้างหน้าแล้วกระดกข้อมือ (แพทย์เรียก flapping tremor)
• •ง่วงซึม สับสนเรื่องวันเวลาสถานที่
• •พูดไม่ชัด พูดไม่รู้เรื่อง เคลื่อนไหวช้า
• •กระสับกระส่าย บางรายชัก (พบน้อย)
• •ไม่รู้สึกตัว หรือหมดสติ

ภาวะระดับแฝง (minimal HE)

บางคนไม่มีอาการชัด แต่ความคิดและการตอบสนองช้าลงเล็กน้อย ซึ่งอันตรายเวลาขับรถหรือทำงานกับเครื่องจักร แนวทางไทยข้อ 7.9 แนะนำให้ผู้ป่วยตับแข็งทุกรายได้คัดกรอง เช่น ให้บอกชื่อสัตว์ให้ได้มากที่สุดในเวลาที่กำหนด (animal naming test)

อะไรกระตุ้นให้อาการทางสมองกำเริบ

ส่วนใหญ่มีตัวกระตุ้น และการแก้ตัวกระตุ้นคือหัวใจของการรักษา แนวทางไทยข้อ 7.3 ระบุว่าการหาและแก้ปัจจัยกระตุ้น จำเป็นอย่างยิ่ง MedlinePlus รวบรวมตัวกระตุ้นไว้

• •ท้องผูก อุจจาระค้างนาน แบคทีเรียในลำไส้สร้างแอมโมเนียมากขึ้น
• •ติดเชื้อ เช่น ปอดอักเสบ ทางเดินปัสสาวะอักเสบ ติดเชื้อในน้ำในท้อง
• •เลือดออกในทางเดินอาหาร เช่น เส้นเลือดขอดในหลอดอาหารแตก อ่านต่อที่ ตับแข็งอาเจียนเป็นเลือด
• •ขาดน้ำ จากท้องเสีย อาเจียน หรือยาขับปัสสาวะมากเกิน
• •โพแทสเซียมหรือโซเดียมในเลือดต่ำ และไตทำงานผิดปกติ
• •ยาแก้ปวดกลุ่มเสพติดและยานอนหลับ ยากล่อมประสาท

เรื่องยานอนหลับสำคัญมาก แนวทางไทยข้อ 8.8 ระบุว่าผู้ป่วยตับแข็งที่นอนไม่หลับควร ตรวจหาภาวะสมองจากตับก่อน เพราะนอนผิดเวลาอาจเป็นอาการของโรคนี้เอง และถ้าต้องใช้ยาช่วยนอน ให้เลี่ยงกลุ่มเบนโซไดอะซีปีน อย่าซื้อยานอนหลับหรือยาแก้แพ้ที่ทำให้ง่วงกินเอง อ่านต่อที่ ตับแข็ง นอนไม่หลับ และเรื่องนอนไม่หลับทั่วไปที่ นอนไม่หลับในวัย 50+

ยาแล็กทูโลสคืออะไร ทำไมต้องถ่ายวันละหลายครั้ง

แล็กทูโลสเป็นน้ำตาลสังเคราะห์ที่ถูกย่อยในลำไส้ใหญ่ MedlinePlus อธิบายว่ายาช่วยดึงแอมโมเนียจากเลือดเข้าลำไส้แล้วขับออกทางอุจจาระ และทำให้ถ่ายนิ่ม ในโรคตับมักกินวันละ 3–4 ครั้ง ต่างจากการใช้แก้ท้องผูกทั่วไปที่กินวันละครั้ง

แนวทางไทย 2568 ข้อ 7.4 และ 7.6 ระบุว่าแพทย์ใช้แล็กทูโลสดูแลอาการทางสมองที่เห็นชัด และใช้ต่อเพื่อ ป้องกันการกลับเป็นซ้ำ ข้อ 7.7 ระบุว่าในผู้ที่กลับเป็นซ้ำบ่อย แพทย์อาจให้ยา rifaximin ร่วมด้วย

การถ่ายบ่อยขึ้นคือฤทธิ์ที่ตั้งใจให้เกิด ไม่ใช่ผลข้างเคียงที่ต้องหยุดยา สิ่งที่ญาติควรทำ

• •ถามแพทย์ว่าเป้าหมายควรถ่ายวันละกี่ครั้ง แล้วจดจำนวนครั้งที่ถ่ายทุกวัน
• •ถ้าถ่ายน้อยกว่าเป้า หรือท้องผูก ให้แจ้งแพทย์ เพราะเป็นตัวกระตุ้นอาการ
• •ถ้าถ่ายเหลวมากจนอ่อนเพลีย ปากแห้ง ปัสสาวะน้อย ให้แจ้งแพทย์ เพราะขาดน้ำก็เป็นตัวกระตุ้นได้เช่นกัน
• •ห้ามหยุดยาเองเพราะรำคาญที่ต้องเข้าห้องน้ำบ่อย

คนเป็นตับแข็งที่มีอาการทางสมอง ต้องงดโปรตีนไหม

ไม่ต้องงด นี่คือความเชื่อเก่าที่ยังพบบ่อย แนวทางโภชนาการโรคตับของ ESPEN (สมาคมโภชนาการคลินิกยุโรป) ข้อแนะนำที่ 54 ระบุว่า ไม่ควรจำกัดโปรตีนในผู้ป่วยตับแข็งที่มีอาการทางสมอง เพราะเพิ่มการสลายโปรตีนในร่างกาย และงานวิจัยพบว่าการงดโปรตีนไม่ได้ช่วยให้อาการดีขึ้น

แนวทางไทยข้อ 8.2.1 แนะนำให้ผู้ป่วยตับแข็งได้ โปรตีนอย่างน้อย 1.2–1.5 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กก. ต่อวัน และข้อ 8.2.2 แนะนำ อาหารว่างก่อนนอน ในผู้ที่ขาดสารอาหารหรือระยะเสียการชดเชย เพื่อป้องกันกล้ามเนื้อลีบ

ในผู้ป่วยส่วนน้อยที่กินโปรตีนปกติไม่ได้ ESPEN ให้แพทย์พิจารณาโปรตีนจากพืชหรือกรดอะมิโนโซ่กิ่ง (BCAA) ขนาดที่แพทย์สั่ง แนวทางไทยข้อ 8.3 ระบุว่า BCAA มีประโยชน์ในผู้ที่กินโปรตีนปกติได้ไม่พอ อ่านต่อที่ ตับแข็งกินโปรตีนได้ไหม BCAA ช่วยอะไร และความต้องการโปรตีนของผู้สูงอายุที่ ผู้สูงอายุต้องการโปรตีนเท่าไร กับ โปรตีนสำหรับผู้สูงวัย

เมื่อไรต้องพาไปโรงพยาบาลทันที

MedlinePlus ระบุว่าภาวะนี้ แย่ลงเร็วและกลายเป็นภาวะฉุกเฉินได้ ถ้าผู้ป่วยตับแข็งมีอาการ ข้อใดข้อหนึ่ง ต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •สับสน ไม่รู้วันเวลาสถานที่ จำคนในบ้านไม่ได้
• •ง่วงซึม ปลุกตื่นยาก หรือไม่รู้สึกตัว
• •พูดไม่รู้เรื่อง พูดไม่ชัด
• •ชัก
• •อาเจียนเป็นเลือด หรือถ่ายอุจจาระสีดำ
• •ท้องโตขึ้นเร็ว มีไข้ หรือปวดท้อง

ระหว่างรอ อย่าป้อนยาหรืออาหารให้คนที่ซึมมาก เพราะอาจสำลัก และนำยาทุกตัวที่ผู้ป่วยกินอยู่ไปโรงพยาบาลด้วย

อาการที่ควรพบแพทย์ก่อนวันนัด (ไม่ใช่ภาวะฉุกเฉิน): นอนกลับวันคืนต่อเนื่อง ลายมือแย่ลง ขี้ลืมมากขึ้น ถ่ายน้อยกว่าเป้าที่แพทย์กำหนด

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus)

ข้อที่ต้องอ่านก่อน: ผู้ป่วยตับแข็ง รวมถึงผู้ที่มีอาการทางสมองจากตับ ไม่ควรรับประทานผลิตภัณฑ์นี้ เว้นแต่แพทย์ที่ดูแลอนุญาต แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับแข็งของสมาคมโรคตับแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2568 ข้อ 8.5 ระบุว่าผู้ป่วยโรคตับแข็งไม่ควรรับประทานอาหารเสริมหรือสมุนไพร เพราะอาจเพิ่มความเสี่ยงตับอักเสบ ตับอักเสบรุนแรง และตับวายเฉียบพลันบนตับเรื้อรัง คำแนะนำนี้ครอบคลุมผลิตภัณฑ์นี้ด้วย

เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-15859-5-1473 ผลิตโดย บริษัท เซน ไบโอเทค จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 เม็ด เม็ดละ 1,200 มก. ฉลากแนะนำวันละ 1 เม็ด มีส่วนประกอบที่ชื่อคล้ายสารในหัวข้อนี้ ซึ่งต้องเข้าใจให้ถูก

• •แอล-ลิวซีน 20 มก. แอล-ไอโซลิวซีน 10 มก. แอล-วาลีน 10 มก. — รวมเป็นกรดอะมิโนโซ่กิ่ง (BCAA) 40 มก. (ค่าคำนวณ) เป็นปริมาณเล็กน้อย BCAA ที่ใช้ในผู้ป่วยตับแข็งเป็นอาหารทางการแพทย์ระดับหลายกรัมต่อวันที่แพทย์สั่ง เม็ดนี้จึงใช้แทน BCAA ที่แพทย์สั่งไม่ได้ และไม่มีหลักฐานว่าช่วยอาการทางสมอง
• •แอล-ออร์นิทีน HCl 40 มก. — เป็นคนละสารกับแอล-ออร์นิทีน แอล-แอสพาร์เทต (LOLA) ที่ใช้ในงานวิจัยตับแข็งระดับหลายกรัม ไม่มีหลักฐานว่าออร์นิทีนในเม็ดนี้ลดแอมโมเนีย

ส่วนประกอบที่ผู้ป่วยกลุ่มนี้และแพทย์ควรรู้เป็นพิเศษ

• •แมงกานีส คีเลต (10%) 10 มก. — คิดเป็นแมงกานีสราว 1 มก. (ค่าคำนวณ) สถาบันไลนัส พอลิง มหาวิทยาลัยโอเรกอนสเตต ระบุว่าร่างกายขับแมงกานีสทางน้ำดีเป็นหลัก การสะสมในผู้ป่วยตับแข็งหรือตับวายอาจทำให้มีปัญหาทางระบบประสาทคล้ายพาร์กินสัน ซึ่งเป็นอาการทางระบบประสาทเช่นเดียวกับหัวข้อนี้
• •สารสกัดจากขมิ้นชัน 50 มก. — เครือข่ายเฝ้าระวังตับอักเสบจากยาของสหรัฐ (DILIN) รายงานผู้ป่วยตับอักเสบที่สัมพันธ์กับผลิตภัณฑ์ขมิ้นชัน 10 ราย ฉลากระบุ ห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน
• •ผงถั่วนัตโตะ 100 มก. ผงเก๋ากี้ 28.630 มก. โคเอนไซม์ คิวเท็น (10%) 75 มก. และวิตามินอี — เกี่ยวข้องกับยาต้านการแข็งตัวของเลือด เช่น วาร์ฟาริน (ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณวิตามินเค 2 ในผงนัตโตะ) ต้องบอกแพทย์ก่อนเสมอ

ฉลากระบุว่ามีนมและถั่วเหลือง เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน ผู้ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร หากมีอาการตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม คลื่นไส้ เบื่ออาหาร หรือสับสนมากขึ้น ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ (ยาที่แพทย์สั่งให้กินต่อ รวมถึงแล็กทูโลส) และพบแพทย์ทันที อ่านต่อที่ ตับแข็ง กินอาหารเสริมได้ไหม

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าลีฟโปรพลัสทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที