ตับแข็ง อาการเริ่มต้น และอาการแต่ละระยะ สังเกตได้อย่างไร

คำตอบสั้น: ตับแข็งระยะแรกส่วนใหญ่ ไม่มีอาการ หรือมีแค่อาการกว้าง ๆ เช่น เหนื่อยง่าย เบื่ออาหาร น้ำหนักลด คันตามตัว ตะคริว สถาบัน NIDDK ของสหรัฐระบุว่าอาการอาจไม่ปรากฏจนตับเสียหายมากแล้ว เมื่อตับเริ่มทำงานไม่ไหว (ระยะเสียการชดเชย) จะเห็นอาการชัดขึ้น เช่น ท้องโตจากน้ำในท้อง ตัวเหลืองตาเหลือง สับสน หรือเลือดออกง่าย คนที่มีความเสี่ยงจึงควรตรวจเลือดและอัลตราซาวนด์ แทนที่จะรอให้มีอาการ

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ตับแข็งแบ่งกว้าง ๆ เป็น 2 ช่วง คือ ระยะชดเชยได้ (compensated) ที่ยังไม่มีอาการแทรกซ้อน และ ระยะเสียการชดเชย (decompensated) ที่มีท้องมาน ตัวเหลือง เลือดออกจากเส้นเลือดขอด หรืออาการทางสมอง
• •อาการระยะแรกไม่จำเพาะ: เหนื่อย อ่อนแรง คัน เบื่ออาหาร น้ำหนักลด คลื่นไส้ แน่นชายโครงขวา กล้ามเนื้อลีบ ตะคริว
• •ผลเลือดที่ทำให้แพทย์สงสัยตับแข็ง: เกล็ดเลือดต่ำ อัลบูมินต่ำ บิลิรูบินสูง ค่าการแข็งตัวของเลือด (INR) ยาวขึ้น
• •แนวทางไทยให้ใช้ FIB-4 (คำนวณจากเกล็ดเลือด AST ALT และอายุ) เป็นด่านแรก ตามด้วยไฟโบรสแกน
• •มีอาการ ข้อใดข้อหนึ่ง เช่น อาเจียนเป็นเลือด ถ่ายดำ สับสนหรือซึม ท้องโตเร็ว มีไข้ หรือปวดท้อง ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

ตับแข็งคืออะไร ทำไมระยะแรกมักไม่รู้ตัว

ตับแข็งคือภาวะที่เนื้อตับถูกแทนที่ด้วยพังผืดจนตับทำงานไม่ได้ตามปกติ NIDDK (สถาบันโรคเบาหวาน ทางเดินอาหาร และไตแห่งชาติสหรัฐ) อธิบายว่าพังผืดยังขวางการไหลของเลือดผ่านตับด้วย ยิ่งพังผืดมาก ตับยิ่งทำงานไม่ไหว

ที่ไม่รู้ตัวเพราะ ตับที่เหลืออยู่ยังทำงานแทนส่วนที่เสียได้อีกนาน NIDDK ระบุว่าหลายคนไม่มีอาการเลยจนตับเสียหายมาก ส่วน MedlinePlus (หอสมุดการแพทย์แห่งชาติสหรัฐ) ระบุว่าตับแข็งมักถูกพบโดยบังเอิญ ตอนทำอัลตราซาวนด์ช่องท้องหรือเจาะเลือดด้วยเหตุผลอื่น

ตับแข็งชดเชยได้ กับเสียการชดเชย ต่างกันอย่างไร

ต่างกันที่มีภาวะแทรกซ้อนหลักแล้วหรือยัง ข้อมูลของกระทรวงทหารผ่านศึกสหรัฐ (VA) แบ่งไว้ดังนี้

• •ระยะชดเชยได้ (compensated): ยังไม่มีอาการ ไม่มีท้องมาน ไม่มีเลือดออกจากเส้นเลือดขอด ไม่มีอาการทางสมอง และไม่มีตัวเหลือง
• •ระยะเสียการชดเชย (decompensated): มีอาการแทรกซ้อนชัด อย่างน้อยหนึ่งอย่างในกลุ่ม ท้องมาน ตัวเหลือง เลือดออกจากเส้นเลือดขอด หรืออาการทางสมองจากตับ

แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับแข็งของสมาคมโรคตับแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2568 ใช้คำสองคำนี้เช่นกัน การแยกช่วงสำคัญเพราะการดูแล การนัดตรวจ และแนวโน้มของโรคต่างกันมาก รายละเอียดเรื่องระยะและคะแนนที่แพทย์ใช้อ่านต่อที่ ตับแข็งมีกี่ระยะ แพทย์ประเมินอย่างไร

ตับแข็ง อาการเริ่มต้นมีอะไรบ้าง

อาการช่วงแรกคล้ายความเหนื่อยทั่วไป จึงถูกมองข้ามง่าย NIDDK รวบรวมอาการระยะแรกไว้ดังนี้

• •เหนื่อยง่าย อ่อนแรง
• •คันตามผิวหนัง
• •เบื่ออาหาร น้ำหนักลดโดยไม่ได้ตั้งใจ
• •คลื่นไส้ อาเจียน
• •ปวดหรือแน่นเล็กน้อยใต้ชายโครงขวา
• •กล้ามเนื้อลีบและอ่อนแรง ตะคริวบ่อย
• •ปัญหาเรื่องเพศ

MedlinePlus เพิ่มอีกอาการที่สังเกตได้ คือ จุดเส้นเลือดแดงเล็ก ๆ คล้ายแมงมุมบนผิวหนัง อาการเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าเป็นตับแข็งเสมอ แต่ถ้ามีร่วมกับปัจจัยเสี่ยง เช่น ดื่มเหล้าประจำ มีไวรัสตับอักเสบบีหรือซี หรือไขมันพอกตับ ควรไปตรวจ อาการเตือนของโรคตับโดยรวมอ่านต่อได้ที่ โรคตับ อาการเริ่มแรก

อาการเมื่อตับเริ่มทำงานไม่ไหว มีอะไรบ้าง

เมื่อเข้าระยะเสียการชดเชย อาการจะชัดและบางอย่างอันตราย NIDDK และ MedlinePlus ระบุอาการต่อไปนี้

• •ท้องโตจากน้ำในช่องท้อง (ท้องมาน) และขา ข้อเท้า เท้าบวม อ่านต่อที่ ท้องมาน เกิดจากอะไร
• •ตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม คันมากขึ้น อ่านต่อที่ ตาเหลืองเกิดจากอะไร
• •ช้ำง่าย เลือดออกง่าย และเลือดออกในทางเดินอาหารจากเส้นเลือดขอดที่แตก
• •สับสน คิดช้า ความจำแย่ บุคลิกเปลี่ยน นอนกลางวันตื่นกลางคืน ซึ่งเป็นอาการทางสมองจากตับ อ่านต่อที่ ตับแข็ง อาการทางสมอง
• •ฝ่ามือแดง อุจจาระสีซีด ในผู้ชายอาจมีเต้านมโตหรืออัณฑะเล็กลง

NIDDK ระบุด้วยว่า ในบางคน ภาวะแทรกซ้อนเหล่านี้เป็นสัญญาณแรกที่ทำให้รู้ว่าเป็นตับแข็ง ไม่เคยมีอาการเตือนมาก่อนเลย

ผลเลือดแบบไหนที่บอกว่าอาจเป็นตับแข็ง

ไม่มีค่าเดียวที่ตัดสินได้ แพทย์ดูหลายค่ารวมกัน ค่าที่มักพบในตับแข็ง

• •เกล็ดเลือดต่ำ: แนวทางไทย 2568 ข้อ 1.1 ระบุว่าการตรวจพบเกล็ดเลือดต่ำเป็นเหตุให้ควรสงสัยตับแข็ง
• •อัลบูมินต่ำ: อัลบูมินเป็นโปรตีนที่ตับสร้าง NIDDK ระบุว่าอัลบูมินต่ำทำให้แพทย์สงสัยตับแข็ง อ่านต่อที่ อัลบูมินในเลือดต่ำ
• •บิลิรูบินสูง: สารสีเหลืองที่ตับกำจัดไม่ทัน
• •ค่าการแข็งตัวของเลือด (PT หรือ INR) ยาวขึ้น: เพราะตับสร้างสารช่วยให้เลือดแข็งตัวได้น้อยลง MedlinePlus ระบุว่า PT เป็นหนึ่งในค่าที่ใช้วัดการทำงานของตับ
• •ALT AST ALP: อาจสูงหรือไม่สูงก็ได้ เพราะค่าเหล่านี้บอกการอักเสบ ไม่ได้วัดปริมาณพังผืดโดยตรง

ตรวจซ้ำตามนัดสำคัญกว่าดูค่าเดียว MedlinePlus แนะนำให้อ่านผลเลือดตับเป็นรูปแบบหลายค่าร่วมกัน

ตรวจยืนยันตับแข็งทำอย่างไร

แนวทางไทย 2568 ให้เริ่มจากการตรวจที่ไม่ต้องเจาะตับ ลำดับคร่าว ๆ

1. 1FIB-4: คะแนนคำนวณจากเกล็ดเลือด AST ALT และอายุ ทำได้ในโรงพยาบาลชุมชนหรือ รพ.สต. ที่เจาะเลือดได้ (ข้อ 1.4)
2. 2ไฟโบรสแกน (transient elastography): วัดความแข็งของตับ ถ้า FIB-4 ได้ค่าก้ำกึ่ง (ข้อ 1.5.1) อ่านต่อที่ ไฟโบรสแกนคืออะไร
3. 3อัลตราซาวนด์ ซีที หรือเอ็มอาร์ไอ: ดูขนาด รูปร่าง ผิวตับ ม้ามโต และหาก้อน
4. 4ตัดชิ้นเนื้อตับ: ใช้เมื่อผลอื่นยังไม่ชัด หรือต้องการหาสาเหตุให้แน่ (ข้อ 1.3.2)

นอกจากยืนยันว่าเป็นตับแข็ง แพทย์ต้อง หาสาเหตุ ด้วย เช่น ตรวจไวรัสบีและซี ตรวจภูมิต้านทานตนเอง ซักประวัติการดื่มเหล้า และถามเรื่องยา สมุนไพร อาหารเสริมที่ใช้ (NIDDK และ MedlinePlus) เพราะการรักษาสาเหตุคือสิ่งที่ชะลอโรคได้ คนไทยที่เกิดก่อน พ.ศ. 2535 ตรวจไวรัสบีและซีได้ฟรี 1 ครั้งทุกสิทธิ อ่านต่อที่ ไวรัสตับอักเสบบีและซี

ความเชื่อ: ไม่เจ็บ ไม่เหลือง แปลว่าตับยังดี

ไม่จริง ทั้ง NIDDK และ MedlinePlus ระบุตรงกันว่าตับแข็งอาจไม่มีอาการเลยในระยะแรก การรอให้ตัวเหลืองหรือท้องโตแล้วค่อยไปหาหมอ คือการรอจนเข้าระยะเสียการชดเชย

สิ่งที่ควรทำแทนคือ ถ้ามีปัจจัยเสี่ยง ให้ขอตรวจเลือดและอัลตราซาวนด์ตามนัด และ บอกแพทย์ทุกครั้งเรื่องสมุนไพร ยาลูกกลอน และอาหารเสริมที่ใช้ เพราะแนวทางไทย 2568 ข้อ 2.3 ระบุว่ายาและสมุนไพรเป็นปัจจัยกระตุ้นที่พบบ่อยของตับแข็งกำเริบเฉียบพลัน

เมื่อไรต้องไปโรงพยาบาลทันที

ผู้ที่เป็นตับแข็งหรือสงสัยว่าเป็น ถ้ามีอาการ ข้อใดข้อหนึ่ง ต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •อาเจียนเป็นเลือด หรือสีเหมือนกากกาแฟ
• •ถ่ายอุจจาระสีดำเหนียว หรือถ่ายเป็นเลือด
• •สับสน ซึม ปลุกตื่นยาก พูดไม่รู้เรื่อง
• •ท้องโตขึ้นใหม่ หรือโตขึ้นเร็ว
• •มีไข้ หรือปวดท้อง
• •ตัวเหลืองตาเหลืองขึ้นใหม่ หรือเหลืองมากขึ้นเร็ว

NIDDK ระบุว่าคนที่อาเจียนเป็นเลือดหรือถ่ายดำต้องไปโรงพยาบาลทันที และ MedlinePlus แนะนำให้ไปฉุกเฉินเมื่อท้องโตขึ้นใหม่หรือแย่ลงเร็ว มีไข้ สับสน หรือตัวเหลืองแย่ลงเร็ว อ่านเรื่องเลือดออกต่อที่ ตับแข็งอาเจียนเป็นเลือด

ส่วนอาการที่ควรนัดพบแพทย์เร็วกว่ากำหนด (ไม่ต้องรอนัด แต่ไม่ถึงขั้นฉุกเฉิน) เช่น ขาบวมมากขึ้น เบื่ออาหารจนน้ำหนักลด คันมากจนนอนไม่หลับ ตะคริวบ่อย

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus)

ข้อที่ต้องอ่านก่อน: ผู้ป่วยตับแข็งไม่ควรรับประทานผลิตภัณฑ์นี้ เว้นแต่แพทย์ที่ดูแลอนุญาต แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับแข็งของสมาคมโรคตับแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2568 ข้อ 8.5 ระบุว่าผู้ป่วยโรคตับแข็งไม่ควรรับประทานอาหารเสริมหรือสมุนไพร เพราะอาจเพิ่มความเสี่ยงตับอักเสบ ตับอักเสบรุนแรง และตับวายเฉียบพลันบนตับเรื้อรัง คำแนะนำนี้ครอบคลุมผลิตภัณฑ์นี้ด้วย

เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-15859-5-1473 ผลิตโดย บริษัท เซน ไบโอเทค จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 เม็ด เม็ดละ 1,200 มก. ฉลากแนะนำวันละ 1 เม็ด ไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้ในผู้ป่วยตับแข็ง และไม่มีหลักฐานว่าเม็ดนี้ชะลอโรคหรือช่วยให้อาการข้างต้นดีขึ้น

ส่วนประกอบที่ผู้ป่วยตับแข็งและแพทย์ควรรู้

• •แมงกานีส คีเลต (10%) 10 มก. — คิดเป็นแมงกานีสราว 1 มก. (ค่าคำนวณ) สถาบันไลนัส พอลิง มหาวิทยาลัยโอเรกอนสเตต ระบุว่าร่างกายขับแมงกานีสทางน้ำดีเป็นหลัก การทำงานของตับบกพร่องอาจทำให้ขับออกน้อยลง และการสะสมในผู้ป่วยตับแข็งหรือตับวายอาจทำให้มีปัญหาทางระบบประสาทคล้ายพาร์กินสัน
• •สารสกัดจากขมิ้นชัน 50 มก. — เครือข่ายเฝ้าระวังตับอักเสบจากยาของสหรัฐ (DILIN) รายงานผู้ป่วยตับอักเสบที่สัมพันธ์กับผลิตภัณฑ์ขมิ้นชัน 10 ราย ฉลากระบุ ห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน
• •ผงถั่วนัตโตะ 100 มก. ผงเก๋ากี้ 28.630 มก. โคเอนไซม์ คิวเท็น (10%) 75 มก. และวิตามินอี — เกี่ยวข้องกับยาต้านการแข็งตัวของเลือด เช่น วาร์ฟาริน (ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณวิตามินเค 2 ในผงนัตโตะ) ผู้ใช้ยากลุ่มนี้หรือยาต้านเกล็ดเลือดต้องบอกแพทย์ก่อนเสมอ

ฉลากระบุว่ามีนมและถั่วเหลือง เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน ผู้ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร ถ้าแพทย์อนุญาตให้ใช้ ให้นำกล่องไปให้แพทย์ดูทุกครั้งที่ไปตามนัด หากมีอาการตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม คลื่นไส้ หรือเบื่ออาหาร ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ (ยาที่แพทย์สั่งให้กินต่อ) และพบแพทย์ทันที รายละเอียดเรื่องอาหารเสริมกับตับแข็งอ่านต่อที่ ตับแข็ง กินอาหารเสริมได้ไหม

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าลีฟโปรพลัสทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที