ไฟโบรสแกนคืออะไร ตรวจพังผืดตับต่างจากอัลตราซาวด์อย่างไร ใครควรตรวจ

คำตอบสั้น: ไฟโบรสแกน (FibroScan) คือเครื่องที่ปล่อยแรงสั่นสะเทือนความถี่ต่ำเข้าไปในตับเพื่อ วัดความแข็งของเนื้อตับ (หน่วย kPa) ซึ่งสะท้อนปริมาณพังผืด และ วัดไขมันในตับ (ค่า CAP หน่วย dB/m) ในการตรวจครั้งเดียว ต่างจากอัลตราซาวด์ธรรมดาที่ดูได้แค่ภาพไขมันแบบประมาณ แนวทางไทย พ.ศ. 2569 ให้ใช้เมื่อคะแนน FIB-4 จากผลเลือดอยู่ในช่วงกลาง และ ค่าความแข็งต่ำกว่า 8 kPa ช่วยตัดพังผืดระยะลุกลามออกได้ดี

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ไฟโบรสแกนวัดได้ 2 ค่า คือความแข็งของตับ (kPa ยิ่งสูงพังผืดยิ่งมาก) และ CAP (dB/m ยิ่งสูงไขมันยิ่งมาก)
• •แนวทางไทยใช้ FIB-4 ก่อน ถ้าได้ 1.3–2.67 จึงตรวจไฟโบรสแกนต่อ ถ้าค่าความแข็งมากกว่า 8 kPa ควรพบอายุรแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ
• •ศูนย์การแพทย์กาญจนาภิเษก ม.มหิดล ให้งดน้ำและอาหาร 3 ชั่วโมงก่อนตรวจ ตรวจราว 5–10 นาที ไม่เจ็บ รู้ผลทันที
• •ค่าอาจคลาดเคลื่อนเมื่อตับอักเสบรุนแรง ท่อน้ำดีอุดตัน มีน้ำในช่องท้อง หรืออ้วนมาก
• •ไม่ควรตรวจในคนตั้งครรภ์ หรือผู้ที่ติดเครื่องกระตุ้นหัวใจ

ไฟโบรสแกนวัดอะไร

ไฟโบรสแกนวัด 2 อย่างพร้อมกัน ตามเอกสารความรู้ของศูนย์การแพทย์กาญจนาภิเษก คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล

ค่าความแข็งของตับ (E หรือ LSM หน่วย kPa)

เครื่องปล่อยคลื่นความถี่ต่ำเข้าไปในตับแล้ววัดคลื่นที่สะท้อนกลับ ถ้าตับเริ่มแข็งจากพังผืด คลื่นจะเดินทางเร็วขึ้น ค่าที่วัดได้จึงสูงขึ้น หน่วยเป็นกิโลพาสคาล (kPa)

ค่าไขมันในตับ (CAP หน่วย dB/m)

CAP ย่อมาจาก controlled attenuation parameter คือการวัดว่าคลื่นเสียงจางลงแค่ไหนเมื่อผ่านเนื้อตับ ไขมันยิ่งมาก ค่ายิ่งสูง หน่วยเป็นเดซิเบลต่อเมตร (dB/m)

แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับคั่งไขมันของไทย พ.ศ. 2569 ระบุว่าค่าตัดที่ใช้บ่อยในการวินิจฉัยไขมันพอกตับคือ มากกว่า 248 dB/m โดยค่าตัดอยู่ในช่วงราว 248–280 dB/m ขึ้นกับรุ่นเครื่องและหัวตรวจ ส่วน AASLD ใช้ 288 dB/m ขึ้นไป ตัวเลขจึงต่างกันได้ตามแหล่ง ให้ดูการแปลผลของแพทย์ผู้ตรวจเป็นหลัก

ไฟโบรสแกนต่างจากอัลตราซาวด์ธรรมดาอย่างไร

อัลตราซาวด์ดูภาพ ไฟโบรสแกนวัดตัวเลข เปรียบเทียบตามแนวทางไทยและ AASLD ได้ดังนี้

• •อัลตราซาวด์ธรรมดา เห็นภาพตับสว่างขึ้นเมื่อมีไขมัน รายงานเป็น mild, moderate, severe ตามการประเมินของผู้ตรวจ บอกปริมาณไขมันเป็นตัวเลขไม่ได้ และ ใช้ประเมินพังผืดระยะต้นไม่ได้
• •ไฟโบรสแกน ให้ตัวเลขทั้งไขมันและความแข็ง ประเมินได้ในครั้งเดียว แนวทางไทยระบุว่าเหมาะกับการติดตามผลระยะยาว แต่ค่าอาจคลาดเคลื่อนในคนอ้วนมากหรือมีน้ำในช่องท้อง
• •อัลตราซาวด์ยังมีข้อดีที่ไฟโบรสแกนไม่มี คือ เห็นรูปร่างตับ ก้อนในตับ ถุงน้ำดี จึงไม่ได้ใช้แทนกันทั้งหมด

วิธีตรวจและการอ่านผลอัลตราซาวด์อ่านได้ที่ ตรวจอัลตร้าซาวด์ไขมันพอกตับ

FIB-4 คืออะไร ใช้คัดกรองก่อนไฟโบรสแกนได้ไหม

ได้ และแนวทางไทยให้ใช้ FIB-4 เป็นการตรวจลำดับแรก FIB-4 (Fibrosis-4 index) คือคะแนนที่คำนวณจาก อายุ ค่า AST ค่า ALT และจำนวนเกล็ดเลือด ซึ่งเป็นผลเลือดพื้นฐานที่ตรวจกันอยู่แล้ว จึงไม่ต้องจ่ายค่าเครื่องมือเพิ่ม

การแปลผลตามแนวทางไทย พ.ศ. 2569

• •ต่ำกว่า 1.3 ความเสี่ยงพังผืดระยะลุกลามต่ำ ประเมินซ้ำด้วย FIB-4 ทุก 1–2 ปี
• •1.3–2.67 ความเสี่ยงปานกลาง ควรตรวจเพิ่มด้วยวิธีลำดับที่สอง เช่น ไฟโบรสแกน หรือพิจารณาส่งต่ออายุรแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ
• •มากกว่า 2.67 ความเสี่ยงสูง ควรส่งต่ออายุรแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ

ข้อจำกัดที่แนวทางไทยระบุ: คนอายุน้อยกว่า 35 ปี FIB-4 แม่นยำน้อยลง อาจพิจารณาตรวจความแข็งของตับแทน ส่วนผู้สูงอายุเกิน 65 ปี มีข้อเสนอให้ใช้ค่าตัดที่สูงขึ้น แต่แนวทางไทยยังแนะนำให้ใช้ 1.3 เป็นเกณฑ์เบื้องต้นและดูภาพรวมทางคลินิกประกอบ

ค่า AST และ ALT ที่ใช้คำนวณ อธิบายไว้ใน SGOT SGPT คืออะไร

ตัวเลข kPa บอกพังผืดอย่างไร

ตัวเลขยิ่งสูง ยิ่งมีโอกาสเป็นพังผืดมาก แต่ค่าตัดแต่ละระดับขึ้นกับสาเหตุของโรคตับ ตัวเลขด้านล่างเป็นค่าที่แนวทางใช้กับไขมันพอกตับและโรคตับเรื้อรัง

• •ต่ำกว่า 8 kPa แนวทางไทยระบุว่ามีค่าพยากรณ์ผลลบสูงถึงร้อยละ 94–100 คือ ตัดพังผืดระยะลุกลามออกได้ดี
• •มากกว่า 8 kPa บ่งชี้ความเสี่ยงปานกลางถึงสูงต่อพังผืดระยะลุกลาม แนวทางไทยแนะนำให้ส่งต่ออายุรแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ
• •ตั้งแต่ราว 10–12 kPa แนวทางไทยใช้เป็นจุดตัดความเสี่ยงสูง ส่วน AASLD ใช้ 12 kPa ขึ้นไปว่ามีโอกาสเป็นพังผืดระยะลุกลาม
• •ในโรคตับเรื้อรังทุกสาเหตุ แนวทางไทยอ้างคำแนะนำสากลว่า ต่ำกว่า 10 kPa ใช้ตัดภาวะตับเรื้อรังระยะลุกลามได้ 10–15 kPa อาจเป็น และมากกว่า 15 kPa มีโอกาสสูง ส่วน AASLD ใช้ 20 kPa ขึ้นไปช่วยยืนยันตับแข็ง

ทั้งแนวทางไทยและ AASLD ไม่ได้ให้แปลงค่า kPa เป็นระยะพังผืดทีละขั้นแบบตายตัว แพทย์จะแปลผลร่วมกับ FIB-4 ผลเลือด และภาพอัลตราซาวด์ แนวทางไทยระบุว่าการใช้ FIB-4 แล้วตามด้วยไฟโบรสแกน มีความไวและความจำเพาะในการหาพังผืดระยะลุกลามราวร้อยละ 66 และ 86

อะไรทำให้ค่าคลาดเคลื่อน

ตารางในแนวทางไทยระบุว่าค่าความแข็งอาจคลาดเคลื่อนเมื่อ

• •ตับอักเสบรุนแรง
• •ท่อน้ำดีอุดตัน
• •มีน้ำในช่องท้อง

ศูนย์การแพทย์กาญจนาภิเษกเพิ่มว่าคนที่อ้วนมาก (ดัชนีมวลกายเกิน 30) ตรวจได้ไม่ดีนัก เว้นแต่ใช้หัวตรวจขนาดพิเศษ

ใครควรตรวจไฟโบรสแกน

แนวทางไทยและเอกสารของศูนย์การแพทย์กาญจนาภิเษก ระบุกลุ่มที่ควรได้รับการประเมิน ได้แก่

• •ไขมันพอกตับที่ FIB-4 อยู่ระหว่าง 1.3–2.67 หรือคนอายุน้อยกว่า 35 ปีที่ FIB-4 ไม่แม่นยำ
• •ไขมันพอกตับร่วมกับเบาหวานชนิดที่ 2 หรืออ้วนลงพุง ซึ่งแนวทางไทยจัดเป็นกลุ่มเสี่ยงสูง แพทย์อาจเลือกตรวจตามความเสี่ยง
• •ไวรัสตับอักเสบบีหรือซีเรื้อรัง ใช้ดูพังผืดในเนื้อตับ
• •ดื่มสุราติดต่อกันเป็นเวลานาน
• •ค่าตับผิดปกติหรือตับอักเสบเรื้อรัง หรือผลอัลตราซาวด์/เอกซเรย์คอมพิวเตอร์พบตับผิดปกติ

ใครยังไม่เคยตรวจไวรัสตับอักเสบ กรมควบคุมโรคระบุว่า คนไทยที่เกิดก่อน พ.ศ. 2535 ตรวจคัดกรองไวรัสตับอักเสบบีและซีได้ฟรี 1 ครั้งตลอดชีวิต ที่ รพ.สต. และโรงพยาบาลรัฐ ข้อมูลพื้นฐานอ่านที่ ไวรัสตับอักเสบบีและซี

ใครไม่ควรตรวจ

ศูนย์การแพทย์กาญจนาภิเษกระบุว่าไม่ควรใช้กับ ผู้ตั้งครรภ์ ผู้มีน้ำในช่องท้อง และผู้ติดอุปกรณ์การแพทย์ เช่น เครื่องกระตุ้นหัวใจ

เตรียมตัวก่อนตรวจไฟโบรสแกนอย่างไร

เอกสารของศูนย์การแพทย์กาญจนาภิเษกให้ปฏิบัติดังนี้

1. 1งดน้ำและอาหาร 3 ชั่วโมงก่อนตรวจ (โรงพยาบาลอื่นอาจกำหนดต่างกัน ให้ยึดใบนัด)
2. 2นอนหงาย ยกแขนทั้งสองข้างไว้เหนือศีรษะ
3. 3เจ้าหน้าที่ทาเจลที่ข้างลำตัวด้านขวา แล้ววางหัวตรวจที่ชายโครงขวา จะรู้สึกสั่นเบา ๆ
4. 4วัดซ้ำตำแหน่งเดิม 10 ครั้ง ใช้เวลารวมราว 5–10 นาที
5. 5รู้ผลทันที ทำกิจวัตรได้ตามปกติ ไม่ต้องนอนโรงพยาบาล

เรื่องยาประจำตัวระหว่างงดอาหาร ให้ถามหน่วยตรวจล่วงหน้า อย่าหยุดยาเอง โดยเฉพาะยาเบาหวาน

ความเชื่อที่พบบ่อยเรื่องไฟโบรสแกน

ได้ยินว่าไฟโบรสแกนแทนการเจาะตับได้ทุกกรณี จริงไหม ไม่ทุกกรณี แนวทางไทยระบุว่าการตรวจชิ้นเนื้อตับยังเป็นมาตรฐานอ้างอิง แต่ใช้เฉพาะเมื่อผลตรวจทางภาพไม่ชัดหรือสงสัยโรคอื่นร่วม ส่วนไฟโบรสแกนช่วยให้คนส่วนใหญ่ไม่ต้องเจาะตับ

ได้ยินว่าค่า CAP สูงแปลว่าตับแข็ง จริงไหม ไม่จริง CAP คือไขมัน ส่วนความแข็งดูจากค่า kPa คนละตัวกัน

ได้ยินว่าตรวจไฟโบรสแกนบ่อย ๆ อันตราย จริงไหม ศูนย์การแพทย์กาญจนาภิเษกระบุว่าไม่มีบาดแผล ไม่เจ็บ และตรวจซ้ำได้โดยไม่มีผลข้างเคียง แต่ความถี่ในการตรวจควรเป็นไปตามที่แพทย์นัด

เมื่อไรควรรีบพบแพทย์

ถ้าค่าความแข็งเกิน 8 kPa หรือ FIB-4 เกิน 2.67 ควรได้พบอายุรแพทย์ผู้เชี่ยวชาญโรคตับ ตามแนวทางไทย ไม่ควรรอผลครั้งหน้า สัญญาณเตือนของตับแข็งอ่านได้ที่ ไขมันพอกตับ อาการเป็นยังไง และถ้ามีอาการ ข้อใดข้อหนึ่ง คือ อาเจียนเป็นเลือด ถ่ายเป็นเลือด สับสนหรือซึมลง ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus)

เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-15859-5-1473 บรรจุ 10 เม็ด เม็ดละ 1,200 มก. วันละ 1 เม็ด ผลิตโดย บริษัท เซน ไบโอเทค จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ได้ใช้แทนการตรวจไฟโบรสแกนหรือการพบแพทย์ และ ไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้ทำให้ค่า kPa หรือค่า CAP เปลี่ยน ยังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง

ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับเรื่องไขมันในตับตามฉลาก ได้แก่

• •โคลีน ไบทาร์เทรต (98%) 121.975 มก. — คิดเป็นตัวโคลีนราว 49 มก. (ค่าคำนวณจากเปอร์เซ็นต์บนฉลาก) โคลีนเป็นสารอาหารจำเป็น งานทดลองในคนพบว่าการงดโคลีนในอาหารทำให้เกิดไขมันพอกตับได้ ปริมาณในเม็ดประมาณ 1 ใน 10 ของค่าแนะนำต่อวัน งานในผู้ป่วยไขมันพอกตับจากอียิปต์ที่วัดค่า CAP ใช้ฟอสฟาทิดิลโคลีน 2,400 มก. ต่อวัน ร่วมกับการดูแลมาตรฐาน นาน 12 สัปดาห์ ไม่มียาหลอก ซึ่งเป็นสารคนละรูปแบบและขนาดสูงกว่ามาก จึงนำผลมาใช้กับเม็ดนี้ไม่ได้

ข้อควรระวัง: ฉลากระบุ ห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน (ส่วนประกอบมีสารสกัดจากขมิ้นชัน 50 มก. และสารสกัดอาร์ทิโชก 20 มก.) เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน มีนมและถั่วเหลือง ส่วนประกอบยังมีผงถั่วนัตโตะ 100 มก. (ฉลากไม่ระบุปริมาณวิตามินเค 2) ผงเก๋ากี้ โคเอนไซม์ คิวเท็น และวิตามินอี ซึ่งเกี่ยวข้องกับยาต้านการแข็งตัวของเลือด ผู้ที่ใช้ยาวาร์ฟารินหรือยาต้านเกล็ดเลือดต้องปรึกษาแพทย์ก่อน

แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับแข็งของสมาคมโรคตับแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2568 ข้อ 8.5 แนะนำว่าผู้ป่วยตับแข็งไม่ควรรับประทานอาหารเสริมหรือสมุนไพร คำแนะนำนี้ครอบคลุมผลิตภัณฑ์นี้ด้วย ผู้ป่วยตับแข็งหรือผู้ที่ไฟโบรสแกนพบพังผืดมาก ไม่ควรรับประทาน เว้นแต่แพทย์ที่ดูแลอนุญาต ผู้ที่เป็นไวรัสตับอักเสบหรือมีค่าตับสูง ให้นำกล่องไปปรึกษาแพทย์ก่อนทุกครั้ง หากมีอาการตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม คลื่นไส้ เบื่ออาหาร ให้หยุดผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร (ไม่ใช่ยาที่แพทย์สั่ง) และพบแพทย์ทันที

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าลีฟโปรพลัสทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที