ชะลอไตเสื่อมทำอย่างไร เรื่องที่มีหลักฐานว่าช่วยได้จริง

คำตอบสั้น: ชะลอไตเสื่อม คือการทำให้ค่า eGFR (อัตราการกรองของไต) ลดลงช้าที่สุด เพราะสถาบัน NIDDK ของสหรัฐฯ ระบุว่าเราเพิ่มค่า GFR ไม่ได้ แต่พยายามไม่ให้ลดลงได้ เรื่องที่มีหลักฐานชัดตามแนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยและ KDIGO 2024 คือ คุมความดันให้ต่ำกว่า 130/80 มม.ปรอท (แพทย์อาจตั้งเป้าต่างกันตามบุคคล) คุมน้ำตาล ใช้ยาที่ปกป้องไตตามแพทย์สั่ง (ACEi หรือ ARB และ SGLT2i) กินโซเดียมไม่เกิน 2,000 มก. ต่อวัน กินโปรตีนพอดี เลี่ยงยาแก้ปวด NSAIDs และสมุนไพร เลิกบุหรี่ คุมน้ำหนัก และออกกำลังกาย ไม่มีอาหารเสริมใดที่มีหลักฐานแทนสิ่งเหล่านี้ได้

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •วัดผลการชะลอด้วย 2 ค่า คือ eGFR จากเลือด และอัลบูมินในปัสสาวะ (ACR)
• •แนวทางไทยให้ส่งพบอายุรแพทย์โรคไตเมื่อ eGFR ลดลงเกิน 5 มล./นาที/1.73 ตร.ม. ต่อปี หรือเกินร้อยละ 25 จากค่าตั้งต้น
• •เป้าความดันผู้ป่วยไตที่ยังไม่ฟอกไตตามแนวทางไทย คือต่ำกว่า 130/80 มม.ปรอท
• •ยาที่มีหลักฐานชะลอไตเสื่อม ได้แก่ ACEi หรือ ARB, SGLT2i และในเบาหวานชนิดที่ 2 มี finerenone และ GLP-1 RA
• •กระทรวงสาธารณสุขมีนโยบายให้โรงพยาบาลตั้งคลินิกโรคไตเรื้อรังที่ดูแลโดยทีมสหสาขาวิชาชีพ

ชะลอไตเสื่อมคืออะไร วัดผลอย่างไร

ชะลอไตเสื่อม หมายถึงทำให้ไตเสื่อมช้าลง ไม่ใช่ทำให้ไตกลับมาเหมือนเดิม หน้าข้อมูลการตรวจโรคไตของ NIDDK เขียนไว้ตรง ๆ ว่าเราเพิ่มค่า GFR ไม่ได้ แต่พยายามไม่ให้ค่าลดต่ำลงได้ เป้าหมายจึงคือยืดเวลาให้ไตทำงานได้นานที่สุด

แพทย์ดูผล 2 ทาง

• •eGFR จากเลือด ดูว่าลดลงเร็วแค่ไหนต่อปี แนวทางของสมาคมโรคไตฯ ให้ส่งปรึกษาอายุรแพทย์โรคไตเมื่อ eGFR ลดลงมากกว่า 5 มล./นาที/1.73 ตร.ม. ต่อปี หรือลดลงเกินร้อยละ 25 จากค่าตั้งต้น
• •อัลบูมินในปัสสาวะ (ACR) ยิ่งรั่วมาก ไตยิ่งเสี่ยงเสื่อมเร็ว แนวทางไทยตั้งเป้าลดโปรตีนในปัสสาวะให้ต่ำที่สุดเท่าที่ทำได้ KDIGO 2024 ระบุว่าถ้า ACR เพิ่มเป็น 2 เท่า ถือว่าเกินความแปรปรวนของห้องแล็บและต้องประเมิน

ค่าแต่ละครั้งขึ้นลงได้เล็กน้อย จึงดูแนวโน้มหลายครั้ง วิธีอ่านระยะไตจากใบผลเลือดอยู่ที่ โรคไตเรื้อรังแบ่งระยะอย่างไร

คุมความดันและน้ำตาลไว้เท่าไร

ความดัน: แนวทางของสมาคมโรคไตฯ ตั้งเป้าต่ำกว่า 130/80 มม.ปรอท ในผู้ป่วยไตที่ยังไม่ได้บำบัดทดแทนไต ส่วน KDIGO 2024 แนะนำความดันตัวบนต่ำกว่า 120 มม.ปรอทถ้าทนได้ ตัวเลขจึงต่างกันได้ แพทย์จะปรับตามอายุ โรคหัวใจ ความทนต่อยา และผลข้างเคียงของแต่ละคน แนวทางไทยยังแนะนำให้พิจารณาวัดความดันที่บ้านควบคู่กับที่โรงพยาบาล

น้ำตาล: สำหรับผู้ป่วยเบาหวานที่เป็นโรคไตและยังไม่ได้ล้างไต แนวทางไทยให้ตั้งเป้าน้ำตาลสะสม (HbA1c) ระหว่าง 6.5% ถึงต่ำกว่า 8% ตามความเหมาะสมของแต่ละคน และให้ใช้ยาเบาหวานที่เสี่ยงน้ำตาลต่ำน้อย ในขนาดที่เหมาะกับค่าไต

ภาพรวมเรื่องเบาหวานกับไตอยู่ที่ เบาหวานลงไตคืออะไร ตรวจเจอได้อย่างไรก่อนสาย

ยาที่มีหลักฐานว่าชะลอไตเสื่อมมีอะไรบ้าง

ยาคือส่วนที่มีหลักฐานแข็งแรงที่สุด ตามแนวทาง KDIGO 2024 และแนวทางไทย

• •ACEi หรือ ARB (ยาความดันที่ชื่อมักลงท้ายด้วย -pril หรือ -sartan) สำหรับผู้ที่มีอัลบูมินรั่วในปัสสาวะ ใช้ขนาดสูงสุดที่ทนได้ KDIGO ให้ใช้ต่อแม้ eGFR ลดลงต่ำกว่า 30 รายละเอียดอยู่ที่ กินยาความดันไตพังไหม
• •SGLT2i KDIGO แนะนำในผู้ป่วยไตที่เป็นเบาหวานชนิดที่ 2 และ eGFR ตั้งแต่ 20 ขึ้นไป รวมถึงผู้ที่ไม่เป็นเบาหวานแต่มี ACR ตั้งแต่ 200 มก./ก. หรือมีหัวใจล้มเหลว และเสนอให้ใช้ในผู้ที่ eGFR 20–45 แม้ ACR ต่ำกว่า 200 มก./ก.
• •Finerenone (ยากลุ่ม ns-MRA) KDIGO เสนอในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ที่ eGFR มากกว่า 25 โพแทสเซียมปกติ และยังมีอัลบูมินรั่ว แม้ได้ยา ACEi หรือ ARB เต็มขนาดแล้ว
• •GLP-1 RA แนวทางไทยแนะนำในผู้ป่วยไตที่เป็นเบาหวาน eGFR ตั้งแต่ 30 ขึ้นไป ที่ยังคุมน้ำตาลไม่ได้ด้วยเมทฟอร์มินหรือ SGLT2i เพื่อหวังผลลดโปรตีนในปัสสาวะและชะลอไตเสื่อม

ยาทุกตัวนี้แพทย์เป็นผู้เลือกตามผลตรวจ ช่วงเริ่มยา eGFR อาจลดลงเล็กน้อยชั่วคราว KDIGO ระบุว่ามักกลับมาคงที่ และถ้าลดไม่มาก (ไม่เกินราวร้อยละ 30) ไม่ใช่เหตุให้เปลี่ยนยา การตัดสินเป็นของแพทย์จากผลเลือด ผู้ป่วยห้ามหยุดยาเอง ส่วนยากลุ่มไหนเป็นยาความดันแบบใด ดู ยาลดความดันมีกี่กลุ่ม

ลดเค็มและกินโปรตีนให้เหมาะสมอย่างไร

โซเดียม: แนวทางไทยแนะนำให้กินโซเดียมน้อยกว่า 2 กรัมต่อวัน เท่ากับเกลือแกงประมาณ 1 ช้อนชา นับรวมน้ำปลา ซีอิ๊ว ผงปรุงรสทั้งหมด จุดที่คนไทยมองข้ามอยู่ที่ โซเดียมแฝงในอาหารไทย

โปรตีน: แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยแนะนำโปรตีนประมาณ 0.6–0.8 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัมต่อวันในผู้ป่วยระยะ 3 ขึ้นไป ขึ้นกับว่าเป็นเบาหวานหรือไม่ และ KDIGO 2024 ให้เลี่ยงโปรตีนสูงเกิน 1.3 กรัม/กก./วัน ในผู้ที่เสี่ยงไตเสื่อม แต่ KDIGO ก็ระบุว่าผู้สูงอายุที่เปราะบางหรือกล้ามเนื้อน้อยอาจต้องได้โปรตีนสูงกว่านี้ ปริมาณที่เหมาะกับแต่ละคนให้แพทย์หรือนักกำหนดอาหารคำนวณ อ่านเหตุผลที่ โภชนบำบัดสำหรับผู้ที่มีปัญหาไต ใครเป็นคนกำหนด และวิธีคิดเป็นกรัมที่ โรคไตกินโปรตีนวันละกี่กรัม

KDIGO ยังแนะนำอาหารหลากหลายที่มีพืชผักมากขึ้น และให้นักกำหนดอาหารช่วยสอน ซึ่งต้องปรับตามผลโพแทสเซียมและฟอสฟอรัสของแต่ละคน

เลี่ยงยาและสมุนไพรที่ทำร้ายไต

ส่วนนี้ทำเองได้ทันทีและสำคัญมาก แนวทางของสมาคมโรคไตฯ ให้หลีกเลี่ยงยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs ใช้ยาปฏิชีวนะกลุ่มอะมิโนไกลโคไซด์และสมุนไพรต่าง ๆ ด้วยความระมัดระวังเพราะอาจทำให้ไตเสื่อมเร็วขึ้น และหลีกเลี่ยงสารทึบรังสีเมื่อไม่จำเป็น KDIGO 2024 ให้ทบทวนและจำกัดยาที่ซื้อเอง อาหารเสริม และสมุนไพรที่อาจเป็นอันตราย

รายละเอียดอยู่ใน ยาแก้ปวดไตพังไหม และ ยาสมุนไพรทำลายไตไหม

บุหรี่ น้ำหนัก และการออกกำลังกายเกี่ยวกับไตอย่างไร

• •เลิกบุหรี่: KDIGO 2024 แนะนำให้ผู้ป่วยไตทุกคนที่ใช้ผลิตภัณฑ์ยาสูบเลิก เพื่อลดการเสียชีวิตก่อนวัยจากโรคหัวใจ โรคปอด และมะเร็ง แนวทางไทยเพิ่มว่าผู้ป่วยเบาหวานที่เป็นโรคไตควรลดการสัมผัสควันบุหรี่จากผู้อื่นด้วย KDIGO ระบุว่าโปรแกรมเลิกบุหรี่ที่มีพยาบาลดูแล ใช้ร่วมกับยาช่วยเลิกบุหรี่ได้ ช่วยให้เลิกได้
• •น้ำหนัก: แนวทางไทยแนะนำให้ดัชนีมวลกายอยู่ในช่วง 18.5–22.9 กก./ตร.ม. และ KDIGO ให้แพทย์สนับสนุนให้ผู้ป่วยไตที่อ้วนลดน้ำหนัก
• •ออกกำลังกาย: ทั้งแนวทางไทยและ KDIGO แนะนำการออกกำลังกายระดับปานกลาง สะสมอย่างน้อย 150 นาทีต่อสัปดาห์ หรือเท่าที่หัวใจและร่างกายทนได้ และเลี่ยงการนั่งหรือนอนนิ่ง ๆ ทั้งวัน คนที่เสี่ยงหกล้มควรให้แพทย์แนะนำชนิดและความหนักที่เหมาะ

คลินิกชะลอไตเสื่อมคืออะไร เข้าได้อย่างไร

คลินิกโรคไตเรื้อรัง (CKD clinic) เป็นคลินิกที่ดูแลผู้ป่วยไตแบบทีม งานประเมินระดับประเทศที่ตีพิมพ์ในวารสารการแพทย์และวิทยาศาสตร์สุขภาพ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ปี 2563 ระบุว่ากระทรวงสาธารณสุขมีนโยบายให้โรงพยาบาลตั้งคลินิกนี้ จาก 140 โรงพยาบาลใน 12 เขตสุขภาพที่สำรวจ ร้อยละ 70.71 ตั้งคลินิกตามนโยบายกระทรวง และร้อยละ 22.14 ตั้งตามนโยบายของโรงพยาบาลเอง

ทีมสหสาขาวิชาชีพที่ครบ ประกอบด้วย แพทย์ พยาบาล เภสัชกร นักกายภาพบำบัด และนักโภชนาการหรือนักกำหนดอาหาร แต่งานเดียวกันพบว่าบางโรงพยาบาลยังไม่มีนักโภชนาการ บริการที่ได้จึงต่างกันไปแต่ละที่

วิธีเข้า ให้ถามแพทย์หรือพยาบาลที่ดูแลเบาหวานความดันอยู่ว่าโรงพยาบาลมีคลินิกโรคไตหรือไม่ และค่าไตของเราเข้าเกณฑ์ส่งต่อหรือยัง นำผลเลือดย้อนหลังไปด้วยจะช่วยให้ประเมินแนวโน้มได้ แนวทางไทยให้ส่งพบอายุรแพทย์โรคไตเมื่อ eGFR ต่ำกว่า 30 (โดยเฉพาะเมื่อมีข้อบ่งชี้อื่นร่วม) หรือไตเสื่อมเร็วตามเกณฑ์ข้างบน

บำรุงไต ต่างจาก ชะลอไตเสื่อม อย่างไร

“บำรุงไต” เป็นคำโฆษณา ส่วน “ชะลอไตเสื่อม” เป็นเป้าหมายการรักษาที่วัดได้ ชะลอไตเสื่อมวัดผลด้วย eGFR และ ACR และมีงานวิจัยรองรับตามที่เขียนข้างบน ส่วนคำว่าบำรุงไตไม่มีความหมายทางการแพทย์ที่วัดผลได้

ได้ยินว่า “กินสมุนไพรบำรุงไตแล้วค่าไตกลับมาปกติ” จริงไหม หลักฐานไม่สนับสนุน มูลนิธิโรคไตแห่งชาติสหรัฐฯ ให้เลี่ยงผลิตภัณฑ์ “ล้างไต” หรือ “ดีท็อกซ์ไต” เพราะมีหลักฐานจำกัด และระบุว่าการกินอาหารที่ดี ออกกำลังกาย และเลิกบุหรี่ได้ผลกับไตมากกว่า แนวทาง KDIGO 2024 ก็ให้แพทย์ทบทวนอาหารเสริมและสมุนไพรของผู้ป่วยไตเป็นประจำ

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีผงไข่ขาว 230 มก. สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. กรดอัลฟาไลโปอิก (99%) 40 มก. ดีแอล-แอลฟา-โทโคเฟอริล อะซีเตต (50%) 20 มก. วิตามินดี3 200 IU วิตามินบี6 1 มก. วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม และกรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม

ผลิตภัณฑ์นี้ไม่ได้อยู่ในรายการสิ่งที่มีหลักฐานว่าชะลอไตเสื่อมข้างบน และไม่ได้ใช้แทนยาหรือการคุมอาหารที่แพทย์สั่ง ส่วนประกอบที่มักถูกถามมีข้อมูลดังนี้

• •สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. — เห็ดหลินจือเป็นสารที่มีงานวิจัยเกี่ยวกับไต ส่วนใหญ่เป็นการทดลองในสัตว์และเซลล์ เช่น แบบจำลองไตจากเบาหวาน ซึ่งยังนำมาสรุปผลในคนไม่ได้ ในคนมีเพียงรายงานขนาดเล็กจากทีมแพทย์ คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในผู้ป่วยโรคไตชนิด FSGS (14 คนในรายงานปี 2547) ที่ไม่มีกลุ่มเปรียบเทียบ และบทคัดย่อไม่ได้ระบุขนาดที่ใช้ จึงเทียบกับ 50 มก. ในแคปซูลไม่ได้ หน่วยคลังข้อมูลยา คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล ตอบไว้ว่ายังไม่พบผลการศึกษาทางคลินิกที่น่าเชื่อถือมาสนับสนุน
• •ผงไข่ขาว 230 มก. — ไข่ขาวในอาหารเป็นโปรตีนคุณภาพสูงที่ฟอสฟอรัสต่ำ นักกำหนดอาหารจึงมักแนะนำให้ผู้ป่วยไต แต่ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณโปรตีน ถ้าประมาณจากข้อมูลไข่ขาวผงของ USDA จะได้โปรตีนราว 0.19 กรัม ขณะที่ไข่ขาวจากไข่ใบใหญ่ 1 ฟองมีโปรตีนราว 3.6 กรัม ต้องกินประมาณ 19 แคปซูลจึงเท่าไข่ขาว 1 ฟอง จึงไม่ใช่แหล่งโปรตีน และไม่ได้ใช้แทนโปรตีนจากอาหาร

ผลงานที่เกี่ยวข้องกับแบรนด์ชื่อ “Secondary Metabolites of Ganoderma lucidum Mycelium for Kidney Disease Remedy : Beta Life Brand Dietary Supplement” นำเสนอที่งานแสดงสิ่งประดิษฐ์นานาชาติเจนีวา ครั้งที่ 50 วันที่ 9–13 เม.ย. 2568 ร่วมกับ วว. และ วช. การนำเสนอบนเวทีนี้ไม่ใช่การรับรองผลต่อโรค

แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรนำกล่องผลิตภัณฑ์ไปให้แพทย์โรคไตที่ดูแลดูก่อนทุกครั้ง ฉลากระบุว่ามีส่วนประกอบของไข่ ผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที