งูสวัดเกิดจากอะไร อาการเริ่มต้นเป็นอย่างไร ทำไมปวดก่อนผื่นขึ้น

คำตอบสั้น: งูสวัดเกิดจาก ไวรัสวาริเซลลา-ซอสเตอร์ (varicella-zoster virus) ตัวเดียวกับที่ทำให้เป็นอีสุกอีใส หลังหายจากอีสุกอีใส ไวรัสไม่ได้หายไป แต่หลบอยู่ในเส้นประสาทบางเส้นได้นานหลายปี เมื่อไวรัสกลับมาทำงานอีกครั้งจึงเกิดงูสวัด อาการแรกมักเป็นปวด เสียวแปลบ หรือแสบร้อนที่ร่างกายด้านเดียว ก่อนจะมีผื่น เพราะไวรัสอยู่ในเส้นประสาท จากนั้นจึงมีผื่นแดงและตุ่มน้ำเรียงเป็นแนวตามเส้นประสาท MedlinePlus ระบุว่า ยาต้านไวรัสได้ผลดีที่สุดเมื่อเริ่มภายใน 72 ชั่วโมงหลังเริ่มปวดหรือแสบร้อน จึงควรพบแพทย์ทันทีที่สงสัย และ ถ้างูสวัดขึ้นที่ตาหรือรอบดวงตา ต้องไปโรงพยาบาลทันที

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •งูสวัดเกิดจากไวรัสอีสุกอีใสที่หลบในเส้นประสาทแล้วกลับมาทำงานใหม่ ไม่ได้ติดงูสวัดจากคนอื่น
• •อาการแรกคือปวด เสียวแปลบ แสบร้อน หรือคันที่ร่างกายข้างเดียว ผื่นตามมาภายในไม่กี่วัน
• •ผื่นมักเป็นแถบเดียวที่ลำตัวด้านซ้ายหรือขวา หรือที่ใบหน้าข้างเดียว เป็นตุ่มน้ำที่ตกสะเก็ดใน 7–10 วัน
• •อาจมีไข้ หนาวสั่น ปวดศีรษะ ร่วมด้วยได้
• •เสี่ยงมากขึ้นเมื่ออายุมากขึ้น พบมากที่สุดในคนอายุเกิน 50 ปี และในผู้ที่ภูมิคุ้มกันอ่อนแอจากโรคหรือยา
• •ยาต้านไวรัสได้ผลดีที่สุดเมื่อเริ่มภายใน 72 ชั่วโมงหลังเริ่มปวด และดีที่สุดถ้าเริ่มก่อนตุ่มน้ำขึ้น
• •งูสวัดที่ตาอาจทำให้ตาบอดถาวรถ้าไม่ได้รับการรักษาฉุกเฉิน

งูสวัดเกิดจากอะไร เกิดจากเชื้ออะไร

MedlinePlus ของหอสมุดแพทยศาสตร์แห่งชาติสหรัฐอธิบายว่างูสวัดเกิดจากไวรัสวาริเซลลา-ซอสเตอร์ ตัวเดียวกับที่ทำให้เป็นอีสุกอีใส หลังจากเป็นอีสุกอีใส ไวรัสยังอยู่ในร่างกายโดยหลบนิ่งอยู่ในเส้นประสาทบางเส้น งูสวัดเกิดเมื่อไวรัสในเส้นประสาทนั้นกลับมาทำงานอีกครั้ง ซึ่งมักเกิดหลังจากนั้นหลายปี

หลายคนบอกว่าไม่เคยเป็นอีสุกอีใส แต่ MedlinePlus ระบุว่า บางคนเคยเป็นอีสุกอีใสแบบอาการน้อยมากจนไม่รู้ตัว

เหตุผลที่ไวรัสกลับมาทำงานยังไม่ทราบแน่ชัด และส่วนใหญ่เป็นเพียงครั้งเดียว แต่เป็นซ้ำได้ แม้จะพบไม่บ่อย อ่านเพิ่มที่ งูสวัดเป็นซ้ำได้ไหม

ใครเสี่ยงเป็นงูสวัด

ใครที่เคยเป็นอีสุกอีใสก็เป็นงูสวัดได้ แต่ MedlinePlus ระบุว่าความเสี่ยงเพิ่มขึ้นตามอายุ โดยพบมากที่สุดในคนอายุเกิน 50 ปี กลุ่มที่เสี่ยงมากขึ้น ได้แก่

• •อายุมากกว่า 60 ปี
• •เป็นอีสุกอีใสก่อนอายุ 1 ขวบ
• •ภูมิคุ้มกันอ่อนแอจากโรค เช่น เอชไอวี มะเร็งบางชนิด
• •ใช้ยาที่กดภูมิคุ้มกัน เช่น สเตียรอยด์ และยาที่ใช้หลังปลูกถ่ายอวัยวะ

MedlinePlus ยังระบุว่า ภูมิคุ้มกันอาจอ่อนลงช่วงที่ติดเชื้ออื่นหรือเครียด ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงงูสวัดได้ ถ้าอยากเข้าใจว่าอะไรทำให้ภูมิคุ้มกันอ่อนแอ อ่านที่ ภูมิคุ้มกันอ่อนแอเกิดจากอะไร

งูสวัดอาการเริ่มต้นเป็นอย่างไร ทำไมปวดก่อนผื่นขึ้น

เพราะไวรัสกลับมาทำงานในเส้นประสาทก่อน อาการแรกจึงเป็นอาการของเส้นประสาท MedlinePlus อธิบายว่า

• •อาการแรกมักเป็น ปวด เสียวแปลบ หรือแสบร้อน ที่ร่างกายด้านเดียว
• •บางคนรู้สึก ปวดแปลบเหมือนถูกยิง เสียวซ่า หรือคัน ที่ร่างกายหรือใบหน้าข้างเดียว
• •ความปวดมีตั้งแต่เล็กน้อยจนรุนแรง และมักเกิดขึ้น ก่อนจะมีผื่น
• •ผื่นจะตามมาภายในไม่กี่วัน

ช่วงที่ยังไม่มีผื่น อาการปวดข้างเดียวอาจทำให้เข้าใจผิดว่าเป็นอย่างอื่น เช่น ปวดกล้ามเนื้อ ปวดหลัง หรือปวดท้อง ถ้ามีอาการปวดแสบร้อนเป็นแนวข้างเดียวที่ไม่เคยเป็นมาก่อน ให้สังเกตผิวบริเวณนั้นทุกวัน และบอกแพทย์ว่าสงสัยงูสวัด

ข้อควรระวัง: อาการเจ็บแน่นหน้าอก แม้จะเป็นข้างเดียว อาจเป็นโรคหัวใจได้ ถ้าเจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก เหงื่อแตก ข้อใดข้อหนึ่ง ให้โทร 1669 ทันที อย่าคิดเองว่าเป็นงูสวัด

งูสวัดมีไข้ไหม มีอาการคันไหม

มีได้ทั้งสองอย่าง MedlinePlus ระบุว่าอาการอื่นที่อาจพบร่วม ได้แก่

• •ไข้และหนาวสั่น
• •รู้สึกไม่สบายตัว
• •ปวดศีรษะ
• •ปวดข้อ
• •ต่อมน้ำเหลืองโต
• •ปวดท้องหรือไม่สบายท้อง

MedlinePlus ระบุว่าอาการคันเป็นหนึ่งในอาการเริ่มต้นได้ตั้งแต่ก่อนผื่นขึ้น MedlinePlus ระบุว่าแพทย์อาจให้ยาแก้แพ้ชนิดกินหรือทาเพื่อลดอาการคัน และผ้าเย็นชื้น คาลาไมน์โลชั่น หรือการแช่น้ำผสมข้าวโอ๊ต อาจช่วยบรรเทาอาการคัน อย่าเกาหรือแกะตุ่ม MedlinePlus ระบุว่าการติดเชื้อแบคทีเรียที่ผิวหนังเป็นภาวะแทรกซ้อนหนึ่งของงูสวัด

ผื่นงูสวัดหน้าตาเป็นอย่างไร

ผื่นงูสวัดมีลักษณะเฉพาะคือขึ้นข้างเดียวและเป็นแนวตามเส้นประสาท MedlinePlus อธิบายว่า

• •เริ่มจากผื่นแดง แล้วมีตุ่มน้ำเล็ก ๆ ขึ้นบนผื่น
• •ผื่นมักเป็น แถบเดียวรอบลำตัวด้านซ้ายหรือด้านขวา ตั้งแต่แนวกระดูกสันหลังอ้อมมาถึงหน้าท้องหรือหน้าอก
• •บางคนผื่นขึ้นที่ ใบหน้า ตา ปาก หรือหู ข้างเดียว
• •ตุ่มน้ำแตกเป็นแผลเล็ก ๆ แล้วแห้งตกสะเก็ด ตุ่มมักตกสะเก็ดใน 7–10 วัน และสะเก็ดหลุดภายใน 2–3 สัปดาห์ แผลเป็นพบน้อย

แพทย์ส่วนใหญ่วินิจฉัยได้จากการดูผื่นและซักประวัติ การตรวจทางห้องปฏิบัติการไม่ค่อยจำเป็น

ทำไมต้องรีบพบแพทย์ภายใน 72 ชั่วโมง

MedlinePlus ระบุว่ายาต้านไวรัสช่วยลดปวด ป้องกันภาวะแทรกซ้อน และทำให้ระยะของโรคสั้นลง โดยได้ผลดีที่สุดเมื่อเริ่มภายใน 72 ชั่วโมงหลังเริ่มรู้สึกปวดหรือแสบร้อน และดีที่สุดถ้าเริ่มก่อนตุ่มน้ำขึ้น

ความหมายในทางปฏิบัติคือ ไม่ต้องรอให้ผื่นขึ้นเต็มหรือรอดูว่าจะหายเองไหม ถ้าสงสัยงูสวัด ให้ติดต่อแพทย์ให้เร็วที่สุด โดยเฉพาะผู้ที่ภูมิคุ้มกันอ่อนแอ ผู้สูงอายุ หรือผู้ที่ผื่นขึ้นที่ใบหน้า ยาต้านไวรัสเป็นยาที่แพทย์ต้องพิจารณาและสั่งจ่าย

ยาอื่นที่แพทย์อาจใช้ ได้แก่ ยาแก้ปวด ยาลดการอักเสบชนิดคอร์ติโคสเตียรอยด์ในบางคน และครีมแคปไซซิน ผู้ที่กินยาประจำอยู่ให้บอกแพทย์ด้วยว่ากินยาอะไร โดยเฉพาะยาละลายลิ่มเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือด ก่อนเลือกยาแก้ปวด การเตรียมตัวไปพบแพทย์ให้ได้ข้อมูลครบ ดูที่ เตรียมตัวพาผู้สูงอายุไปหาหมอ

งูสวัดขึ้นตา ใบหน้า อันตรายอย่างไร

MedlinePlus ระบุว่างูสวัดที่ตาอาจทำให้ตาบอดถาวร ถ้าไม่ได้รับการรักษาแบบฉุกเฉิน ถ้างูสวัดเกิดที่เส้นประสาทใบหน้าหรือหู อาจมีอาการกล้ามเนื้อใบหน้าอ่อนแรง หนังตาตก การได้ยินลดลง การรับรสผิดปกติ หรือการมองเห็นผิดปกติ ซึ่งบางอย่างอาจเป็นถาวร

ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่ง ต่อไปนี้

• •ผื่นหรือตุ่มน้ำขึ้นที่หน้าผาก จมูก หรือรอบดวงตา
• •ตาแดง ปวดตา ตาพร่า หรือมองเห็นผิดปกติ
• •ใบหน้าอ่อนแรงหรือเบี้ยว หนังตาตก
• •หูได้ยินลดลง หรือทรงตัวไม่ได้ เมื่อมีผื่นที่หูหรือใกล้หู
• •สับสน ซึม ปลุกตื่นยาก
• •ผื่นกระจายทั่วตัวคล้ายอีสุกอีใส โดยเฉพาะในผู้ที่ภูมิคุ้มกันอ่อนแอ

ความเชื่อ "งูสวัดพันรอบตัวแล้วตาย" จริงไหม

ไม่จริง MedlinePlus อธิบายว่าผื่นงูสวัดมักเป็นแถบเดียวที่ร่างกายด้านซ้ายหรือขวา เพราะเกิดตามเส้นประสาทเส้นเดียว ผื่นจึงไม่ได้ลามข้ามมาบรรจบกันรอบตัวแบบที่เล่ากัน

สิ่งที่เป็นความจริงคือ ในบางกรณีที่พบน้อย ซึ่งมักเป็นผู้ที่ภูมิคุ้มกันอ่อนแอ ผื่นอาจกระจายกว้างคล้ายอีสุกอีใส และ MedlinePlus ระบุว่าผู้ที่ภูมิคุ้มกันอ่อนแออาจเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรง เช่น สมองอักเสบ หรือติดเชื้อในกระแสเลือด ส่วนการเสียชีวิตจากงูสวัดพบได้น้อยมาก อันตรายจริงจึงอยู่ที่ภาวะแทรกซ้อน ไม่ใช่การที่ผื่นพันรอบตัว

ภาวะแทรกซ้อนที่พบบ่อยที่สุดคืออะไร

MedlinePlus ระบุว่าอาการปวดปลายประสาทหลังงูสวัด (postherpetic neuralgia) เป็นภาวะแทรกซ้อนที่พบบ่อยที่สุด คือยังปวดตรงบริเวณที่เคยมีผื่นแม้ผื่นหายแล้ว ส่วนใหญ่ดีขึ้นในไม่กี่สัปดาห์หรือไม่กี่เดือน แต่บางคนปวดนานเป็นปี และพบมากขึ้นในคนอายุ 60 ปีขึ้นไป อ่านเพิ่มที่ งูสวัดในผู้สูงอายุ ปวดปลายประสาทหลังงูสวัด และเรื่องปลายประสาทอักเสบจากสาเหตุอื่นที่ ปลายประสาทอักเสบ หายเองได้ไหม

ป้องกันงูสวัดได้อย่างไร

วิธีป้องกันที่มีหลักฐานคือวัคซีนงูสวัด สมาคมโรคติดเชื้อแห่งประเทศไทย (คำแนะนำ พ.ศ. 2566) ระบุว่า

• •วัคซีนชนิดไม่ใช่เชื้อเป็น: อายุ 50 ปีขึ้นไป ฉีด 2 เข็มห่าง 2–6 เดือน และอายุ 18 ปีขึ้นไปที่ภูมิคุ้มกันบกพร่อง ฉีด 2 เข็มห่าง 1–2 เดือน
• •วัคซีนชนิดเชื้อเป็น: อายุ 60 ปีขึ้นไป ฉีด 1 เข็ม ห้ามใช้ในผู้ที่ภูมิคุ้มกันบกพร่องรุนแรงและหญิงตั้งครรภ์
• •ผู้ที่เคยเป็นงูสวัดฉีดได้ โดยเว้นระยะอย่างน้อย 6 เดือน

การทบทวนงานวิจัยของ Cochrane (ฉบับแปลไทย ต.ค. 2023) จาก 26 งาน 90,259 คน พบว่าวัคซีนทั้งสองชนิดน่าจะปลอดภัย และป้องกันงูสวัดได้อย่างน้อย 3 ปี (ความเชื่อมั่นปานกลาง) รายละเอียดเรื่องเลือกชนิดวัคซีนอยู่ที่ วัคซีนงูสวัด ควรฉีดไหม ใครควรฉีด ส่วนคำถามว่างูสวัดติดต่อไหม อ่านที่ งูสวัดติดต่อไหม ติดทางไหน

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: แล็บฟาร์ม (Lab Farm)

แล็บฟาร์ม (Lab Farm) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร (ตรา แล็บ ฟาร์ม) เลข อย. 73-1-02663-5-0191 ผลิตโดย บริษัท ออกานิกส์ อินโนเวชั่นส์ จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 650 มก. ฉลากแนะนำวันละ 1 แคปซูล เลข อย. คือการจดแจ้งผลิตภัณฑ์อาหาร ไม่ใช่การรับรองสรรพคุณ

ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลตามฉลาก: ยีสต์ เบต้า-กลูแคน 80% (Immuneo Plus™) 200 มก. · แกมมา โอไรซานอล 50 มก. · สารสกัดซีบัคธอร์น 50 มก. · เควอซิทิน 50 มก. · สารสกัดโสมเกาหลี 50 มก. · ผงมากิเบอร์รี่ 30 มก. · ผงมะตูม 30 มก. · สารสกัดขิง 20 มก. · สารสกัดพริกไทยดำ 20 มก. · สารสกัดใบแปะก๊วย 20 มก. · นิโคตินาไมด์ (วิตามินบี 3) 15 มก. · ไบโอติน 1% 7.9 มก. · แคลเซียม ดี-แพนโททิเนต 2 มก. · วิตามินบี 1 1.5 มก. · วิตามินบี 2 1.5 มก. · วิตามินบี 6 1 มก. · วิตามินบี 12 0.1% 1 มก. · วิตามินดี 3 (1,000,000 IU/g) 0.2 มก. · กรดโฟลิก 0.1 มก.

ส่วนประกอบที่คนมักถามเมื่ออ่านหัวข้อนี้ และหลักฐานที่มี

• •ยีสต์ เบต้า-กลูแคน 80% 200 มก. คิดเป็นเบต้ากลูแคนราว 160 มก. ต่อวัน (คำนวณ) — เราไม่พบงานวิจัยในคนที่ศึกษาเรื่องงูสวัดโดยตรง งานที่มีเป็นเรื่องหวัดและการติดเชื้อทางเดินหายใจส่วนบน ซึ่งผลยังปนกัน งานทดลองในผู้ใหญ่ 299 คน (Dharsono 2019) ใช้วันละ 900 มก. ไม่ลดจำนวนครั้งที่เป็นหวัด และงานในผู้ใหญ่อายุ 50–70 ปี (Fuller 2017) ใช้วันละ 250 มก. ผลไม่มีนัยสำคัญทางสถิติ ไม่พบงานวิจัยที่ใช้วัตถุดิบ Immuneo Plus™ ใน PubMed
• •วิตามินบี 1, 2, 3, 5, 6, 12 และไบโอติน — ปริมาณอยู่ระดับใกล้ค่าแนะนำรายวัน ไม่ใช่ขนาดรักษา เช่น วิตามินบี 12 0.1% 1 มก. คิดเป็นบี 12 ราว 1 ไมโครกรัม (คำนวณ) ราว 42% ของค่าแนะนำผู้ใหญ่ 2.4 ไมโครกรัมต่อวันตาม Linus Pauling Institute (คำนวณ) และวิตามินบี 6 1 มก. ราว 59–67% ของค่าแนะนำอายุ 51 ปีขึ้นไป (คำนวณ) เราไม่พบงานที่แสดงว่าวิตามินบีปริมาณนี้ลดอาการปวดจากงูสวัดหรือปวดปลายประสาทหลังงูสวัด

ต้องบอกตรง ๆ ว่ายังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง ไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้ลดโอกาสเป็นงูสวัด ลดความปวด ทำให้ผื่นหายเร็วขึ้น หรือลดโอกาสปวดปลายประสาทหลังงูสวัด ผลิตภัณฑ์นี้ไม่ใช้แทนยาต้านไวรัส วัคซีนงูสวัด หรือการไปพบแพทย์โดยเร็วเมื่อสงสัยงูสวัด

ข้อควรระวังก่อนตัดสินใจ

• •ผู้ใช้ยาประจำ: ส่วนประกอบบางชนิด เช่น โสม ใบแปะก๊วย ขิง และพริกไทยดำ อาจเสริมฤทธิ์หรือเปลี่ยนระดับยาบางชนิด ผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ยาเบาหวาน ยากันชัก ยากดภูมิคุ้มกัน ผู้ที่กำลังรักษามะเร็ง และผู้ที่จะผ่าตัด ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทาน ผลิตภัณฑ์นี้ไม่ใช่ยา ไม่ใช้แทนการรักษาหรือวัคซีน
• •ผู้ที่ได้ยาแก้ปวดกลุ่มต้านการอักเสบ (NSAIDs) ช่วงเป็นงูสวัด: แจ้งแพทย์หรือเภสัชกรว่ากินผลิตภัณฑ์เสริมอาหารที่มีใบแปะก๊วย ขิง และโสมอยู่ เพื่อให้ประเมินความเสี่ยงเรื่องเลือดออกง่าย
• •ผู้ที่กำลังรับเคมีบำบัด ฉายแสง ยามุ่งเป้า ผู้ปลูกถ่ายอวัยวะ หรือผู้ใช้ยากดภูมิ: ต้องให้แพทย์ผู้รักษาอนุญาตก่อนกินอาหารเสริมทุกชนิด รวมถึงผลิตภัณฑ์นี้
• •ก่อนเจาะเลือด: แจ้งเจ้าหน้าที่ว่ากินผลิตภัณฑ์ที่มีไบโอติน (ราว 79 ไมโครกรัมต่อแคปซูล คำนวณ) เพราะไบโอตินอาจรบกวนผลตรวจเลือดบางชนิด
• •คำเตือนบนฉลาก: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · ควรรับประทานอาหารครบ 5 หมู่ · ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความแล็บฟาร์มทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที