งูสวัดในผู้สูงอายุอันตรายไหม ปวดปลายประสาทหลังงูสวัดรักษาอย่างไร

คำตอบสั้น: งูสวัดในผู้สูงอายุควรถือเป็นเรื่องที่ต้องรีบพบแพทย์ เพราะ ความเสี่ยงของงูสวัดและอาการปวดปลายประสาทหลังงูสวัด (postherpetic neuralgia หรือ PHN) เพิ่มขึ้นตามอายุ ผู้สูงอายุมีแนวโน้มปวดนานกว่าและรุนแรงกว่าคนหนุ่มสาว อาการปวดนี้อาจอยู่ได้เป็นเดือนหรือเป็นปี แพทย์มีทั้งยาแก้ปวด ยาทา และยากลุ่มที่ใช้กับปวดเส้นประสาท ซึ่งต้องปรับให้เหมาะกับผู้สูงอายุ ส่วนการป้องกันที่มีหลักฐานคือวัคซีนงูสวัด

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •MedlinePlus ระบุว่าอายุเกิน 60 ปีและภูมิคุ้มกันอ่อนแอจากยาหรือโรคเป็นปัจจัยเสี่ยงของงูสวัด
• •PHN คืออาการปวดที่ยังอยู่นานกว่า 1 เดือนหลังเป็นงูสวัด อาจปวดเป็นเดือนถึงเป็นปี และพบมากในอายุ 60 ปีขึ้นไป
• •ยาต้านไวรัสได้ผลดีที่สุดเมื่อเริ่มภายใน 72 ชั่วโมงหลังเริ่มปวดหรือแสบร้อน
• •ยาสำหรับ PHN เช่น กาบาเพนติน พรีกาบาลิน และยากลุ่มไตรไซคลิก มีผลข้างเคียงเรื่องง่วงและเวียนศีรษะ ผู้สูงอายุต้องให้แพทย์เลือกและปรับขนาด
• •วัคซีนงูสวัดชนิดรีคอมบิแนนท์ช่วยป้องกันงูสวัด และจึงป้องกัน PHN ไปด้วย

ทำไมผู้สูงอายุเป็นงูสวัดบ่อยและรุนแรงกว่า

งูสวัดเกิดจากไวรัสอีสุกอีใสที่หลบอยู่ในเส้นประสาทแล้วกลับมาทำงานอีกครั้ง MedlinePlus ระบุว่าเหตุผลที่ไวรัสกลับมาทำงานยังไม่ชัดเจน แต่คนที่มีโอกาสเป็นมากขึ้นคือคนอายุมากกว่า 60 ปี คนที่เป็นอีสุกอีใสก่อนอายุ 1 ขวบ และคนที่ภูมิคุ้มกันอ่อนแอจากยาหรือโรค

เมื่ออายุมากขึ้น MedlinePlus อธิบายว่าระบบภูมิคุ้มกันตอบสนองช้าลง ทำให้เจ็บป่วยง่ายขึ้น และร่างกายอาจหายจากแผลช้าลงเพราะมีเซลล์ภูมิคุ้มกันที่ช่วยการหายของแผลน้อยลง

เอกสารข้อมูลวัคซีนงูสวัดที่ MedlinePlus เผยแพร่ระบุว่า ความเสี่ยงเป็นงูสวัดเพิ่มขึ้นตามอายุ และผู้สูงอายุที่เป็นงูสวัดมีโอกาสเกิด PHN มากกว่า ปวดนานกว่า และรุนแรงกว่าคนอายุน้อย ภาวะแทรกซ้อนอื่นพบไม่บ่อย แต่มีทั้งปอดอักเสบ ปัญหาการได้ยิน ตาบอด สมองอักเสบ และเสียชีวิต

อาการงูสวัดในผู้สูงอายุเป็นอย่างไร

อาการแรกมักเป็นปวด เสียวแปลบ หรือแสบร้อนที่ร่างกายซีกเดียว ซึ่ง MedlinePlus ระบุว่ามักเกิดก่อนผื่นจะขึ้น ต่อมามีผื่นแดงและตุ่มน้ำเล็ก ๆ เป็นแนว มักเป็นแนวแคบจากแนวกระดูกสันหลังอ้อมมาด้านหน้าของอกหรือท้อง แต่ขึ้นที่ใบหน้า ตา ปาก หรือหูก็ได้

อาการร่วมที่พบได้ เช่น ไข้ หนาวสั่น ไม่สบายตัว ปวดศีรษะ ปวดข้อ ต่อมน้ำเหลืองโต

สิ่งที่ลูกหลานควรรู้คือ ช่วงที่ปวดแต่ผื่นยังไม่ขึ้น ผู้สูงอายุอาจบอกแค่ว่าปวดหลัง ปวดชายโครง หรือแสบผิว ถ้าปวดแสบเฉพาะซีกเดียวแล้วเริ่มมีผื่นแดงตามแนวนั้น ให้รีบพาไปพบแพทย์

ปวดปลายประสาทหลังงูสวัด (PHN) คืออะไร ปวดได้นานแค่ไหน

MedlinePlus ให้นิยาม PHN ว่าเป็นอาการปวดที่ยังอยู่นานกว่า 1 เดือนหลังเป็นงูสวัด และอาจอยู่ได้เป็นเดือนถึงเป็นปี เกิดจากเส้นประสาทถูกทำลายหลังงูสวัดกำเริบ ความปวดมีตั้งแต่น้อยจนถึงรุนแรงมาก และพบได้บ่อยขึ้นในคนอายุ 60 ปีขึ้นไป

ปกติแล้ว MedlinePlus ระบุว่าความปวดจากงูสวัดมักอยู่ 2–4 สัปดาห์ และอาจมีความรู้สึกเสียวแปลบ ยิบ ๆ คัน แสบ หรือปวดลึก ผิวอาจเจ็บมากแม้แตะเบา ๆ

PHN ไม่ได้กระทบแค่ร่างกาย MedlinePlus อธิบายว่าอาการนี้อาจจำกัดกิจวัตรประจำวัน ทำให้ทำงานลำบาก ไม่อยากพบปะครอบครัวหรือเพื่อน และทำให้หงุดหงิด ขุ่นเคือง เครียด ซึ่งความรู้สึกเหล่านี้อาจทำให้ปวดมากขึ้น

ปวดปลายประสาทหลังงูสวัดรักษาอย่างไร

MedlinePlus ระบุว่า PHN ยังไม่มีวิธีรักษาให้หายขาด แต่มีหลายวิธีช่วยลดปวด แพทย์จะเลือกตามความรุนแรง โรคประจำตัว และยาที่ใช้อยู่

ยาแก้ปวดทั่วไป

• •ยากลุ่ม NSAIDs เช่น ไอบูโพรเฟน นาพรอกเซน ผู้ที่มีโรคหัวใจ ความดันโลหิตสูง โรคไต หรือเคยมีแผลในกระเพาะหรือเลือดออก ต้องปรึกษาแพทย์ก่อนใช้
• •พาราเซตามอล ผู้ที่มีโรคตับต้องปรึกษาแพทย์ก่อน
• •ยาแก้ปวดกลุ่มโอปิออยด์ แพทย์อาจสั่งในบางราย ยาอาจทำให้ง่วงและสับสน คัน ท้องผูก คลื่นไส้ ห้ามดื่มแอลกอฮอล์และห้ามขับรถหรือใช้เครื่องจักรระหว่างใช้ยา

ยาทาและแผ่นแปะ

• •แผ่นแปะลิโดเคน (ยาชา) ช่วยลดปวดได้ช่วงสั้น ๆ มีทั้งแบบที่แพทย์สั่งและแบบที่ซื้อได้ในร้านยา และมีแบบครีม
• •ครีมแคปไซซิน (สารสกัดจากพริก) อาจช่วยลดปวด

ยาสำหรับปวดเส้นประสาท

• •ยากันชัก เช่น กาบาเพนติน (gabapentin) และพรีกาบาลิน (pregabalin) MedlinePlus ระบุว่าเป็นกลุ่มที่ใช้บ่อยที่สุด
• •ยากลุ่มไตรไซคลิก เช่น อะมิทริปไทลีน (amitriptyline) หรือนอร์ทริปไทลีน (nortriptyline) ซึ่งเป็นยาที่ใช้ทั้งกับความปวดและภาวะซึมเศร้า

ยาสองกลุ่มนี้ต้องกินทุกวัน และอาจใช้เวลาหลายสัปดาห์กว่าจะเริ่มช่วย ถ้ามีผลข้างเคียงที่ไม่สบาย ห้ามหยุดยาเอง ให้กลับไปคุยกับแพทย์ ซึ่งอาจปรับขนาดหรือเปลี่ยนยา

บางรายแพทย์อาจใช้การฉีดยาสกัดเส้นประสาท (nerve block) เพื่อลดปวดชั่วคราว

ยาปวดเส้นประสาทในผู้สูงอายุต้องระวังอะไร

ข้อมูลยาของ MedlinePlus ระบุว่ากาบาเพนตินอาจทำให้ง่วง เวียนศีรษะ คิดช้า และเสียการทรงตัว ไม่ควรขับรถจนกว่าจะรู้ว่ายามีผลกับตัวเองอย่างไร และแอลกอฮอล์ทำให้ง่วงมากขึ้น

ส่วนอะมิทริปไทลีน MedlinePlus ระบุว่าผู้ที่อายุ 65 ปีขึ้นไปควรคุยกับแพทย์ถึงความเสี่ยงและประโยชน์ เพราะโดยทั่วไปผู้สูงอายุไม่ควรใช้ยานี้ เนื่องจากปลอดภัยและได้ผลน้อยกว่ายาอื่นที่ใช้รักษาภาวะเดียวกัน ยานี้ทำให้ง่วง ปากแห้ง และท้องผูกได้ และถ้าเวียนศีรษะหรือจะเป็นลมระหว่างใช้ยา MedlinePlus ให้ติดต่อแพทย์ทันที

ผู้สูงอายุหลายคนกินยาหลายชนิดอยู่แล้ว ยาแก้ปวดเส้นประสาทที่ทำให้ง่วงอาจเสริมฤทธิ์กับยานอนหลับหรือยาอื่น ควรนำยาทุกชนิดรวมถึงอาหารเสริมไปให้แพทย์หรือเภสัชกรดู อ่านเพิ่มเรื่อง การดูแลผู้สูงอายุที่กินยาหลายตัว

วิตามินบีช่วยอาการปวดเส้นประสาทหลังงูสวัดได้แค่ไหน

คำแนะนำการรักษา PHN ของ MedlinePlus ไม่มีวิตามินบีอยู่ในรายการยาหรือวิธีรักษา รายการที่ระบุคือยาแก้ปวด ยาทา ยากันชัก ยาไตรไซคลิก การสกัดเส้นประสาท และวิธีที่ไม่ใช้ยา

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยคือ "ปวดเส้นประสาทต้องกินวิตามินบี" ซึ่งปนกันระหว่างสองเรื่อง

• •PHN เกิดจากเส้นประสาทถูกไวรัสทำลาย ไม่ได้เกิดจากขาดวิตามิน
• •ภาวะขาดวิตามินบี 12 เป็นอีกสาเหตุหนึ่งของชาปลายมือปลายเท้า MedlinePlus ระบุว่าการกินยาลดกรดหรือยาสำหรับอาการแสบร้อนกลางอกเป็นเวลานาน และการใช้ยาเมทฟอร์มินระยะยาว เป็นสาเหตุที่ทำให้ขาดบี 12 ได้ และถ้าขาดนานโดยไม่รีบรักษา เส้นประสาทอาจเสียหายถาวร

ถ้าสงสัยว่าขาดบี 12 ต้องตรวจเลือดและให้แพทย์รักษาตามผล อ่านต่อได้ที่ วิตามินบี 12 แก้ชาได้ไหม และ ปลายประสาทอักเสบ หายเองได้ไหม

ปวดเรื้อรังแล้วนอนไม่หลับ เครียด ควรดูแลอย่างไร

MedlinePlus แนะนำวิธีที่ไม่ใช้ยาเพื่อช่วยให้ผ่อนคลายและลดความเครียดจากความปวดเรื้อรัง เช่น การทำสมาธิ การหายใจลึก ๆ การคลายกล้ามเนื้อ การฝังเข็ม และไบโอฟีดแบ็ก รวมถึง การบำบัดความคิดและพฤติกรรม (CBT) ซึ่งช่วยให้เรียนรู้วิธีรับมือกับความปวด

ปัญหาการนอนในวัย 50 ปีขึ้นไปมีหลายสาเหตุ ความปวดเป็นหนึ่งในนั้น อ่านวิธีดูแลการนอนได้ที่ นอนไม่หลับในวัย 50+

MedlinePlus ให้ติดต่อแพทย์ถ้าความปวดยังคุมไม่ได้ หรือคิดว่าตัวเองอาจซึมเศร้า หรือควบคุมอารมณ์ได้ยาก คนไทยปรึกษาได้ที่สายด่วนสุขภาพจิต 1323 ของกรมสุขภาพจิต ซึ่งให้บริการฟรีตลอด 24 ชั่วโมง ถ้ามีความคิดทำร้ายตัวเอง ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 และอย่าอยู่คนเดียว

วัคซีนลดความเสี่ยงปวดหลังงูสวัดได้อย่างไร

วัคซีนป้องกันการเกิดงูสวัด และเมื่อไม่เป็นงูสวัดก็ไม่เกิด PHN เอกสารข้อมูลวัคซีนที่ MedlinePlus เผยแพร่ระบุว่าวัคซีนงูสวัดชนิดรีคอมบิแนนท์ให้การป้องกันที่ดี และเมื่อป้องกันงูสวัดได้ก็ป้องกัน PHN และภาวะแทรกซ้อนอื่นไปด้วย ส่วนหน้าความรู้งูสวัดของ MedlinePlus ระบุว่าผู้สูงอายุที่ได้วัคซีนมีโอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อนน้อยกว่ามาก

เอกสารเดียวกันระบุว่าวัคซีนชนิดนี้แนะนำในผู้ใหญ่อายุ 50 ปีขึ้นไป ฉีด 2 เข็ม และคนที่เคยเป็นงูสวัดก็แนะนำให้ฉีด ส่วนคำแนะนำของไทย ระยะห่างระหว่างเข็ม และผลข้างเคียง อ่านต่อได้ที่บทความ วัคซีนงูสวัด ควรฉีดไหม

เมื่อไรต้องไปพบแพทย์ทันที

ผู้สูงอายุที่ปวดแสบซีกเดียวแล้วมีผื่นหรือตุ่มน้ำเป็นแนว ให้รีบพบแพทย์ เพราะยาต้านไวรัสช่วยลดปวด ลดภาวะแทรกซ้อน และทำให้ระยะโรคสั้นลง และได้ผลดีที่สุดเมื่อเริ่มเร็ว

มีอาการ ข้อใดข้อหนึ่ง ต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •ผื่นหรือตุ่มน้ำขึ้นที่ตาหรือรอบตา หรือตามัว มองเห็นผิดปกติ
• •ใบหน้าอ่อนแรง ขยับหน้าไม่ได้ หนังตาตก หรือการได้ยินลดลง
• •ซึมลง สับสน หรือหายใจลำบาก
• •มีความคิดทำร้ายตัวเอง

ถ้าปวดจนนอนไม่ได้ กินไม่ได้ หรือยาที่ได้มาไม่ช่วย อย่ารอจนถึงวันนัด ให้ติดต่อแพทย์เพื่อปรับการรักษา

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: แล็บฟาร์ม (Lab Farm)

แล็บฟาร์ม (Lab Farm) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร (ตรา แล็บ ฟาร์ม) เลข อย. 73-1-02663-5-0191 ผลิตโดย บริษัท ออกานิกส์ อินโนเวชั่นส์ จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 650 มก. ฉลากแนะนำรับประทานวันละ 1 แคปซูล เลข อย. คือการจดแจ้งผลิตภัณฑ์อาหาร ไม่ใช่การรับรองสรรพคุณ

ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลตามฉลาก: ยีสต์ เบต้า-กลูแคน 80% (Immuneo Plus™) 200 มก. (เบต้ากลูแคนราว 160 มก. คำนวณ) · แกมมา โอไรซานอล 50 มก. · สารสกัดซีบัคธอร์น 50 มก. · เควอซิทิน 50 มก. · สารสกัดโสมเกาหลี 50 มก. · ผงมากิเบอร์รี่ 30 มก. · ผงมะตูม 30 มก. · สารสกัดขิง 20 มก. · สารสกัดพริกไทยดำ 20 มก. · สารสกัดใบแปะก๊วย 20 มก. · นิโคตินาไมด์ (วิตามินบี 3) 15 มก. · ไบโอติน 1% 7.9 มก. (ไบโอตินราว 79 ไมโครกรัม คำนวณ) · แคลเซียม ดี-แพนโททิเนต 2 มก. · วิตามินบี 1 1.5 มก. · วิตามินบี 2 1.5 มก. · วิตามินบี 6 1 มก. · วิตามินบี 12 0.1% 1 มก. (บี 12 ราว 1 ไมโครกรัม คำนวณ) · วิตามินดี 3 (1,000,000 IU/g) 0.2 มก. (ราว 200 IU หรือ 5 ไมโครกรัม คำนวณ) · กรดโฟลิก 0.1 มก. (100 ไมโครกรัม)

ส่วนประกอบที่คนมักถามเมื่ออ่านหัวข้อนี้ และหลักฐานที่มี

• •วิตามินบี 1 1.5 มก. — ใกล้ค่าแนะนำรายวันของผู้ใหญ่ (ชาย 1.2 มก. หญิง 1.1 มก. ตามข้อมูลของ Linus Pauling Institute) คิดเป็นราว 125% และ 136% (คำนวณ) เป็นระดับสารอาหารประจำวัน ไม่ใช่ขนาดที่ใช้รักษา
• •วิตามินบี 1, 2, 3, 5, 6, 12 และไบโอติน — ทุกตัวอยู่ระดับใกล้ค่าแนะนำรายวัน วิตามินบี 6 1 มก. คิดเป็นราว 59–67% ของค่าแนะนำในวัย 51 ปีขึ้นไป (คำนวณ) และบี 12 ราว 1 ไมโครกรัม (คำนวณ) คิดเป็นราว 42% ของค่าแนะนำ 2.4 ไมโครกรัม ไม่ใช่ขนาดที่ใช้รักษาภาวะขาดบี 12 และวิตามินบีไม่อยู่ในรายการรักษา PHN ของ MedlinePlus ตามที่อธิบายข้างต้น

ต้องบอกตรง ๆ ว่า ไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง และไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้ลดอาการปวดเส้นประสาทหลังงูสวัด หรือป้องกันงูสวัด ผลิตภัณฑ์นี้ใช้แทนยาที่แพทย์สั่งหรือวัคซีนงูสวัดไม่ได้

ข้อควรระวังก่อนตัดสินใจ

• •ผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด หรือจะผ่าตัด: ใบแปะก๊วย ขิง โสม และเควอซิทิน ต้องปรึกษาแพทย์ก่อน
• •ผู้ใช้ยากันชัก (รวมถึงกาบาเพนตินหรือพรีกาบาลินที่ใช้กับปวดเส้นประสาท) ยากดภูมิคุ้มกัน หรือยาที่ต้องคุมระดับในเลือด: ไพเพอรีนในพริกไทยดำมีรายงานในคนว่าเพิ่มระดับยาบางชนิด เช่น ยากันชักฟีนิโทอิน ควรให้แพทย์หรือเภสัชกรตรวจรายการยาก่อน
• •ผู้ใช้อินซูลินหรือยาเบาหวาน: โสมและขิงอาจทำให้น้ำตาลลดลงมากขึ้น
• •ผู้ที่นอนไม่หลับ ใจสั่น หรือใช้ยาจิตเวชกลุ่ม MAOI: NCCIH ระบุว่านอนไม่หลับเป็นผลข้างเคียงที่พบบ่อยของโสม
• •ผู้ที่กำลังรักษามะเร็ง ผู้ปลูกถ่ายอวัยวะ ผู้ใช้ยากดภูมิ หรือมีโรคภูมิต้านตนเอง: ต้องให้แพทย์ผู้รักษาอนุญาตก่อน
• •ก่อนเจาะเลือด: แจ้งแพทย์หรือห้องแล็บว่ากินผลิตภัณฑ์ที่มีไบโอติน
• •คำเตือนบนฉลาก: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · ควรรับประทานอาหารครบ 5 หมู่ · ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความแล็บฟาร์มทั้งหมด

ส่วนประกอบบางชนิด เช่น โสม ใบแปะก๊วย ขิง และพริกไทยดำ อาจเสริมฤทธิ์หรือเปลี่ยนระดับยาบางชนิด ผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ยาเบาหวาน ยากันชัก ยากดภูมิคุ้มกัน ผู้ที่กำลังรักษามะเร็ง และผู้ที่จะผ่าตัด ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทาน ผลิตภัณฑ์นี้ไม่ใช่ยา ไม่ใช้แทนการรักษาหรือวัคซีน

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที