มะตูมสรรพคุณ น้ำมะตูมแก้อะไร ข้อควรระวังที่ควรรู้

คำตอบสั้น: มะตูมเป็นผลไม้มงคลที่คนไทยใช้ทำเครื่องดื่มและขนม ตำรายาพื้นบ้านใช้หลายส่วนของต้น เช่น ราก แก่น เปลือก ใบ และผล เพื่อขับเสมหะ ขับลม แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ แก้ไข้ และช่วยเจริญอาหาร แต่สรรพคุณเหล่านี้เป็นการใช้ตามตำรา ยังไม่มีงานวิจัยในคนที่พิสูจน์ บทความวิชาการของคณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย สรุปว่าฤทธิ์ที่รายงานส่วนใหญ่มาจากสัตว์ทดลองและหลอดทดลอง และเมื่อเราค้นฐานข้อมูล PubMed ไม่พบงานทดลองในคนของมะตูมเดี่ยว น้ำมะตูมจึงเป็นเครื่องดื่มที่ดื่มได้ตามปกติ แต่ไม่ใช่ยา และสิ่งที่ต้องระวังจริงสำหรับคนเป็นเบาหวานคือ น้ำตาลที่เติมลงไป

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •มะตูม (Aegle marmelos) อยู่วงศ์เดียวกับส้ม มะนาว มะกรูด ตามที่คณะเภสัชศาสตร์ จุฬาฯ อธิบาย
• •ผลอ่อน นิยมฝานเป็นแว่นตากแห้ง แล้วต้มน้ำใส่น้ำตาลเป็นเครื่องดื่ม · ผลดิบ ใช้ทำมะตูมเชื่อม
• •ผลมะตูมอ่อนเป็นส่วนประกอบในตำรับยาสมุนไพรบางตำรับในบัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร เช่น ยาผสมโคคลาน และยาตรีเกสรมาศ
• •ผลสุก 100 กรัม มีน้ำ 61.5 กรัม คาร์โบไฮเดรต 31.8 กรัม โปรตีน 1.8 กรัม ตามข้อมูลในบทความเดียวกัน
• •งานวิจัยสมัยใหม่ส่วนใหญ่เป็น งานในสัตว์ทดลองและหลอดทดลอง ยังไม่มีงานทดลองในคนของมะตูมเดี่ยวที่เราค้นพบ
• •น้ำมะตูมสำเร็จรูปหลายยี่ห้อเติมน้ำตาล คนเป็นเบาหวานควรอ่านฉลากโภชนาการ
• •ยังไม่พบข้อมูลยาตีกันของมะตูมในคน ผู้ที่กินยาประจำและอยากดื่มเป็นประจำหรือใช้แบบสกัดเข้มข้น ให้ถามเภสัชกรก่อน

มะตูมคือต้นอะไร

บทความวิชาการเพื่อการศึกษาต่อเนื่องทางเภสัชศาสตร์ ของภาควิชาเภสัชเวทและเภสัชพฤกษศาสตร์ คณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย อธิบายว่ามะตูมมีถิ่นกำเนิดในอินเดีย เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง สูงราว 10–18 เมตร ลำต้นมีหนามแข็ง ใบประกอบมี 3 ใบย่อย

คนไทยรู้จักมะตูมในฐานะไม้มงคล ใบมะตูมใช้ในพิธีมงคล เช่น ทัดหูคู่บ่าวสาว ส่วนผลนำมาทำขนมและเครื่องดื่ม

ผลอ่อนมีสีเขียวอ่อน เมื่อแก่เปลี่ยนเป็นเขียวอมส้มหรือเหลือง เปลือกแข็งหนา เนื้อสีเหลือง มียางเหนียวใสหุ้มเมล็ด ซึ่งเป็นที่มาของคำว่า ไข่ต้มยางมะตูม

มะตูมในตำรายาไทย ใช้ส่วนไหน ทำอะไร

ตามบทความของคณะเภสัชศาสตร์ จุฬาฯ

• •ตำรับยาพื้นบ้าน ใช้ราก แก่น เปลือกต้น ใบ และผล เพื่อขับเสมหะ ขับลม แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ แก้ไข้ และช่วยเจริญอาหาร
• •บัญชียาหลักแห่งชาติด้านสมุนไพร มีผลมะตูมอ่อนเป็นส่วนผสมในยาผสมโคคลานสูตรตำรับที่ 1 และ 2 ซึ่งระบุสรรพคุณแก้ปวดเมื่อย และในยาตรีเกสรมาศ ซึ่งระบุว่าช่วยปรับธาตุและแก้อ่อนเพลีย

ข้อควรเข้าใจ: ตำรับในบัญชียาหลักเป็นยาสูตรผสมหลายสมุนไพร ใช้ตามข้อบ่งใช้และขนาดของตำรับนั้น ไม่ได้แปลว่ามะตูมเดี่ยว หรือน้ำมะตูมที่ดื่มกันทั่วไป จะให้ผลแบบเดียวกัน

น้ำมะตูมแก้อะไร ช่วยอะไรได้จริง

คำถามนี้ต้องแยกให้ชัดระหว่าง ความเชื่อตามตำรา กับ หลักฐานในคน

สิ่งที่บอกได้: น้ำมะตูมเป็นเครื่องดื่มสมุนไพรพื้นบ้านที่คนไทยดื่มกันมานาน ใช้แทนน้ำหวานได้ถ้าไม่เติมน้ำตาลมาก และให้น้ำแก่ร่างกาย

สิ่งที่บอกไม่ได้: ยังไม่มีงานวิจัยในคนที่ยืนยันว่าน้ำมะตูมแก้ท้องอืด แก้ไข้ ลดน้ำตาล หรือรักษาโรคใด ถ้ามีอาการเจ็บป่วย เช่น ท้องเสีย ไข้ ท้องอืดเรื้อรัง ควรดูแลตามสาเหตุและพบแพทย์เมื่อจำเป็น ไม่ใช้น้ำมะตูมแทนการรักษา

ถ้ากำลังท้องเสีย สิ่งสำคัญคือชดเชยน้ำและเกลือแร่ อ่านได้ที่ ท้องเสียกินอะไรได้บ้าง

งานวิจัยสมัยใหม่เรื่องมะตูมอยู่ระดับไหน

บทความของคณะเภสัชศาสตร์ จุฬาฯ รวบรวมสารพฤกษเคมีในมะตูม เช่น แอลคาลอยด์กลุ่มอีจีลีน (aegeline) และสกิมเมียนีน (skimmianine) รวมถึงสารกลุ่มคูมาริน และพบว่า ฤทธิ์ที่มีรายงาน เช่น เรื่องน้ำตาลและไขมันในเลือด มาจากหนูทดลอง แฮมสเตอร์ เซลล์ และหลอดทดลอง ผู้เขียนสรุปท้ายบทความว่ายังควรมีการศึกษาวิจัยเพิ่มขึ้น ทั้งในระดับสัตว์ทดลองและในทางคลินิก

เราค้นฐานข้อมูลงานวิจัยทางการแพทย์ PubMed ด้วยชื่อวิทยาศาสตร์ร่วมกับคำว่าผู้ป่วย อาสาสมัคร และงานทดลองแบบสุ่ม ไม่พบงานทดลองในคนของมะตูมเดี่ยว และหน้าข้อมูลสมุนไพรของศูนย์มะเร็งเมมโมเรียลสโลน เคตเทอริง (MSKCC) เรื่องมะตูมก็เปิดไม่ได้

ทำไมงานในสัตว์จึงยังใช้กับคนไม่ได้

• •ผลที่เกิดในสัตว์ทดลองหรือในเซลล์ ยังต้องพิสูจน์ด้วยงานทดลองในคนก่อน ซึ่งเป็นเหตุผลที่ผู้เขียนบทความของจุฬาฯ เสนอให้ศึกษาทางคลินิกเพิ่ม
• •งานหลายชิ้นในบทความนั้นใช้สารสกัดจากใบ เปลือกต้น หรือราก หรือใช้สารบริสุทธิ์ที่แยกออกมา ไม่ใช่ผลมะตูมที่คนกินเป็นอาหาร

ดังนั้น ข้อความโฆษณาว่ามะตูมลดเบาหวานหรือรักษาโรคใด ยังไม่มีหลักฐานในคนรองรับ

มะตูมดิบกับมะตูมสุก ใช้ต่างกันอย่างไร

ตามบทความของคณะเภสัชศาสตร์ จุฬาฯ

• •ผลอ่อน ฝานเป็นแว่น ตากแดดให้แห้ง แล้วต้มกับน้ำใส่น้ำตาลเป็นเครื่องดื่ม ซึ่งก็คือมะตูมแห้งที่ขายตามร้านขายยาสมุนไพรและตลาด
• •ผลดิบ ทำมะตูมเชื่อม ต้องกะเทาะเปลือกแข็ง คว้านเมล็ดซึ่งมีรสขมออก ล้างยางออก แล้วเชื่อมกับน้ำตาล เป็นขนมที่ทำยากและหากินยากขึ้น
• •ผลสุก มีคุณค่าทางอาหาร ผลสุก 100 กรัมมีน้ำ 61.5 กรัม โปรตีน 1.8 กรัม เกลือแร่ 1.7 กรัม คาร์โบไฮเดรต 31.8 กรัม และมีเพกตินซึ่งเป็นคาร์โบไฮเดรตชนิดหนึ่ง

สังเกตว่าผลสุกมีคาร์โบไฮเดรตเกือบหนึ่งในสามของน้ำหนัก คนเป็นเบาหวานจึงควรนับเป็นผลไม้ส่วนหนึ่งในมื้อ ไม่ใช่กินได้ไม่จำกัด

น้ำมะตูมสำเร็จรูปกับน้ำตาล คนเป็นเบาหวานดื่มได้ไหม

น้ำมะตูมแบบดั้งเดิมคือต้มมะตูมแห้งใส่น้ำตาล ตามที่บทความของจุฬาฯ บรรยาย ส่วนน้ำมะตูมขวดหรือกล่องหลายยี่ห้อก็เติมน้ำตาลเช่นกัน

คนเป็นเบาหวานทำอย่างไร

• •อ่านฉลากโภชนาการ ดูปริมาณน้ำตาลต่อหนึ่งหน่วยบริโภค และจำนวนหน่วยบริโภคต่อขวด
• •ถ้าต้มเอง ให้ต้มแบบไม่ใส่น้ำตาล หรือใส่น้อยมาก
• •อย่าใช้น้ำมะตูมแทนน้ำเปล่าทั้งวัน
• •ห้ามหยุดหรือลดยาเบาหวานเพราะดื่มน้ำมะตูม แม้จะได้ยินว่ามะตูมลดน้ำตาล เพราะยังไม่มีหลักฐานในคน

เครื่องดื่มทางเลือกสำหรับคนเป็นเบาหวานอ่านได้ที่ เบาหวานดื่มอะไรได้บ้าง

มะตูมห้ามกินกับอะไร ข้อควรระวัง

ยังไม่พบข้อมูลยาตีกันของมะตูมในคนจากแหล่งที่เราตรวจ ไม่ได้แปลว่าปลอดภัยกับยาทุกตัว แต่แปลว่ายังไม่มีข้อมูล

ข้อควรระวังที่มีแหล่งรองรับ

• •สมุนไพรไม่ใช่สิ่งที่ปลอดภัยเสมอ MedlinePlus ของหอสมุดแพทยศาสตร์แห่งชาติสหรัฐ ระบุว่าความเชื่อว่าผลิตภัณฑ์ธรรมชาติปลอดภัยเสมอนั้นไม่จริงเสมอไป สมุนไพรไม่ต้องผ่านการทดสอบแบบยา และบางชนิดตีกับยาได้ ให้บอกแพทย์ทุกครั้งว่าใช้สมุนไพรอะไร
• •บทเรียนจากสารอีจีลีน บทความของจุฬาฯ เล่าว่า ปี 2013 ในรัฐฮาวาย สหรัฐอเมริกา มีรายงานผู้ใช้ผลิตภัณฑ์ลดน้ำหนักที่มีสารอีจีลีนเป็นส่วนผสม ราว 40 ราย เกิดตับอักเสบเฉียบพลันจนถึงตับวาย แต่งานประเมินภายหลังเชื่อมโยงพิษต่อตับกับอีจีลีนไม่ได้ เรื่องนี้เกี่ยวกับผลิตภัณฑ์ลดน้ำหนักที่ใส่สารเดี่ยว ไม่ใช่น้ำมะตูมที่ดื่มกันทั่วไป แต่ชี้ว่า สารสกัดเข้มข้นต่างจากการกินเป็นอาหาร
• •คนเป็นเบาหวาน ระวังน้ำตาลในเครื่องดื่ม และเนื่องจากมีรายงานในสัตว์ทดลองเรื่องน้ำตาลในเลือด ผู้ที่ใช้ยาเบาหวานแล้วอยากใช้ผลิตภัณฑ์มะตูมแบบสกัดเข้มข้นเป็นประจำ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อน
• •ท้องผูก มีคนเล่าต่อกันว่ามะตูมดิบทำให้ท้องผูก เรายังไม่พบข้อมูลยืนยันในแหล่งที่ตรวจ ถ้าดื่มแล้วรู้สึกท้องผูก ให้ลดลงและดูว่าดื่มน้ำเปล่ากับกินผักพอหรือไม่
• •ผู้ที่จะผ่าตัด ศูนย์สุขภาพแบบผสมผสานแห่งชาติสหรัฐ (NCCIH) ระบุว่าผลิตภัณฑ์เสริมอาหารอาจตีกับยา หรือมีความเสี่ยงในผู้ที่มีโรคบางอย่างหรือกำลังจะผ่าตัด จึงควรแจ้งแพทย์ทุกตัวที่ใช้ รวมถึงสมุนไพร
• •หญิงตั้งครรภ์ ให้นมบุตร และเด็ก ยังไม่มีข้อมูลการใช้แบบสกัดเข้มข้น ให้ใช้ในรูปอาหารตามปกติ

ภาพรวมเรื่องลำไส้กับจุลินทรีย์ อ่านเพิ่มที่ จุลินทรีย์ในลำไส้คืออะไร

ผงมะตูมในอาหารเสริมมีปริมาณเท่าไร

อาหารเสริมบางชนิดใส่ผงมะตูมเป็นส่วนประกอบหนึ่ง ปริมาณต่อเม็ดมักน้อยมาก เช่น ระดับสิบมิลลิกรัม ซึ่งเท่ากับ ไม่ถึงหนึ่งในร้อยของกรัม เทียบกับผลไม้ 100 กรัมที่คนกินเป็นอาหารแล้วต่างกันหลายพันเท่า (คำนวณ) แม้ผงแห้งกับผลสดจะเทียบตรงกันไม่ได้ทั้งหมด

วิธีอ่านฉลากอาหารเสริมที่มีมะตูม

• •ดูว่าระบุเป็นผงหรือสารสกัด และใช้ส่วนไหนของต้น
• •ดูปริมาณต่อเม็ดและจำนวนเม็ดต่อวันตามฉลาก
• •ระวังคำโฆษณาที่บอกว่ารักษาโรค ลดเบาหวาน หรือแก้ท้องเสีย เพราะยังไม่มีหลักฐานในคนรองรับ

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: แล็บฟาร์ม (Lab Farm)

แล็บฟาร์ม (Lab Farm) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร (ตรา แล็บ ฟาร์ม) เลข อย. 73-1-02663-5-0191 ผลิตโดย บริษัท ออกานิกส์ อินโนเวชั่นส์ จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 650 มก. ฉลากแนะนำรับประทานวันละ 1 แคปซูล เลข อย. คือการจดแจ้งผลิตภัณฑ์อาหาร ไม่ใช่การรับรองสรรพคุณ

ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลตามฉลาก: ยีสต์ เบต้า-กลูแคน 80% (Immuneo Plus™) 200 มก. (เบต้ากลูแคนราว 160 มก. คำนวณ) · แกมมา โอไรซานอล 50 มก. · สารสกัดซีบัคธอร์น 50 มก. · เควอซิทิน 50 มก. · สารสกัดโสมเกาหลี 50 มก. · ผงมากิเบอร์รี่ 30 มก. · ผงมะตูม 30 มก. · สารสกัดขิง 20 มก. · สารสกัดพริกไทยดำ 20 มก. · สารสกัดใบแปะก๊วย 20 มก. · นิโคตินาไมด์ (วิตามินบี 3) 15 มก. · ไบโอติน 1% 7.9 มก. (ไบโอตินราว 79 ไมโครกรัม คำนวณ) · แคลเซียม ดี-แพนโททิเนต 2 มก. · วิตามินบี 1 1.5 มก. · วิตามินบี 2 1.5 มก. · วิตามินบี 6 1 มก. · วิตามินบี 12 0.1% 1 มก. (บี 12 ราว 1 ไมโครกรัม คำนวณ) · วิตามินดี 3 (1,000,000 IU/g) 0.2 มก. (ราว 200 IU หรือ 5 ไมโครกรัม คำนวณ) · กรดโฟลิก 0.1 มก. (100 ไมโครกรัม)

ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับหัวข้อนี้ และหลักฐานที่มี

• •ผงมะตูม 30 มก. — เท่ากับ 0.03 กรัมต่อแคปซูล ฉลากไม่ได้ระบุส่วนของต้นที่ใช้ ไม่พบงานทดลองในคนของมะตูมเดี่ยวใน PubMed งานที่มีส่วนใหญ่เป็นงานในสัตว์ทดลองและหลอดทดลอง จึงไม่มีงานในคนที่ใช้ขนาดใกล้เคียงให้เทียบได้ รายชื่อส่วนประกอบทั้งหมดพร้อมหลักฐานรายตัวอ่านได้ที่ ส่วนประกอบแล็บฟาร์มครบทุกตัว

ต้องบอกตรง ๆ ว่า ยังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง ไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้ช่วยเรื่องท้องเสีย ท้องอืด น้ำตาลในเลือด หรือภูมิคุ้มกัน และผงมะตูมในแคปซูลไม่ได้เป็นเหตุผลให้ใช้แทนการรักษาใด

ข้อควรระวังก่อนตัดสินใจ

• •ผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด หรือจะผ่าตัด: ใบแปะก๊วย ขิง โสม และเควอซิทิน มีรายงานเรื่องเลือดออกหรือค่าการแข็งตัวของเลือดเปลี่ยน
• •ผู้ใช้ยาที่ต้องคุมระดับยาในเลือด เช่น ยากันชัก ยากดภูมิคุ้มกัน ยาต้านไวรัสเอชไอวี: ไพเพอรีนในพริกไทยดำทำให้ระดับยาบางชนิดสูงขึ้นในงานวิจัยในคน
• •ผู้ใช้อินซูลินหรือยาเบาหวาน: โสมและขิงอาจทำให้น้ำตาลลดลงมากขึ้น
• •ผู้ที่กำลังรักษามะเร็ง ผู้ปลูกถ่ายอวัยวะ หรือใช้ยากดภูมิคุ้มกัน: ต้องให้แพทย์ผู้รักษาอนุญาตก่อน
• •ก่อนเจาะเลือด: แจ้งแพทย์หรือห้องแล็บว่ากินผลิตภัณฑ์ที่มีไบโอติน
• •คำเตือนบนฉลาก: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · ควรรับประทานอาหารครบ 5 หมู่ · ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความแล็บฟาร์มทั้งหมด

ส่วนประกอบบางชนิด เช่น โสม ใบแปะก๊วย ขิง และพริกไทยดำ อาจเสริมฤทธิ์หรือเปลี่ยนระดับยาบางชนิด ผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ยาเบาหวาน ยากันชัก ยากดภูมิคุ้มกัน ผู้ที่กำลังรักษามะเร็ง และผู้ที่จะผ่าตัด ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทาน ผลิตภัณฑ์นี้ไม่ใช่ยา ไม่ใช้แทนการรักษาหรือวัคซีน

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที