ปอดอักเสบในผู้สูงอายุ อาการไม่ชัด ลูกหลานสังเกตอย่างไร

คำตอบสั้น: ปอดอักเสบ (ปอดบวม) ในผู้สูงอายุ อาจไม่มีไข้สูง ไม่ไอมาก แต่แสดงออกเป็น สับสน ซึมลง หกล้ม จู่ ๆ ไม่ยอมกินอาหาร หรือหายใจเร็วขึ้น หลายคนจึงคิดว่าแค่ "แก่ลง" หรือ "เหนื่อย" จนอาการหนัก ถ้าผู้สูงอายุมีอาการข้อใดข้อหนึ่งในส่วน "ต้องไปโรงพยาบาลทันที" ด้านล่าง ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 ไม่ต้องรอดูอาการ การวินิจฉัยต้องใช้การตรวจร่างกายและเอกซเรย์ปอด และการใช้ยาปฏิชีวนะเป็นการตัดสินใจของแพทย์

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •กรมควบคุมโรครายงานว่าปี 2566 (1 ม.ค.–31 ต.ค.) มีผู้ป่วยปอดอักเสบ 239,197 ราย ผู้เสียชีวิตส่วนใหญ่ร้อยละ 59.43 เป็นผู้สูงอายุ 65 ปีขึ้นไป
• •ผู้สูงอายุอาจไม่มีไข้ และอาการแรกอาจเป็นความสับสน ความตื่นตัวลดลง หรือหกล้ม
• •สัญญาณที่มักถูกมองข้าม: สับสน ซึม หายใจเร็ว จู่ ๆ ไม่กินอาหาร เดินเซหรือล้ม
• •เสี่ยงสูง: กลืนลำบาก ติดเตียง เคยเป็นหลอดเลือดสมอง สมองเสื่อม สูบบุหรี่ เบาหวาน โรคหัวใจ โรคปอดเรื้อรัง
• •ที่บ้านนับอัตราการหายใจและวัดออกซิเจนปลายนิ้วได้ แต่ค่าปกติไม่ได้แปลว่าไม่ป่วย
• •ป้องกันด้วยวัคซีนไข้หวัดใหญ่ วัคซีนนิวโมคอคคัส ไม่สูบบุหรี่ และดูแลการกลืนกับช่องปาก

ปอดอักเสบคืออะไร ทำไมผู้สูงอายุจึงอันตรายกว่า

กรมควบคุมโรคอธิบายว่าโรคปอดอักเสบเกิดจากการติดเชื้อที่ถุงลมฝอยภายในเนื้อเยื่อปอด เชื้อส่วนใหญ่เป็นแบคทีเรียและไวรัส เช่น ไข้หวัดใหญ่ RSV และโควิด-19 คู่มือการพยาบาลผู้ป่วยสูงอายุโรคปอดอักเสบของโรงพยาบาลศิริราชระบุว่า "ปอดอักเสบ" คือโรคที่คนทั่วไปเรียกว่า "ปอดบวม"

ตัวเลขของไทยชี้ชัดว่าผู้สูงอายุเป็นกลุ่มที่ต้องจับตา รายงานของกรมควบคุมโรคปี 2566 พบอัตราป่วยสูงเป็นอันดับสองในกลุ่มอายุ 65 ปีขึ้นไป (1,040.02 ต่อประชากรแสนคน) รองจากเด็กเล็ก และผู้มีภูมิคุ้มกันบกพร่องหรือมีโรคเรื้อรัง เช่น เบาหวาน โรคหัวใจ มักมีอาการรุนแรง ในช่วง 5 ปีก่อนหน้า มีรายงานผู้ป่วยเฉลี่ยเดือนละราว 20,000 ราย และสูงขึ้นในฤดูหนาว

MedlinePlus ระบุว่าอายุ 65 ปีขึ้นไปเป็นเหตุหนึ่งที่อาจต้องนอนโรงพยาบาล และผู้สูงอายุอาจใช้เวลาฟื้นตัวนานกว่าคนวัยอื่น ส่วนข้อมูลเรื่องภูมิคุ้มกันกับวัยของ MedlinePlus อธิบายว่าเมื่ออายุมากขึ้น ระบบภูมิคุ้มกันตอบสนองช้าลง อ่านเรื่องนี้ต่อที่ ผู้สูงอายุติดเชื้อง่ายเพราะอะไร

ทำไมผู้สูงอายุเป็นปอดอักเสบแต่ไม่ไอมาก ไม่มีไข้สูง

ในคนหนุ่มสาว ปอดอักเสบมักมาพร้อม ไอ ไข้ หนาวสั่น และหอบเหนื่อย แต่ผู้สูงอายุมักไม่เป็นแบบนั้น

• •MSD Manual ฉบับประชาชน ระบุว่าในผู้สูงอายุ ความสับสนที่เกิดขึ้นทันทีอาจเป็นอาการเดียวของปอดอักเสบ อาจไม่มีไข้ และอาจมีแค่หายใจเร็วหรือจู่ ๆ ไม่ยอมกินอาหาร
• •สมาคมเวชศาสตร์ผู้สูงอายุอเมริกัน (HealthinAging.org) ระบุว่าผู้สูงอายุอาจมีอาการสับสน ความตื่นตัวลดลง หรือหกล้ม โดยไม่มีอาการทั่วไปอย่างไข้หรือไอเลยก็ได้
• •สมาคมปอดอเมริกัน ระบุว่าผู้สูงอายุอาจมีอุณหภูมิกายต่ำกว่าปกติแทนที่จะมีไข้
• •MedlinePlus ระบุว่าบางการติดเชื้อรุนแรงอาจไม่มีไข้ หรือตัวเย็นกว่าปกติ

นอกจากนี้ ผู้สูงอายุบางคนบอกอาการตัวเองได้ไม่ชัด เช่น ผู้มีภาวะสมองเสื่อมหรือเคยเป็นหลอดเลือดสมอง ลูกหลานจึงเป็นคนสำคัญที่จะเห็น "ความเปลี่ยนแปลงจากปกติของคนคนนั้น"

สัญญาณที่มักถูกมองข้าม ลูกหลานสังเกตอะไรบ้าง

ให้เทียบกับ "ปกติของท่าน" ไม่ใช่เทียบกับคนอื่น

1. 1สับสน พูดไม่รู้เรื่อง จำคนไม่ได้ หรือซึมลง ทั้งที่เมื่อวานยังคุยปกติ
2. 2ปลุกตื่นยากขึ้น นอนทั้งวัน หรือกลับกัน คือกระสับกระส่าย
3. 3หายใจเร็วกว่าปกติ หายใจตื้น ต้องใช้แรงหายใจ พูดเป็นประโยคยาวไม่ได้
4. 4จู่ ๆ ไม่ยอมกินอาหารหรือดื่มน้ำ ปัสสาวะน้อยลง
5. 5เดินเซ หกล้ม หรือลุกเองไม่ได้ ทั้งที่ปกติเดินได้
6. 6ตัวร้อนหรือตัวเย็นผิดปกติ หนาวสั่น
7. 7ไอมีเสมหะเปลี่ยนสี หรือไอเป็นเลือดหรือเสมหะสีสนิม ซึ่ง MedlinePlus ให้ติดต่อแพทย์

อาการเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าเป็นปอดอักเสบเสมอไป อาจเป็นการติดเชื้ออื่น ภาวะขาดน้ำ หรือโรคอื่นก็ได้ แต่ ทุกข้อเป็นเหตุผลที่ต้องให้แพทย์ประเมิน อ่านเพิ่มที่ ไข้ในผู้สูงอายุ กี่องศาถึงอันตราย

ใครเสี่ยงปอดอักเสบสูงกว่าคนอื่น

MedlinePlus ระบุปัจจัยเสี่ยงของปอดอักเสบที่ติดจากชุมชน ได้แก่ โรคปอดเรื้อรัง การสูบบุหรี่ ภาวะสมองเสื่อมหรือโรคหลอดเลือดสมอง ภูมิคุ้มกันบกพร่อง (รวมผู้รักษามะเร็งและผู้ปลูกถ่ายอวัยวะ) โรคหัวใจ ตับแข็ง และเบาหวาน

กลืนลำบากและสำลักบ่อย MedlinePlus อธิบายว่าปอดอักเสบจากการสำลักเกิดเมื่ออาหาร น้ำ หรือสิ่งในปากหลุดเข้าทางเดินหายใจแทนที่จะลงหลอดอาหาร ความเสี่ยงสูงขึ้นในผู้สูงอายุ ผู้ที่กลืนผิดปกติหลังหลอดเลือดสมอง ผู้ที่ซึมจากยาหรือโรค และผู้ที่กินอาหารในท่าไม่ตั้งตรง ดูวิธีป้องกันที่ ผู้สูงอายุกลืนลำบาก สังเกตอย่างไร

ติดเตียง การนอนนานและกลืนได้ไม่ดีทำให้เสี่ยงขึ้น ดูการจัดท่าและการดูแลที่ ดูแลผู้สูงอายุติดเตียงที่บ้าน

เบาหวาน กรมควบคุมโรคระบุว่าผู้มีโรคเรื้อรังอย่างเบาหวานมักมีอาการรุนแรง อ่านต่อที่ เบาหวานในผู้สูงอายุ

วัดอะไรที่บ้านได้บ้าง

1. นับอัตราการหายใจ นับตอนผู้สูงอายุนั่งพักหรือนอนนิ่ง นับการขึ้นลงของหน้าอกให้ครบ 1 นาที คู่มือการพยาบาลของศิริราชใช้อัตราการหายใจไม่เกิน 16–20 ครั้งต่อนาทีเป็นเป้าหมายในการพยาบาลผู้ป่วยปอดอักเสบที่ดูแลอยู่ในโรงพยาบาล ตัวเลขนี้ไม่ใช่เกณฑ์วินิจฉัยโรค ใช้เป็นแนวเทียบได้คร่าว ๆ สิ่งที่สำคัญกว่าคือเทียบกับปกติของท่าน ถ้าหายใจเร็วกว่าปกติชัดเจน หอบ หรือต้องใช้แรงหายใจ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีตามรายการด้านล่าง ไม่ต้องรอนับซ้ำ

2. วัดออกซิเจนปลายนิ้ว สมาคมปอดอเมริกันอธิบายว่าปอดอักเสบทำให้ปอดส่งออกซิเจนเข้าเลือดได้ไม่พอ และใช้เครื่องวัดออกซิเจนปลายนิ้วช่วยประเมิน คู่มือของศิริราชใช้ค่าออกซิเจนในเลือดมากกว่า 95 เปอร์เซ็นต์เป็นเป้าหมายในการพยาบาลผู้ป่วยในโรงพยาบาล ไม่ใช่เกณฑ์วินิจฉัยโรค ถ้าค่าต่ำกว่าที่แพทย์เคยบอกไว้สำหรับท่าน หรือลดลงจากค่าประจำชัดเจน ให้ไปโรงพยาบาลทันที ผู้มีโรคปอดเรื้อรังอาจมีค่าประจำต่ำกว่าคนทั่วไป จึงควรถามแพทย์ล่วงหน้าว่าค่าเท่าไรต้องรีบมา

3. วัดไข้ แต่จำไว้ว่าไม่มีไข้ไม่ได้แปลว่าไม่ติดเชื้อ

ข้อควรรู้: ตัวเลขปกติไม่ได้ยืนยันว่าไม่เป็นปอดอักเสบ ถ้าอาการผิดปกติ ให้เชื่ออาการมากกว่าตัวเลข

ต้องไปโรงพยาบาลทันทีเมื่อไร

ถ้าผู้สูงอายุมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 ไม่ต้องรอดูอาการ

• •หายใจลำบาก หายใจเร็ว หอบเหนื่อย หรือพูดเป็นประโยคไม่ได้
• •ริมฝีปากหรือปลายนิ้วเขียวคล้ำ
• •สับสน ซึมลง ปลุกตื่นยาก หรือพฤติกรรมเปลี่ยนไปทันที
• •เจ็บหน้าอก
• •ค่าออกซิเจนปลายนิ้วต่ำกว่าที่แพทย์กำหนด หรือลดลงชัดเจน
• •หกล้มแล้วมีอาการอ่อนแรง ซึม หรือมีไข้
• •กินหรือดื่มไม่ได้เลย ปัสสาวะน้อยมาก

สมาคมปอดอเมริกันเน้นว่าผู้ที่อายุมากกว่า 65 ปีและผู้มีโรคประจำตัวเป็นกลุ่มที่ต้องได้รับการดูแลทางการแพทย์เป็นพิเศษเมื่อสงสัยปอดอักเสบ

แพทย์วินิจฉัยและรักษาอย่างไร

MedlinePlus ระบุการตรวจที่ใช้บ่อย ได้แก่ เอกซเรย์ปอด วัดออกซิเจนในเลือด ตรวจเลือด เพาะเชื้อจากเลือดหรือเสมหะ และบางรายต้องทำ CT ปอด การใช้ยาปฏิชีวนะเป็นการตัดสินใจของแพทย์ ปอดอักเสบจากแบคทีเรียต้องเริ่มยาเร็ว แต่ปอดอักเสบจากไวรัสจะไม่ได้รับยาปฏิชีวนะ แพทย์จะพิจารณาด้วยว่าต้องนอนโรงพยาบาลหรือไม่ โดยดูอายุ โรคประจำตัว ผลตรวจร่างกาย และความสามารถในการดูแลตัวเองที่บ้าน

ห้ามซื้อยาปฏิชีวนะกินเองหรือใช้ยาที่เหลือจากครั้งก่อน ถ้าแพทย์สั่งยา ให้กินตามที่สั่ง อย่าหยุดเองแม้อาการดีขึ้น ก่อนไปพบแพทย์ให้เตรียมรายการยา โรคประจำตัว และบันทึกอาการตามวันเวลา ดูวิธีที่ เตรียมตัวก่อนพาผู้สูงอายุไปหาหมอ

ป้องกันปอดอักเสบในผู้สูงอายุอย่างไร

วัคซีน MedlinePlus ระบุว่าวัคซีนไข้หวัดใหญ่ วัคซีนนิวโมคอคคัส และวัคซีนโควิด-19 ช่วยป้องกันปอดอักเสบบางชนิด

• •วัคซีนนิวโมคอคคัส: สมาคมโรคติดเชื้อแห่งประเทศไทย (คำแนะนำปี 2566) แนะนำในผู้ที่อายุ 65 ปีขึ้นไป หรืออายุ 18–64 ปีที่มีโรคหัวใจ ปอด ตับเรื้อรัง เบาหวาน สูบบุหรี่ หรือดื่มสุราเรื้อรัง โดยฉีด PCV13 หรือ PCV15 1 เข็ม ตามด้วย PPSV23 ห่างอย่างน้อย 1 ปี หรือฉีด PCV20 1 เข็ม รายละเอียดอยู่ที่ วัคซีนปอดอักเสบผู้สูงอายุ ควรฉีดไหม
• •วัคซีนไข้หวัดใหญ่: ฉีดปีละ 1 ครั้ง สมาคมฯ แนะนำตั้งแต่อายุ 60 ปี ส่วนโครงการฉีดฟรีของกระทรวงสาธารณสุขครอบคลุมผู้สูงอายุ 65 ปีขึ้นไปและกลุ่มเสี่ยง เงื่อนไขประกาศใหม่ทุกปี ให้สอบถามสถานพยาบาลใกล้บ้าน ดู วัคซีนไข้หวัดใหญ่ผู้สูงอายุ

ดูแลการกลืนและช่องปาก คู่มือของศิริราชอธิบายว่าผู้สูงอายุที่บดเคี้ยวและกลืนได้ไม่ดี อาจมีอาหารค้างในปาก ซึ่งเป็นแหล่งสะสมเชื้อและเสี่ยงสำลัก จึงควรทำความสะอาดช่องปากหลังอาหาร ให้นั่งตัวตรงขณะกิน และกินครั้งละน้อย

ไม่สูบบุหรี่และเลี่ยงควันบุหรี่ MSD Manual ระบุว่าการเลิกสูบบุหรี่เป็นวิธีป้องกันปอดอักเสบที่สำคัญ

ล้างมือบ่อย ใช้ช้อนกลาง และเลี่ยงการใกล้ชิดคนป่วย ตามคำแนะนำของกรมควบคุมโรค

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: แล็บฟาร์ม (Lab Farm)

ไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้ป้องกัน รักษา หรือช่วยให้หายจากปอดอักเสบ และไม่ใช้แทนวัคซีน ยาปฏิชีวนะ หรือการไปโรงพยาบาล ผู้สูงอายุที่มีอาการตามรายการข้างต้นต้องไปพบแพทย์ทันที

แล็บฟาร์ม (Lab Farm) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร (ตรา แล็บ ฟาร์ม) เลข อย. 73-1-02663-5-0191 ผลิตโดย บริษัท ออกานิกส์ อินโนเวชั่นส์ จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 650 มก. ฉลากแนะนำรับประทานวันละ 1 แคปซูล เลข อย. คือการจดแจ้งผลิตภัณฑ์อาหาร ไม่ใช่การรับรองสรรพคุณ

ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลตามฉลาก: ยีสต์ เบต้า-กลูแคน 80% (Immuneo Plus™) 200 มก. (เบต้ากลูแคนราว 160 มก. คำนวณ) · แกมมา โอไรซานอล 50 มก. · สารสกัดซีบัคธอร์น 50 มก. · เควอซิทิน 50 มก. · สารสกัดโสมเกาหลี 50 มก. · ผงมากิเบอร์รี่ 30 มก. · ผงมะตูม 30 มก. · สารสกัดขิง 20 มก. · สารสกัดพริกไทยดำ 20 มก. · สารสกัดใบแปะก๊วย 20 มก. · นิโคตินาไมด์ (วิตามินบี 3) 15 มก. · ไบโอติน 1% 7.9 มก. (ไบโอตินราว 79 ไมโครกรัม คำนวณ) · แคลเซียม ดี-แพนโททิเนต 2 มก. · วิตามินบี 1 1.5 มก. · วิตามินบี 2 1.5 มก. · วิตามินบี 6 1 มก. · วิตามินบี 12 0.1% 1 มก. (บี 12 ราว 1 ไมโครกรัม คำนวณ) · วิตามินดี 3 (1,000,000 IU/g) 0.2 มก. (ราว 200 IU หรือ 5 ไมโครกรัม คำนวณ) · กรดโฟลิก 0.1 มก. (100 ไมโครกรัม)

หลักฐานของส่วนประกอบที่คนมักถามในเรื่องนี้

• •ยีสต์ เบต้า-กลูแคน 80% 200 มก. (เบต้ากลูแคนราว 160 มก. คำนวณ) — งานวิจัยในคนส่วนใหญ่ศึกษาเรื่องหวัด ไม่ใช่ปอดอักเสบ และผลยังปนกัน งานขนาดใหญ่ (299 คน ขนาด 900 มก. ต่อวัน มากกว่าในแคปซูลราว 5.6 เท่า คำนวณ) ไม่ลดจำนวนครั้งที่เป็นหวัด และงานในผู้ใหญ่อายุ 50–70 ปี (250 มก. ต่อวัน) ผลไม่มีนัยสำคัญ
• •วิตามินดี 3 ราว 200 IU (คำนวณ) — meta-analysis ปี 2025 (61,589 คน) ไม่พบว่าวิตามินดีลดการติดเชื้อทางเดินหายใจอย่างมีนัยสำคัญ และในกลุ่มผู้สูงอายุอาจไม่ต่างเลย ขนาดในแคปซูลราว 1 ใน 3 ของค่าแนะนำรายวัน (คำนวณ)

ข้อควรระวัง

• •ผู้ที่กำลังป่วยหรือรักษาปอดอักเสบ: ปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทานอาหารเสริมทุกชนิด และแจ้งแพทย์ทุกตัวที่กินอยู่
• •ผู้ที่กลืนลำบากหรือสำลักบ่อย: ถามแพทย์หรือเภสัชกรก่อนว่ากลืนแคปซูลได้ปลอดภัยหรือไม่
• •ผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด หรือจะผ่าตัด: ใบแปะก๊วย ขิง โสม และเควอซิทิน ต้องปรึกษาแพทย์ก่อน
• •ผู้ใช้อินซูลินหรือยาเบาหวาน: โสมและขิงอาจทำให้น้ำตาลลดลงมากขึ้น
• •ผู้ที่กำลังรักษามะเร็ง ผู้ใช้ยากดภูมิ หรือปลูกถ่ายอวัยวะ: ต้องให้แพทย์ผู้รักษาอนุญาตก่อน
• •ก่อนเจาะเลือด: แจ้งแพทย์หรือห้องแล็บว่ากินผลิตภัณฑ์ที่มีไบโอติน
• •คำเตือนบนฉลาก: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · ควรรับประทานอาหารครบ 5 หมู่ · ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความแล็บฟาร์มทั้งหมด

ส่วนประกอบบางชนิด เช่น โสม ใบแปะก๊วย ขิง และพริกไทยดำ อาจเสริมฤทธิ์หรือเปลี่ยนระดับยาบางชนิด ผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ยาเบาหวาน ยากันชัก ยากดภูมิคุ้มกัน ผู้ที่กำลังรักษามะเร็ง และผู้ที่จะผ่าตัด ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทาน ผลิตภัณฑ์นี้ไม่ใช่ยา ไม่ใช้แทนการรักษาหรือวัคซีน

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที