เส้นเลือดขาตีบเกิดจากอะไร ใครเสี่ยง และรักษาอย่างไร

คำตอบสั้น: เส้นเลือดขาตีบส่วนใหญ่เกิดจากภาวะหลอดเลือดแดงแข็ง คือคราบไขมันพอกผนังหลอดเลือด แบบเดียวกับที่ทำให้หลอดเลือดหัวใจตีบ ปัจจัยเสี่ยงสำคัญคือ สูบบุหรี่ เบาหวาน ความดันสูง ไขมันในเลือดผิดปกติ โรคไตเรื้อรัง และอายุมาก การรักษามีหลายขั้น ตั้งแต่เลิกบุหรี่ เดินออกกำลังกายแบบมีโปรแกรม ยาต้านเกล็ดเลือด ยาลดไขมัน ยาคุมความดัน ไปจนถึงทำบอลลูนหรือผ่าตัดบายพาสในรายที่รุนแรง เป้าหมายคือทั้งให้เดินได้ดีขึ้น และลดโอกาสหัวใจวายหรืออัมพาต

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •NHLBI ระบุว่าภาวะหลอดเลือดแดงแข็งเป็นสาเหตุหลักของหลอดเลือดแดงส่วนปลายตีบ
• •NHLBI ระบุว่าบุหรี่เป็นปัจจัยเสี่ยงหลักของโรคนี้ และการเลิกช่วยลดอาการและภาวะแทรกซ้อน
• •โปรแกรมเดินออกกำลังกายภายใต้การดูแล มักนัดอย่างน้อยสัปดาห์ละ 3 ครั้ง นาน 3–9 เดือน
• •ยาที่แพทย์ใช้มีหลายกลุ่ม เช่น ยาต้านเกล็ดเลือด ยาลดไขมันกลุ่มสแตติน ยาลดความดัน และยาที่ช่วยให้เดินได้ไกลขึ้น
• •งานวิจัยที่ให้อาร์จินีนวันละ 3 กรัมในผู้ป่วยกลุ่มนี้ ผลเป็นลบ

คราบไขมันในหลอดเลือดขา เกิดแบบเดียวกับหลอดเลือดหัวใจไหม

ใช่ เป็นกระบวนการเดียวกัน NHLBI อธิบายว่าภาวะหลอดเลือดแดงแข็งเป็นสาเหตุหลักของโรคหลอดเลือดแดงส่วนปลายตีบ และเป็นกระบวนการเดียวกับที่ทำให้เกิดโรคหลอดเลือดหัวใจและหลอดเลือดแดงที่คอตีบ แผ่นพับของ รพ.ศิริราช ระบุว่าหลอดเลือดขาอาจตีบจากแผ่นไขมันหรือหินปูน หรืออุดจากลิ่มเลือดที่หลุดมา

คราบไขมันค่อย ๆ หนาขึ้นในเวลาหลายปี จึงมักไม่มีอาการจนช่องหลอดเลือดแคบมากพอ อาการเริ่มต้นแบบปวดน่องเวลาเดินแล้วหายเมื่อพัก อธิบายไว้ที่ หลอดเลือดขาตีบ อาการเริ่มต้น ส่วนกลไกคราบไขมันโดยละเอียดอยู่ที่ ไขมันอุดตันในเส้นเลือดคืออะไร

ใครเสี่ยงเส้นเลือดขาตีบ บุหรี่ เบาหวาน ไขมัน ความดัน เพิ่มความเสี่ยงแค่ไหน

NHLBI ระบุปัจจัยเสี่ยงไว้ดังนี้

• •สูบบุหรี่ ทำลายผนังหลอดเลือด เพิ่มความดัน และทำให้ระดับคอเลสเตอรอลผิดปกติ NHLBI จัดเป็นปัจจัยเสี่ยงหลักของโรคนี้
• •เบาหวาน
• •ความดันโลหิตสูง
• •คอเลสเตอรอลผิดปกติ และไตรกลีเซอไรด์สูง
• •โรคไตเรื้อรัง
• •อายุมาก ผู้ป่วยในสหรัฐฯ ส่วนใหญ่อายุ 65 ปีขึ้นไป
• •ประวัติครอบครัว เป็นหลอดเลือดขาตีบ โรคหัวใจ หรือหลอดเลือดสมอง

หน้าของ NHLBI ไม่ได้ให้ตัวเลขว่าแต่ละปัจจัยเพิ่มความเสี่ยงกี่เท่า หลายคนมีหลายข้อซ้อนกัน และควรดูแลทุกข้อไปพร้อมกัน คนวัย 50 ขึ้นไปที่เป็นเบาหวาน ความดันสูง และยังสูบบุหรี่ จึงเป็นกลุ่มที่ควรสังเกตขาของตัวเอง อ่านเรื่องบุหรี่กับหลอดเลือดขาได้ที่ สูบบุหรี่ทำให้หลอดเลือดตีบได้อย่างไร และเบาหวานกับหลอดเลือดที่ เบาหวานทำให้หลอดเลือดแข็งได้อย่างไร

การเดินออกกำลังกายแบบมีโปรแกรม ช่วยอย่างไร

การเดินเป็นการรักษาหลักอย่างหนึ่ง ไม่ใช่สิ่งที่ต้องเลี่ยง NHLBI ระบุว่าโปรแกรมออกกำลังกายสำหรับผู้ป่วยหลอดเลือดขาตีบ มักนัดอย่างน้อยสัปดาห์ละ 3 ครั้ง และต่อเนื่อง 3–9 เดือน ภายใต้การดูแลของทีมแพทย์

ระยะ ความเร็ว และความถี่ของการเดิน ควรให้แพทย์หรือนักกายภาพบำบัดกำหนด โดยเฉพาะคนที่มีโรคหัวใจร่วม หรือมีแผลที่เท้า

ในชีวิตประจำวัน เช่น เดินในห้างสรรพสินค้าที่อากาศเย็นและพื้นเรียบ หรือเดินรอบหมู่บ้านตอนเช้า ใส่รองเท้าที่พอดีและถุงเท้า เพื่อลดแผลที่เท้า ดูแนวทางออกกำลังกายวัยนี้เพิ่มที่ ออกกำลังกายในวัย 50 ปีขึ้นไป

ยาที่แพทย์ใช้รักษาเส้นเลือดขาตีบมีกลุ่มไหนบ้าง

NHLBI ระบุกลุ่มยาหลัก ดังนี้ (ข้อมูลทั่วไป การเลือกยาเป็นของแพทย์ผู้รักษา)

• •ยาต้านเกล็ดเลือด เช่น แอสไพริน หรือโคลพิโดเกรล ช่วยลดการเกิดลิ่มเลือด
• •ซิลอสตาซอล (cilostazol) อาจช่วยลดอาการและทำให้เดินได้ง่ายขึ้น
• •ยาลดไขมันกลุ่มสแตติน ลดคอเลสเตอรอล และชะลอการสะสมของคราบไขมัน
• •ยาลดความดัน เช่น กลุ่ม ACE inhibitor หรือ ARB

ยาเหล่านี้มีข้อควรระวังและปฏิกิริยากับยาอื่นต่างกันไป จึง ห้ามเริ่ม หยุด หรือปรับขนาดเอง และควรแจ้งแพทย์ทุกครั้งเมื่อจะใช้อาหารเสริมหรือสมุนไพร

บอลลูนหรือผ่าตัดบายพาสขา ใช้เมื่อไร

NHLBI อธิบายหัตถการ 2 แบบ

• •ทำบอลลูน (angioplasty) แพทย์ใส่สายสวนแล้วขยายบอลลูนเล็ก ๆ ในหลอดเลือดเพื่อดันคราบไขมันให้แบน อาจใส่ขดลวด (stent) ค้ำไว้
• •ผ่าตัดบายพาส ใช้หลอดเลือดหรือท่อเทียมต่อทางเลี่ยงส่วนที่ตีบ ใช้ในรายที่ปวดรุนแรง มีแผลที่ไม่หาย หรือรักษาเท้าและขาที่เสียหาย เมื่อการทำบอลลูนไม่น่าจะได้ผล

การตัดสินใจขึ้นกับตำแหน่งที่ตีบ ความรุนแรงของอาการ และโรคประจำตัว ซึ่งแพทย์ผู้รักษาจะประเมินเป็นราย ๆ ไป

ทำไมต้องคุม LDL ให้ต่ำ แม้อาการจะอยู่ที่ขา

เพราะโรคไม่ได้อยู่ที่ขาอย่างเดียว NHLBI ระบุว่าคนเป็นหลอดเลือดขาตีบอาจมีคราบไขมันในหลอดเลือดหัวใจและสมองด้วย จึงเสี่ยงหัวใจวายและอัมพาตสูงขึ้น ยาสแตตินช่วยลดคอเลสเตอรอลและชะลอการสะสมของคราบไขมัน ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อหลอดเลือดทั้งร่างกาย

เป้า LDL (ไขมันตัวร้าย) ของแต่ละคน แพทย์กำหนดตามระดับความเสี่ยงโดยรวม ถ้าสงสัยว่าเป้าของตัวเองควรเป็นเท่าไร อ่านที่ LDL ควรต่ำกว่าเท่าไหร่ และถามแพทย์ในวันนัด

อาหารเสริมที่อ้างว่าขยายหลอดเลือด มีหลักฐานแค่ไหน

ตัวที่ถูกโฆษณาบ่อยคือแอล-อาร์จินีน ซึ่งงานวิจัยในผู้ป่วยกลุ่มนี้ผลเป็นลบ งานวิจัย NO-PAIN ให้ผู้ป่วยหลอดเลือดขาตีบ 133 คน กินแอล-อาร์จินีนวันละ 3 กรัม นาน 6 เดือน พบว่าระยะเดินดีขึ้นน้อยกว่ากลุ่มยาหลอกอย่างมีนัยสำคัญ และการทำงานของหลอดเลือดไม่ดีขึ้น ชื่องานวิจัยเองระบุว่า "ไม่มีประโยชน์และอาจเป็นอันตราย" ศูนย์มะเร็ง MSKCC ก็เตือนว่าการเสริมอาร์จินีนระยะยาวอาจทำให้โรคนี้แย่ลง

ส่วนคำว่า "ล้างหลอดเลือด" หรือ "ทะลวงไขมันอุดตัน" ไม่มีอาหารเสริมใดพิสูจน์ได้ อ่านเพิ่มที่ ไขมันอุดตันในเส้นเลือดหายเองได้ไหม และเรื่องความปลอดภัยของอาร์จินีนกับยาความดันที่ แอลอาร์จินีนอันตรายไหม

ความเชื่อที่พบบ่อย: ทำบอลลูนที่ขาแล้ว เลิกยาได้

ไม่จริง การทำบอลลูนหรือบายพาสแก้ช่วงที่ตีบเท่านั้น คราบไขมันในหลอดเลือดส่วนอื่นยังอยู่ และยังสะสมต่อได้ถ้าปัจจัยเสี่ยงยังไม่ถูกคุม ยาที่แพทย์สั่งหลังทำหัตถการจึงสำคัญ ห้ามหยุดเอง ถ้ามีผลข้างเคียงให้กลับไปคุยกับแพทย์

ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่งขึ้นมาทันที ได้แก่ ขาหรือเท้าเย็นซีด ปวดขามาก ชา หรือขยับขาไม่ได้

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าออยล์ (Beta Oil)

เบต้าออยล์ (Beta Oil) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0001 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 800 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีน้ำมันคาโนลา 200 มก. น้ำมันมะกอก 200 มก. น้ำมันรำข้าว 109 มก. กรดแอสคอร์บิก (วิตามินซี) 30 มก. สารสกัดจากข้าว 10 มก. ดี-แอลฟา-โทโคเฟอริลแอซิเทต (50%) 5 มก. แอล-อาร์จินีน HCl 5 มก. แอล-ออร์นิทีน HCl 5 มก. และไฟโตสเตอรอล 2 มก.

ส่วนประกอบที่เกี่ยวข้องมีข้อมูลดังนี้

• •แอล-อาร์จินีน HCl 5 มก. — งาน NO-PAIN ในผู้ป่วยหลอดเลือดขาตีบใช้ 3,000 มก. ต่อวัน ผลเป็นลบตามที่อธิบายข้างต้น ในแคปซูลมี 5 มก. ศูนย์มะเร็ง MSKCC ยังเตือนว่าอาร์จินีนอาจเสริมฤทธิ์ยาลดความดัน และงาน VINTAGE MI ในผู้ป่วยหลังกล้ามเนื้อหัวใจตายที่ได้อาร์จินีนวันละ 9 กรัม พบผู้เสียชีวิต 6 รายเทียบกับ 0 รายในกลุ่มยาหลอก
• •ไฟโตสเตอรอล 2 มก. — งานวิจัยเรื่อง LDL ใช้แพลนท์สเตอรอลหรือสตานอลวันละ 1.5–3 กรัม แนวทางของราชวิทยาลัยอายุรแพทย์ฯ พ.ศ. 2567 กล่าวถึงแพลนท์สตานอลวันละ 2 กรัมเป็นส่วนเสริมของการปรับอาหาร และยังไม่มีการทดลองที่พิสูจน์ว่าลดโรคหลอดเลือดโดยตรง ในแคปซูลมี 0.002 กรัม
• •น้ำมันคาโนลา 200 มก. น้ำมันมะกอก 200 มก. และน้ำมันรำข้าว 109 มก. — งานวิจัยเรื่อง LDL และหัวใจใช้น้ำมันระดับปรุงอาหารทั้งวัน เช่น น้ำมันรำข้าววันละ 30 มิลลิลิตรในงานของ ม.มหิดล หรือน้ำมันมะกอกอย่างน้อยวันละ 4 ช้อนโต๊ะในงาน PREDIMED ปริมาณในแคปซูลน้อยกว่าหลายร้อยเท่า

ไม่มีหลักฐานว่าแคปซูลนี้ขยายหลอดเลือด ทำให้เดินได้ไกลขึ้น หรือแทนยาที่แพทย์สั่งได้ ผู้ที่ใช้ยาต้านเกล็ดเลือด ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาลดความดัน หรือเคยกล้ามเนื้อหัวใจตาย ต้องปรึกษาแพทย์ก่อน เพราะแคปซูลมีอาร์จินีนและวิตามินอี ฉลากระบุว่าเด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน และผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร หากแพทย์ให้หยุด ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ ส่วนยาที่แพทย์สั่งให้กินต่อตามเดิม

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าออยล์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที