วัยทองผู้ชาย อาการเป็นอย่างไร เกี่ยวกับพุง ไขมัน และนกเขาไม่ขันไหม

คำตอบสั้น: วัยทองผู้ชายไม่ได้เกิดแบบฉับพลันเหมือนวัยหมดประจำเดือนของผู้หญิง แต่เป็นการที่ฮอร์โมนเทสโทสเตอโรนค่อย ๆ ลดลงตามอายุ บางคนไม่มีอาการ บางคนมีอาการ เช่น ความต้องการทางเพศลดลง นกเขาไม่ขัน อารมณ์ขุ่นมัว กล้ามเนื้อลดลง และไขมันสะสมรอบเอวมากขึ้น ฮอร์โมนต่ำสัมพันธ์กับอ้วนลงพุง ไขมันผิดปกติ และน้ำตาลสูง แต่ อาการเหล่านี้มีสาเหตุอื่นได้มาก จึงต้องตรวจเลือดตอนเช้าและให้แพทย์แปลผลคู่กับอาการ ส่วนฮอร์โมนทดแทนใช้เฉพาะผู้ที่ตรวจยืนยันแล้ว และมีความเสี่ยงที่ต้องชั่งน้ำหนัก

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •MedlinePlus ระบุว่าผู้ชายไม่มีการเปลี่ยนแปลงรวดเร็วแบบวัยหมดประจำเดือน แต่ฮอร์โมนลดลงอย่างค่อยเป็นค่อยไป
• •งานติดตามชาย 890 คนในสหรัฐฯ พบว่าระดับฮอร์โมนที่ต่ำถึงเกณฑ์ภาวะฮอร์โมนต่ำ พบราว 20% ในชายอายุเกิน 60 ปี 30% ในอายุเกิน 70 ปี และ 50% ในอายุเกิน 80 ปี
• •รพ.รามาธิบดีอธิบายว่าฮอร์โมนเพศชายที่ลดลงสัมพันธ์กับภาวะอ้วนลงพุง ซึ่งมักมาพร้อมไขมันสูง น้ำตาลสูง และความดันสูง
• •การตรวจฮอร์โมนมักเจาะเลือดช่วงเช้า 7–10 นาฬิกา
• •งานทดลองใหญ่ 5,246 คนพบว่าฮอร์โมนทดแทนไม่เพิ่มเหตุการณ์หัวใจหลักเทียบยาหลอก แต่พบหัวใจห้องบนสั่นพลิ้ว ไตบาดเจ็บเฉียบพลัน และลิ่มเลือดอุดปอดมากกว่า

วัยทองผู้ชายคืออะไร ต่างจากวัยทองผู้หญิงอย่างไร

ผู้หญิงหมดประจำเดือนภายในช่วงเวลาไม่นาน แต่ผู้ชายไม่มีจุดสิ้นสุดแบบนั้น MedlinePlus ของหอสมุดแพทย์แห่งชาติสหรัฐฯ อธิบายว่าการเปลี่ยนแปลงในผู้ชายเกิดอย่างค่อยเป็นค่อยไป บางคนเรียกว่า andropause อัณฑะยังสร้างอสุจิได้ แต่ช้าลง และระดับเทสโทสเตอโรนลดลงทีละน้อย

คำว่า "วัยทองผู้ชาย" จึงเป็นคำเรียกในชีวิตประจำวัน ในทางการแพทย์ แพทย์จะสนใจว่า มีอาการชัดเจนร่วมกับระดับฮอร์โมนต่ำจริงหรือไม่ มากกว่าดูอายุอย่างเดียว

ฮอร์โมนเพศชายลดลงตามอายุเร็วแค่ไหน

งานติดตามระยะยาว Baltimore Longitudinal Study of Aging (J Clin Endocrinol Metab 2544) วัดฮอร์โมนในชายสุขภาพดี 890 คนซ้ำหลายครั้ง พบว่า

• •ฮอร์โมนรวมลดลงเฉลี่ยราว 0.124 นาโนโมลต่อลิตรต่อปี โดยไม่ขึ้นกับโรคอื่นหรือยา
• •สัดส่วนชายที่ระดับฮอร์โมนรวมต่ำถึงเกณฑ์ภาวะฮอร์โมนต่ำ เพิ่มเป็น ราว 20% เมื่ออายุเกิน 60 ปี 30% เมื่อเกิน 70 ปี และ 50% เมื่อเกิน 80 ปี
• •ฮอร์โมนรวมต่ำลงเมื่อดัชนีมวลกายสูงขึ้น

ผู้วิจัยยังระบุว่าวัยที่มากขึ้นกับภาวะฮอร์โมนต่ำมีลักษณะร่วมกัน คือ กระดูกและกล้ามเนื้อลดลง แรงลดลง และไขมันทั้งตัวกับไขมันหน้าท้องเพิ่มขึ้น ซึ่งเป็นเหตุผลที่แยกได้ยากว่าอาการไหนมาจากอายุ อาการไหนมาจากฮอร์โมน

อาการที่มักพบ อ่อนเพลีย พุงขึ้น อารมณ์แปรปรวน

MedlinePlus ระบุอาการที่ทำให้แพทย์นึกถึงฮอร์โมนเพศชายต่ำ ได้แก่

• •ความต้องการทางเพศลดลง
• •นกเขาไม่ขัน แข็งตัวยากหรือไม่นาน
• •กล้ามเนื้อลดลง กระดูกบาง
• •ขนตามตัวหรือหนวดเคราน้อยลง เต้านมโต
• •โลหิตจางที่หาสาเหตุไม่ได้

บทความของ นพ.เปรมสันติ์ สังฆ์คุ้ม คลินิกต่อมลูกหมากและสุขภาพเพศชาย รพ.รามาธิบดี อธิบายเพิ่มว่า เทสโทสเตอโรนมีส่วนช่วยเรื่องมวลกล้ามเนื้อ ไขมันสะสม การสร้างเม็ดเลือดแดง และความกระฉับกระเฉง เมื่อฮอร์โมนต่ำ บางคนจึง อารมณ์ขุ่นมัว ไม่สดชื่น หรือรู้สึกซึมเศร้า

แต่อาการเหล่านี้ไม่เฉพาะเจาะจง อ่อนเพลียอาจมาจากนอนไม่พอ ซึมเศร้า โลหิตจาง ไทรอยด์ต่ำ หรือเบาหวาน พุงขึ้นอาจมาจากการกินและการขยับร่างกาย ส่วนนกเขาไม่ขัน MedlinePlus ระบุว่าส่วนใหญ่เป็นผลของปัญหาสุขภาพ เช่น ยาความดันหรือเบาหวาน มากกว่าอายุเพียงอย่างเดียว อ่านการแยกสาเหตุได้ที่ นกเขาไม่ขันตอนเช้า บอกอะไรได้บ้าง และเรื่องการนอนที่ นอนไม่หลับในวัย 50 ปีขึ้นไป

ฮอร์โมนต่ำเกี่ยวกับพุง ไขมันในเลือด และเบาหวานอย่างไร

สองเรื่องนี้มักมาด้วยกันและส่งผลต่อกันไปมา บทความ รพ.รามาธิบดีระบุว่า การศึกษาระยะหลังพบว่าฮอร์โมนเพศชายที่ลดลงสัมพันธ์กับ ภาวะอ้วนลงพุง (metabolic syndrome) ซึ่งมีไขมันสะสมที่เอวและหน้าท้อง มักมีไขมันในเลือดสูง น้ำตาลในเลือดสูง และความดันสูงร่วมด้วย และภาวะนี้มักเริ่มพบในวัย 40–50 ปี ซึ่งเป็นวัยที่ฮอร์โมนเริ่มลดลงเช่นกัน

งาน Baltimore ข้างต้นก็พบว่าฮอร์โมนต่ำลงเมื่อดัชนีมวลกายสูงขึ้น คำถามว่าอะไรเป็นต้นเหตุก่อนจึงยังตอบไม่ได้ชัดจากงานเชิงสังเกต สิ่งที่ใช้ได้จริงคือ ถ้าเริ่มมีอาการแบบวัยทองผู้ชาย ให้ตรวจไขมัน น้ำตาล ความดัน และวัดรอบเอวไปพร้อมกัน เพราะกลุ่มนี้คือปัจจัยเสี่ยงหลักของโรคหัวใจและหลอดเลือด เหตุผลที่ความดัน ไขมัน และเบาหวานมาด้วยกัน อ่านได้ที่ ความดันสูง ไขมันสูง เบาหวาน ทำไมมักมาด้วยกัน และเกณฑ์รอบเอวที่ รอบเอวไม่ควรเกินเท่าไหร่

ตรวจฮอร์โมนเมื่อไรและอย่างไร

• •ตรวจเมื่อมีอาการ ไม่ใช่ตรวจเพราะอายุถึงเกณฑ์อย่างเดียว MedlinePlus ระบุว่าในผู้ชาย การตรวจนี้ใช้เมื่อมีอาการที่ชวนสงสัยฮอร์โมนต่ำ
• •เจาะเลือดช่วงเช้า 7–10 นาฬิกา เพราะระดับฮอร์โมนสูงสุดในช่วงนี้ บางกรณีต้องงดอาหาร ให้ถามแพทย์ก่อน
• •มีหลายแบบ แบบที่ใช้บ่อยที่สุดคือฮอร์โมนรวม ส่วนฮอร์โมนอิสระใช้ในบางกรณี
• •ผลต่ำครั้งเดียวยังสรุปไม่ได้ MedlinePlus ระบุว่าผลการตรวจอย่างเดียววินิจฉัยโรคไม่ได้ และผลผิดปกติไม่ได้แปลว่าต้องรักษาเสมอ ฮอร์โมนลดลงตามอายุเป็นเรื่องปกติ
• •แพทย์จะหาสาเหตุอื่นด้วย เช่น ปัญหาที่อัณฑะ ต่อมใต้สมอง โรคตับหรือไตเรื้อรัง และการดื่มแอลกอฮอล์หนัก

ถ้ายังไม่เคยตรวจสุขภาพเลย เริ่มจากรายการพื้นฐานตามวัยที่ อายุ 40 50 60 ควรตรวจสุขภาพอะไรบ้าง แล้วค่อยถามแพทย์ว่าควรตรวจฮอร์โมนเพิ่มหรือไม่

การให้ฮอร์โมนทดแทนมีความเสี่ยงอะไร

ฮอร์โมนทดแทนเป็นยาที่ต้องอยู่ในความดูแลของแพทย์ บทความ รพ.รามาธิบดีระบุว่ามีทั้งชนิดกิน ทา และฉีด และอาจมีผลข้างเคียงในผู้ป่วยบางราย โดยแนะนำให้ปรับวิถีชีวิตเต็มที่ก่อน ถ้าระดับฮอร์โมนยังต่ำจึงพิจารณาใช้

ข้อมูลความปลอดภัยต่อหัวใจที่ชัดที่สุดมาจาก งานวิจัย TRAVERSE (NEJM 2566) ซึ่งทดลองในชายอายุ 45–80 ปี 5,246 คน ที่มีโรคหัวใจหรือเสี่ยงสูง มีอาการฮอร์โมนต่ำ และตรวจฮอร์โมนขณะอดอาหาร 2 ครั้งได้ต่ำกว่า 300 นาโนกรัมต่อเดซิลิตร ผลคือ

• •เหตุการณ์หัวใจหลัก (เสียชีวิตจากโรคหัวใจ หัวใจวาย สโตรก) เกิด 7.0% ในกลุ่มเจลฮอร์โมน เทียบ 7.3% ในกลุ่มยาหลอก ไม่ได้มากกว่ากัน
• •แต่พบ หัวใจห้องบนสั่นพลิ้ว ไตบาดเจ็บเฉียบพลัน และลิ่มเลือดอุดหลอดเลือดปอด มากกว่า ในกลุ่มที่ได้ฮอร์โมน

ข้อมูลนี้ใช้กับคนที่ตรวจยืนยันว่าฮอร์โมนต่ำและมีอาการเท่านั้น ไม่ได้บอกว่าคนที่ฮอร์โมนปกติควรใช้ และการตัดสินใจเริ่มหรือไม่เริ่มเป็นเรื่องที่แพทย์ผู้รักษาต้องชั่งกับโรคประจำตัวของแต่ละคน ห้ามซื้อฮอร์โมนหรือยาฉีดมาใช้เอง

ความเชื่อที่พบบ่อย: วัยทองผู้ชายกินวิตามินหรืออาหารเสริมแล้วฮอร์โมนกลับมา จริงไหม

ยังไม่มีหลักฐานที่ตรวจแล้วรองรับ วิตามินหรืออาหารเสริมที่โฆษณาว่า "ฟื้นฮอร์โมน" "เติมพลังชาย" ส่วนใหญ่ไม่ได้มีงานในคนที่วัดผลชัดเจน ในทางกลับกัน บทความ รพ.รามาธิบดีระบุว่า มีการศึกษาทางการแพทย์รองรับว่าการปรับการใช้ชีวิตช่วยให้ร่างกายสร้างฮอร์โมนเพิ่มขึ้นได้โดยไม่ต้องใช้ฮอร์โมนเสริม ได้แก่

• •คุมน้ำหนัก ลดน้ำหนักถ้าเกิน
• •ออกกำลังกายสม่ำเสมอ ดูวิธีเริ่มที่ ออกกำลังกายในวัย 50 ปีขึ้นไป
• •เลี่ยงเหล้าและบุหรี่
• •พักผ่อนให้พอ และจัดการความเครียด

ถ้ากำลังเลือกอาหารเสริมเรื่องไขมันหรือหัวใจ ดูวิธีประเมินหลักฐานของแต่ละสารได้ที่ อาหารเสริมลดไขมันในเลือดมีจริงไหม

เมื่อไรควรไปพบแพทย์

นัดพบแพทย์ทั่วไป อายุรแพทย์ แพทย์ต่อมไร้ท่อ หรือแพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะ เมื่อ

• •ความต้องการทางเพศลดลงชัด หรือนกเขาไม่ขันต่อเนื่องหลายสัปดาห์
• •อ่อนเพลีย หดหู่ ร่วมกับกล้ามเนื้อลีบ หรือเต้านมโตโดยไม่มีสาเหตุ
• •รอบเอวเพิ่มเร็วร่วมกับผลเลือดไขมันหรือน้ำตาลเริ่มผิดปกติ
• •รู้สึกหดหู่ ซึมเศร้าต่อเนื่องจนกระทบการงานหรือการใช้ชีวิต

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าออยล์ (Beta Oil)

เบต้าออยล์ (Beta Oil) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0001 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 800 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีน้ำมันคาโนลา 200 มก. น้ำมันมะกอก 200 มก. น้ำมันรำข้าว 109 มก. กรดแอสคอร์บิก (วิตามินซี) 30 มก. สารสกัดจากข้าว 10 มก. ดี-แอลฟา-โทโคเฟอริลแอซิเทต (50%) 5 มก. แอล-อาร์จินีน HCl 5 มก. แอล-ออร์นิทีน HCl 5 มก. และไฟโตสเตอรอล 2 มก.

ไม่พบงานวิจัยในคนที่ศึกษาส่วนประกอบเหล่านี้กับระดับฮอร์โมนเพศชาย ข้อมูลที่มีเกี่ยวกับเรื่องไขมันและการแข็งตัว ซึ่งเป็นสองเรื่องที่มักมาพร้อมวัยทองผู้ชาย มีดังนี้

• •น้ำมันคาโนลา 200 มก. — งานรวมผลการทดลองในคน 27 งาน พบว่าเมื่อใช้คาโนลาเป็นน้ำมันหลักในอาหารแทนไขมันอื่น LDL ลดลงเฉลี่ยราว 6.4 มก./ดล. ปริมาณที่ศึกษาคือน้ำมันปรุงอาหารทั้งวัน (หลายสิบกรัม) ในแคปซูลมี 0.2 กรัม
• •น้ำมันมะกอก 200 มก. — งานที่พบประโยชน์ต่อหัวใจ เช่น PREDIMED ใช้น้ำมันมะกอกอย่างน้อยวันละ 4 ช้อนโต๊ะร่วมกับเปลี่ยนอาหารทั้งหมด ในแคปซูลน้อยกว่าหลายร้อยเท่า และฉลากไม่ได้ระบุว่าเป็นชนิดเอ็กซ์ตร้าเวอร์จิน
• •น้ำมันรำข้าว 109 มก. — งานของคณะสาธารณสุขศาสตร์ ม.มหิดล ใช้น้ำมันรำข้าววันละ 30 มิลลิลิตรปรุงอาหาร 3 มื้อ นาน 4 สัปดาห์ ปริมาณในแคปซูลน้อยกว่าหลายร้อยเท่า
• •แอล-อาร์จินีน HCl 5 มก. — งานรวมผลเรื่องนกเขาไม่ขันใช้วันละ 1,500–5,000 มก. มากกว่าในแคปซูลราว 300–1,000 เท่า (คำนวณ)

ไม่มีหลักฐานว่าแคปซูลนี้เปลี่ยนระดับฮอร์โมน ค่าไขมัน หรือรอบเอว และไม่ได้ใช้แทนการตรวจหาสาเหตุหรือการรักษาที่แพทย์เลือก

ข้อควรระวัง: อาร์จินีนอาจเสริมฤทธิ์ยาลดความดันตามข้อมูลของ MSKCC ผู้ที่กินยาความดันหรือเคยเป็นกล้ามเนื้อหัวใจตาย และผู้ที่ได้ฮอร์โมนหรือยากลุ่มไวอากร้า ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใด ๆ ฉลากระบุว่าเด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน และผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร หากแพทย์ให้หยุด ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ ส่วนยาที่แพทย์สั่งให้กินต่อตามเดิม

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าออยล์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที