ภูมิคุ้มกันบกพร่องคืออะไร ต่างจากภูมิตกทั่วไปอย่างไร มีโรคอะไรบ้าง

คำตอบสั้น: ภูมิคุ้มกันบกพร่องคือภาวะที่ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกาย ทำงานลดลงหรือไม่ทำงานเลย ต่างจาก "ภูมิตก" ในภาษาพูดที่มักหมายถึงช่วงพักผ่อนน้อยหรือเครียดแล้วป่วยง่ายชั่วคราว ภูมิบกพร่องมีทั้ง แบบเป็นแต่กำเนิด และ แบบเกิดภายหลัง จากยา โรค หรือการขาดอาหาร ต้องให้แพทย์ตรวจวินิจฉัย และการดูแลหลักคือป้องกันการติดเชื้อ ฉีดวัคซีนที่เหมาะสม และรักษาการติดเชื้อให้เร็ว

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ภูมิบกพร่องแต่กำเนิดพบไม่บ่อย มักเริ่มแสดงอาการตั้งแต่เด็ก
• •ภูมิบกพร่องที่เกิดภายหลังพบบ่อยกว่า สาเหตุเช่น ยาสเตียรอยด์ ยากดภูมิ ยาเคมีบำบัด การติดเชื้อเอชไอวี การขาดอาหาร โรคมะเร็ง และการตัดม้าม
• •สัญญาณที่ควรสงสัย คือ ติดเชื้อซ้ำ ๆ ไม่หาย ติดเชื้อรุนแรงผิดปกติ หรือรักษาแล้วไม่ดีขึ้น
• •ผู้มีภูมิบกพร่องส่วนใหญ่ต้องเลี่ยงวัคซีนเชื้อเป็น แต่ควรได้วัคซีนเชื้อตายหลายชนิด ตามที่แพทย์กำหนด
• •ห้ามกินอาหารเสริมเองโดยไม่ถามแพทย์ผู้รักษา โดยเฉพาะผู้ใช้ยากดภูมิหรือปลูกถ่ายอวัยวะ

ภูมิคุ้มกันบกพร่องคืออะไร

สารานุกรมการแพทย์ MedlinePlus ของหอสมุดแพทยศาสตร์แห่งชาติสหรัฐ อธิบายว่า ภูมิคุ้มกันบกพร่องเกิดเมื่อการตอบสนองของภูมิคุ้มกันลดลงหรือไม่มีเลย

ระบบภูมิคุ้มกันประกอบด้วยไขกระดูก ต่อมน้ำเหลือง ม้าม ต่อมไทมัส ต่อมทอนซิล และเซลล์กับโปรตีนในเลือด เมื่อเจอเชื้อโรค เซลล์ที่เรียกว่า T lymphocyte (ทีเซลล์) จะทำงานร่วมกับ B lymphocyte (บีเซลล์) ซึ่งสร้างแอนติบอดีไปจัดการเชื้อ ภาวะภูมิบกพร่องส่วนใหญ่เกิดเมื่อทีเซลล์หรือบีเซลล์ทำงานผิดปกติ หรือร่างกายสร้างแอนติบอดีไม่พอ

ต่างจากภูมิตกทั่วไปอย่างไร

"ภูมิตก" ที่คนไทยใช้กัน มักหมายถึงช่วงที่นอนน้อย เครียด หรือเหนื่อยสะสม แล้วเป็นหวัดหรือเป็นแผลร้อนในบ่อยขึ้น ซึ่งมักดีขึ้นเมื่อพักผ่อนและกินอาหารครบ อ่านเรื่องนี้ได้ที่ เครียดทำให้ภูมิตกจริงไหม และ ภูมิคุ้มกันอ่อนแอ

ส่วน ภูมิคุ้มกันบกพร่องเป็นภาวะทางการแพทย์ มีสาเหตุที่ตรวจพบได้ เป็นต่อเนื่อง และมักต้องการการดูแลเฉพาะ เช่น ยาป้องกันการติดเชื้อ วัคซีนตามตาราง หรือการให้แอนติบอดีทดแทน

MedlinePlus ยังระบุว่า เมื่ออายุมากขึ้น ภูมิคุ้มกันทำงานได้ลดลง เนื้อเยื่อภูมิคุ้มกันอย่างต่อมไทมัสฝ่อลง และจำนวนกับการทำงานของเม็ดเลือดขาวลดลง นี่เป็นเหตุผลหนึ่งที่ผู้สูงอายุติดเชื้อง่ายกว่า อ่านเพิ่มที่ ผู้สูงอายุติดเชื้อง่ายเพราะอะไร

ภูมิคุ้มกันบกพร่องแต่กำเนิด

เป็นความผิดปกติทางพันธุกรรมที่ติดตัวมาตั้งแต่เกิด ตัวอย่างที่ MedlinePlus ยกมา ได้แก่

• •ภาวะแอนติบอดีต่ำ (hypogammaglobulinemia) มักทำให้ติดเชื้อทางเดินหายใจและทางเดินอาหารบ่อย
• •ภาวะไม่มีแอนติบอดี (agammaglobulinemia) ทำให้ติดเชื้อรุนแรงตั้งแต่อายุน้อย
• •ความผิดปกติของทีเซลล์ อาจทำให้ติดเชื้อราแคนดิดาซ้ำ ๆ
• •ภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่องร่วมรุนแรง (SCID) ที่กระทบทั้งทีเซลล์และบีเซลล์ อาจเสียชีวิตในขวบปีแรกถ้าไม่ได้รักษาเร็ว
• •โรคอื่น เช่น common variable immunodeficiency (CVID) และภาวะขาดโปรตีนคอมพลีเมนต์

MedlinePlus ระบุว่ายังไม่มีวิธีป้องกันภูมิบกพร่องแต่กำเนิด ครอบครัวที่มีประวัติอาจปรึกษาเรื่องพันธุกรรม

ภูมิคุ้มกันบกพร่องที่เกิดภายหลัง มีสาเหตุอะไรบ้าง

กลุ่มนี้พบบ่อยกว่ามากในผู้ใหญ่และผู้สูงอายุ สาเหตุตามที่ MedlinePlus ระบุ ได้แก่

• •ยาที่กดภูมิคุ้มกัน เช่น ยาคอร์ติโคสเตียรอยด์ ยาที่ใช้รักษาข้ออักเสบรูมาตอยด์ ลำไส้อักเสบ และโรคผิวหนังบางชนิด
• •ยาเคมีบำบัด ที่ใช้รักษามะเร็ง
• •การติดเชื้อเอชไอวี
• •ภาวะทุพโภชนาการ โดยเฉพาะการได้โปรตีนไม่พอ
• •มะเร็งหลายชนิด เอง ก็ทำให้ภูมิบกพร่องได้
• •การตัดม้าม ทำให้เสี่ยงติดเชื้อแบคทีเรียบางชนิดมากขึ้น

เบาหวาน: MedlinePlus ระบุว่าผู้เป็นเบาหวานเสี่ยงติดเชื้อบางชนิดสูงขึ้น แผลที่เท้าจึงต้องระวังเป็นพิเศษ อ่านเพิ่มที่ แผลเบาหวานติดเชื้อ

โรคไตเรื้อรัง: สมาคมโรคติดเชื้อแห่งประเทศไทยจัดผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังไว้ในกลุ่มที่ควรได้วัคซีนไข้หวัดใหญ่ทุกปี เช่นเดียวกับผู้มีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่องหรือได้รับยากดภูมิคุ้มกัน

อาการแบบไหนบอกว่าไม่ใช่แค่ภูมิตกชั่วคราว

MedlinePlus ระบุว่าแพทย์จะสงสัยภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่องเมื่อมี

• •การติดเชื้อที่กลับมาซ้ำ ๆ หรือไม่หาย
• •การติดเชื้อรุนแรงจากเชื้อที่ปกติไม่ค่อยทำให้ป่วยหนัก
• •รักษาการติดเชื้อแล้วตอบสนองไม่ดี
• •หายป่วยช้าหรือหายไม่สมบูรณ์
• •ปอดอักเสบบางชนิด หรือเชื้อราซ้ำบ่อย เช่น เชื้อราในช่องปาก
• •มะเร็งบางชนิด เช่น มะเร็งต่อมน้ำเหลืองชนิดนอนฮอดจ์กิน

ถ้ามีลักษณะเหล่านี้ ควรนัดพบแพทย์ เตรียมจดว่าป่วยกี่ครั้งในปีที่ผ่านมา เป็นอะไร ได้ยาอะไร และนำยาทุกตัวที่ใช้อยู่ไปด้วย

ตรวจวินิจฉัยอย่างไร

การตรวจที่ MedlinePlus ระบุ ได้แก่

• •ตรวจนับเม็ดเลือดขาว และนับจำนวนทีเซลล์กับบีเซลล์
• •ตรวจระดับอิมมูโนโกลบูลิน (แอนติบอดี) ในเลือด
• •ตรวจระดับคอมพลีเมนต์
• •ตรวจเอชไอวี
• •ตรวจโปรตีนในเลือดหรือปัสสาวะด้วยวิธีแยกโปรตีน (electrophoresis)
• •ดูการตอบสนองของร่างกายต่อวัคซีน

แพทย์จะเลือกตรวจตามอาการและประวัติ ไม่ใช่ทุกคนต้องตรวจครบทุกอย่าง

รักษาได้ไหม และป้องกันการติดเชื้ออย่างไร

เป้าหมายของการรักษาคือป้องกันการติดเชื้อ และจัดการการติดเชื้อหรือโรคที่เกิดขึ้นให้เร็ว วิธีที่ MedlinePlus ระบุ ได้แก่

• •ยาปฏิชีวนะ ยาต้านไวรัส หรือยาต้านเชื้อราระยะยาว เพื่อป้องกันการติดเชื้อซ้ำในบางราย
• •ยาต้านไวรัสเอชไอวีหลายตัวร่วมกัน เพื่อลดปริมาณไวรัสและให้ภูมิคุ้มกันกลับมาดีขึ้น
• •การให้อิมมูโนโกลบูลินทางหลอดเลือดดำหรือใต้ผิวหนัง ในผู้ที่แอนติบอดีบางชนิดต่ำหรือไม่มี
• •การปลูกถ่ายไขกระดูก ในภาวะบางชนิด

สำหรับภาวะที่เกิดจากยา MedlinePlus ระบุว่ามักกลับมาดีขึ้นเมื่อหยุดยา แต่การหยุดยากดภูมิเองอาจทำให้โรคเดิมกำเริบหรืออวัยวะที่ปลูกถ่ายถูกต่อต้าน ห้ามหยุดหรือลดยาเองเด็ดขาด ต้องให้แพทย์เป็นผู้ตัดสินใจ

การดูแลตัวเองในชีวิตประจำวัน

• •เลี่ยงการคลุกคลีกับคนที่ป่วยติดเชื้อ
• •ล้างมือบ่อย โดยเฉพาะก่อนกินอาหาร
• •กินอาหารปรุงสุกใหม่ ตามคำแนะนำของโรงพยาบาลรามาธิบดี ผู้ภูมิคุ้มกันต่ำควรเลี่ยงอาหารสุก ๆ ดิบ ๆ อาหารที่ตั้งทิ้งไว้เกิน 2 ชั่วโมง และของหมักดอง
• •MedlinePlus ระบุว่าอาจต้องเลี่ยงคนที่เพิ่งได้รับวัคซีนเชื้อเป็นในช่วง 2 สัปดาห์

ผู้ที่ได้ยาเคมีบำบัดหรือคอร์ติโคสเตียรอยด์ ให้ติดต่อแพทย์ทันทีถ้ามีไข้ตั้งแต่ 38 องศาเซลเซียสขึ้นไป ไอร่วมกับหอบเหนื่อย ปวดท้อง หรือมีอาการใหม่อื่น ๆ และถ้ามีไข้ร่วมกับคอแข็งและปวดหัว ให้ไปห้องฉุกเฉินหรือโทร 1669 ทันที

ผู้มีภูมิบกพร่องกินอาหารเสริมเองได้ไหม

ไม่ควรกินเอง ต้องถามแพทย์ผู้รักษาก่อนทุกครั้ง ด้วยเหตุผลสามข้อ

1. 1สมุนไพรหลายชนิดเปลี่ยนการเผาผลาญยากดภูมิ ทำให้ระดับยาในเลือดต่ำเกินจนเสี่ยงอวัยวะที่ปลูกถ่ายถูกต่อต้าน หรือสูงเกินจนเกิดพิษ ตามบทความทบทวนปี 2026 ในวารสาร Fitoterapia
2. 2ผลิตภัณฑ์ที่โฆษณาว่ากระตุ้นภูมิ อาจขัดกับเป้าหมายของยาที่แพทย์ตั้งใจกดภูมิไว้ และยังไม่มีข้อมูลความปลอดภัยในกลุ่มนี้สำหรับหลายสาร
3. 3ผู้ป่วยมะเร็งที่รับยาเคมีบำบัด สถาบันมะเร็งแห่งชาติสหรัฐระบุว่าอาหารเสริมบางชนิดอาจเปลี่ยนการทำงานของการรักษา

รายละเอียดเรื่องนี้อ่านได้ที่ กินยากดภูมิอยู่ กินอาหารเสริมได้ไหม และ กินอาหารเสริมร่วมกับยา ถามเภสัชกรอย่างไร ผู้ป่วยโรคไตอ่านเพิ่มที่ ผู้ป่วยโรคไตกินอาหารเสริมอะไรได้บ้าง

วัคซีนที่ควรและไม่ควรฉีด

ตามคำแนะนำการให้วัคซีนสำหรับผู้ใหญ่และผู้สูงอายุ พ.ศ. 2566 ของสมาคมโรคติดเชื้อแห่งประเทศไทย

• •วัคซีนไข้หวัดใหญ่ ปีละ 1 ครั้ง แนะนำในผู้มีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่องหรือได้รับยากดภูมิคุ้มกัน
• •วัคซีนนิวโมคอคคัส (ป้องกันเชื้อที่เป็นสาเหตุปอดอักเสบ) ผู้มีภูมิบกพร่อง ผู้ปลูกถ่ายอวัยวะ และผู้ได้ยากดภูมิรวมสเตียรอยด์ระยะยาว มีตารางฉีดเฉพาะ ต้องให้แพทย์กำหนด
• •วัคซีนงูสวัดชนิดไม่ใช่เชื้อเป็น ผู้มีภูมิบกพร่องอายุ 18 ปีขึ้นไปฉีดได้ 2 เข็ม ห่างกัน 1–2 เดือน
• •วัคซีนงูสวัดชนิดเชื้อเป็น ห้ามฉีดในผู้มีภูมิคุ้มกันบกพร่องรุนแรง
• •ผู้ที่จะปลูกถ่ายอวัยวะ ควรได้วัคซีนเชื้อเป็นอย่างน้อย 4 สัปดาห์ก่อนปลูกถ่าย และหลังปลูกถ่ายหรือได้ยากดภูมิขนาดสูงให้หลีกเลี่ยงวัคซีนเชื้อเป็น
• •MedlinePlus ระบุว่าผู้ที่จะเริ่มเคมีบำบัด ควรได้วัคซีนเชื้อตาย 2 สัปดาห์ก่อนเริ่ม และวัคซีนเชื้อเป็น 4 สัปดาห์ก่อนเริ่ม

ช่วงเวลาและชนิดวัคซีนขึ้นกับยาและระดับภูมิของแต่ละคน ต้องถามแพทย์ผู้รักษาทุกครั้งก่อนฉีด อ่านภาพรวมได้ที่ วัคซีนผู้ใหญ่และผู้สูงอายุ

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: แล็บฟาร์ม (Lab Farm)

ผู้ที่ใช้ยากดภูมิคุ้มกัน ผู้ปลูกถ่ายอวัยวะ และผู้ที่กำลังรับเคมีบำบัด ฉายแสง หรือยามุ่งเป้า ต้องให้แพทย์ผู้รักษาอนุญาตก่อนกินอาหารเสริมทุกชนิด รวมถึงผลิตภัณฑ์นี้

แล็บฟาร์ม (Lab Farm) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร (ตรา แล็บ ฟาร์ม) เลข อย. 73-1-02663-5-0191 ผลิตโดย บริษัท ออกานิกส์ อินโนเวชั่นส์ จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 650 มก. ฉลากแนะนำรับประทานวันละ 1 แคปซูล เลข อย. คือการจดแจ้งผลิตภัณฑ์อาหาร ไม่ใช่การรับรองสรรพคุณ

ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลตามฉลาก: ยีสต์ เบต้า-กลูแคน 80% (Immuneo Plus™) 200 มก. (เบต้ากลูแคนราว 160 มก. คำนวณ) · แกมมา โอไรซานอล 50 มก. · สารสกัดซีบัคธอร์น 50 มก. · เควอซิทิน 50 มก. · สารสกัดโสมเกาหลี 50 มก. · ผงมากิเบอร์รี่ 30 มก. · ผงมะตูม 30 มก. · สารสกัดขิง 20 มก. · สารสกัดพริกไทยดำ 20 มก. · สารสกัดใบแปะก๊วย 20 มก. · นิโคตินาไมด์ (วิตามินบี 3) 15 มก. · ไบโอติน 1% 7.9 มก. (ไบโอตินราว 79 ไมโครกรัม คำนวณ) · แคลเซียม ดี-แพนโททิเนต 2 มก. · วิตามินบี 1 1.5 มก. · วิตามินบี 2 1.5 มก. · วิตามินบี 6 1 มก. · วิตามินบี 12 0.1% 1 มก. (บี 12 ราว 1 ไมโครกรัม คำนวณ) · วิตามินดี 3 (1,000,000 IU/g) 0.2 มก. (ราว 200 IU หรือ 5 ไมโครกรัม คำนวณ) · กรดโฟลิก 0.1 มก. (100 ไมโครกรัม)

ส่วนประกอบที่ผู้มีภูมิบกพร่องต้องรู้ก่อนตัดสินใจ

• •ยีสต์ เบต้า-กลูแคน 80% 200 มก. (เบต้ากลูแคนราว 160 มก. คำนวณ) — เป็นสารที่มีการศึกษาเกี่ยวกับภูมิคุ้มกัน เราไม่พบข้อมูลความปลอดภัยของยีสต์เบต้ากลูแคนในผู้ปลูกถ่ายอวัยวะหรือผู้ใช้ยากดภูมิคุ้มกัน จึงไม่สามารถบอกได้ว่าปลอดภัยในกลุ่มนี้ ต้องให้แพทย์ผู้รักษาตัดสินใจ
• •สารสกัดพริกไทยดำ 20 มก. — งานในหลอดทดลองพบว่าไพเพอรีนยับยั้งตัวขนส่งยาที่ขนส่ง cyclosporine (ยากดภูมิชนิดหนึ่ง) และเอนไซม์ CYP3A4 ที่เผาผลาญยาหลายตัว ฉลากไม่ระบุปริมาณไพเพอรีน
• •สารสกัดขิง 20 มก. — ศูนย์มะเร็ง Memorial Sloan Kettering (MSKCC) ระบุว่าขิงเพิ่มระดับยา tacrolimus ในเลือด
• •สารสกัดโสมเกาหลี 50 มก. — NCCIH ระบุว่าโสมอาจทำให้โรคภูมิต้านตนเองแย่ลง

ไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้ทำให้ภูมิคุ้มกันของผู้มีภาวะภูมิบกพร่องดีขึ้น หรือลดการติดเชื้อในกลุ่มนี้

ข้อควรระวังเพิ่มเติม

• •ผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด หรือจะผ่าตัด: ใบแปะก๊วย ขิง โสม และเควอซิทิน ต้องปรึกษาแพทย์ก่อน
• •ผู้ใช้ยากันชัก ยาต้านไวรัสเอชไอวี: งานในคนพบว่าไพเพอรีน 20 มก. เพิ่มระดับ phenytoin และ nevirapine
• •ผู้ใช้อินซูลินหรือยาเบาหวาน: โสมและขิงอาจทำให้น้ำตาลลดลงมากขึ้น
• •ก่อนเจาะเลือด: แจ้งแพทย์หรือห้องแล็บว่ากินผลิตภัณฑ์ที่มีไบโอติน
• •คำเตือนบนฉลาก: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · ควรรับประทานอาหารครบ 5 หมู่ · ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความแล็บฟาร์มทั้งหมด

ส่วนประกอบบางชนิด เช่น โสม ใบแปะก๊วย ขิง และพริกไทยดำ อาจเสริมฤทธิ์หรือเปลี่ยนระดับยาบางชนิด ผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ยาเบาหวาน ยากันชัก ยากดภูมิคุ้มกัน ผู้ที่กำลังรักษามะเร็ง และผู้ที่จะผ่าตัด ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทาน ผลิตภัณฑ์นี้ไม่ใช่ยา ไม่ใช้แทนการรักษาหรือวัคซีน

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที