ค่าไตสูงเกิดจากอะไร ครีเอตินิน 1.4 1.5 1.6 อันตรายไหม

คำตอบสั้น: ที่คนเรียกว่า “ค่าไตสูง” ส่วนใหญ่หมายถึง ครีเอตินินสูง ซึ่งเป็นสัญญาณว่าไตกรองของเสียได้ลดลง เกิดได้ทั้งจากโรคไตเรื้อรัง ไตบาดเจ็บเฉียบพลัน และสาเหตุที่ไม่ได้มาจากไตโดยตรง เช่น ขาดน้ำ ออกกำลังกายหนัก หรือกินเนื้อสัตว์มาก ครีเอตินิน 1.4–1.6 มก./ดล. จะน่ากังวลแค่ไหน ต้องดู eGFR ที่คิดตามอายุและเพศ เช่น ครีเอตินิน 1.4 ในผู้ชายอายุ 35 ปี คำนวณได้ eGFR ราว 65 แต่ในผู้หญิงอายุ 65 ปี ได้ราว 39 ผลผิดปกติครั้งเดียวยังวินิจฉัยไม่ได้ ต้องตรวจซ้ำและคุยกับแพทย์

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ครีเอตินินสูงกับ eGFR สูง มีความหมายตรงข้ามกัน ครีเอตินินสูงคือกรองได้น้อยลง eGFR สูงคือกรองได้ดี
• •ค่าครีเอตินินปกติผู้ใหญ่โดยประมาณ ชาย 0.7–1.3 หญิง 0.6–1.1 มก./ดล. แต่ละห้องแล็บต่างกันเล็กน้อย
• •ครีเอตินินสูงไม่ได้แปลว่าไตผิดปกติเสมอ อาจมาจากขาดน้ำ กล้ามเนื้อบาดเจ็บ ออกกำลังกายหนัก หรือกินเนื้อสัตว์มาก
• •หลังเริ่มยาความดันกลุ่ม ACEi หรือ ARB ครีเอตินินขึ้นไม่เกินร้อยละ 30 ภายใน 4 สัปดาห์ แนวทางไทยถือว่าใช้ยาต่อได้ ห้ามหยุดยาเอง
• •ไตบาดเจ็บเฉียบพลันกลับมาดีได้ถ้ารักษาทัน แต่โรคไตเรื้อรังไม่ฟื้นกลับเป็นปกติ สิ่งที่ทำได้คือชะลอ

คำว่า “ค่าไตสูง” หมายถึงครีเอตินินสูง หรือ eGFR สูง

ในใบผลเลือด ค่าที่คนมักเรียกว่าค่าไตสูง คือ ครีเอตินิน ซึ่งเป็นของเสียจากกล้ามเนื้อที่ไตต้องกรองออก ถ้าไตกรองได้น้อยลง ครีเอตินินจะค้างในเลือดมากขึ้น

ส่วน eGFR (อัตราการกรองของไต) ยิ่งสูงยิ่งดี ถ้าใบผลเขียนว่า eGFR สูง เช่น 95 หรือ 110 ไม่ใช่เรื่องที่ต้องตกใจ ความหมายของแต่ละค่าอ่านได้ที่ ค่าไตปกติอยู่ที่เท่าไหร่

ครีเอตินินสูงเกิดจากอะไร

สาเหตุจากไต

• •โรคไตเรื้อรัง คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ระบุว่าสาเหตุที่พบมากที่สุดคือเบาหวาน รองลงมาคือความดันโลหิตสูง สาเหตุอื่น เช่น โรคแพ้ภูมิตัวเอง การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะส่วนบนซ้ำ และการใช้ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs เป็นประจำ
• •ไตบาดเจ็บหรือไตวายเฉียบพลัน ศูนย์ศรีพัฒน์ คณะแพทยศาสตร์ มช. อธิบายว่าเกิดได้จากการเสียน้ำมาก เช่น อาเจียนหรือท้องเสียรุนแรง เสียเลือดมาก ติดเชื้อในกระแสเลือดรุนแรง ยาปฏิชีวนะบางตัว หรือยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs
• •เลือดไปเลี้ยงไตน้อย หรือทางเดินปัสสาวะอุดกั้น MedlinePlus ระบุไว้เป็นสาเหตุของครีเอตินินสูงด้วย

สาเหตุที่ไม่ได้มาจากไตโดยตรง

MedlinePlus ระบุว่าครีเอตินินสูงไม่ได้หมายถึงโรคไตเสมอ อาจมาจาก

• •ขาดน้ำ
• •กล้ามเนื้อบาดเจ็บหรือโรคกล้ามเนื้อ
• •ออกกำลังกายหนัก
• •กินเนื้อสัตว์มาก

แนวทาง KDIGO 2024 ยกงานวิจัยที่พบว่าการกินเนื้อหรือปลาที่ปรุงสุก 1 มื้อ ทำให้ครีเอตินินขึ้นได้ราว 0.23 มก./ดล. ซึ่งเท่ากับทำให้ eGFR ดูต่ำลงราว 20 ในกลุ่มที่ศึกษา และระบุปัจจัยอื่นที่ทำให้ครีเอตินินคลาดเคลื่อน เช่น กล้ามเนื้อมากแบบนักเพาะกาย อาหารโปรตีนสูง อาหารเสริมครีเอทีน สเตียรอยด์ชนิดเสริมกล้ามเนื้อ และยาบางชนิดที่ลดการขับครีเอตินินทางท่อไต

ทำไมค่าขึ้นลงได้ทั้งที่ไตเหมือนเดิม อ่านละเอียดที่ ครีอะตินินคืออะไร ทำไมค่าถึงขึ้นลงได้

ครีเอตินิน 1.4 1.5 1.6 อันตรายไหม

ตัวเลขเดียวกันมีความหมายต่างกันมากตามอายุและเพศ เพราะผู้หญิงและผู้สูงอายุมักมีกล้ามเนื้อน้อยกว่า ครีเอตินินระดับเดียวกันจึงสะท้อนการกรองที่ต่ำกว่า

ตัวอย่างต่อไปนี้คำนวณจากสมการ CKD-EPI ในแนวทางสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2565

• •ครีเอตินิน 1.4 ผู้ชาย 35 ปี eGFR ราว 65 (ช่วงระยะ 2) · ผู้ชาย 65 ปี ราว 52 (ช่วงระยะ 3a) · ผู้หญิง 65 ปี ราว 39 (ช่วงระยะ 3b)
• •ครีเอตินิน 1.5 ผู้ชาย 50 ปี eGFR ราว 54 (ช่วงระยะ 3a) · ผู้ชาย 65 ปี ราว 48 (ช่วงระยะ 3a) · ผู้หญิง 65 ปี ราว 36 (ช่วงระยะ 3b)
• •ครีเอตินิน 1.6 ผู้ชาย 65 ปี eGFR ราว 44–45 (รอยต่อระหว่างระยะ 3a กับ 3b) · ผู้หญิง 75 ปี ราว 31 (ช่วงระยะ 3b)

ข้อควรจำ

• •ตัวเลขข้างบนเป็นตัวอย่างเพื่อความเข้าใจ ห้องแล็บอาจใช้สมการอื่น ให้ยึด eGFR ที่พิมพ์ในใบผลเป็นหลัก
• •ผลครั้งเดียวยังวินิจฉัยโรคไตเรื้อรังไม่ได้ แนวทางไทยให้ตรวจซ้ำในอีก 3 เดือน และ KDIGO 2024 เตือนว่าผลผิดปกติครั้งเดียวอาจเป็นไตบาดเจ็บเฉียบพลันก็ได้
• •ระยะ 3 ขึ้นไปเป็นช่วงที่เริ่มพบภาวะแทรกซ้อน เช่น เกลือแร่ผิดปกติและโลหิตจาง จึงควรพบแพทย์เพื่อวางแผนดูแล

ความหมายของแต่ละระยะอ่านได้ที่ โรคไตเรื้อรังแบ่งระยะอย่างไร

ค่าไตสูงมีอาการไหม

ส่วนใหญ่ไม่มีอาการ สถาบัน NIDDK ของสหรัฐฯ ระบุว่าคนส่วนมากในระยะแรกไม่มีอาการเลย ทางเดียวที่จะรู้คือตรวจเลือดและปัสสาวะ อาการจะปรากฏเมื่อโรคเป็นมากแล้ว เช่น เหนื่อยง่าย นอนไม่หลับ คัน ตะคริว บวม หายใจลำบาก

ถ้าครีเอตินินขึ้นเร็วในเวลาไม่กี่วัน ร่วมกับปัสสาวะออกน้อยลง อาเจียน ท้องเสียรุนแรง หรือเพิ่งเริ่มยาใหม่ อาจเป็นไตบาดเจ็บเฉียบพลัน ต้องรีบพบแพทย์ (ดูหัวข้อเมื่อไรต้องรีบไปโรงพยาบาลด้านล่าง) อาการของโรคไตระยะหลังอ่านต่อที่ โรคไตเหนื่อยง่ายไหม นอนไม่หลับ เป็นตะคริวบ่อย

ก่อนเจาะเลือดตรวจซ้ำ ควรเตรียมตัวอย่างไร

• •งดเนื้อสัตว์ก่อนตรวจ ถ้าแพทย์สั่ง MedlinePlus ระบุว่าบางแห่งให้งดเนื้อสัตว์ 24 ชั่วโมง เพราะเนื้อสัตว์ทำให้ครีเอตินินขึ้นชั่วคราว KDIGO 2024 ระบุว่าการเว้นอย่างน้อย 12 ชั่วโมงหลังกินเนื้อหรือปลาช่วยเลี่ยงผลนี้ได้ดีที่สุด
• •เลี่ยงออกกำลังกายหนักช่วงก่อนตรวจ
• •ไม่ปล่อยให้ร่างกายขาดน้ำ แต่ถ้าแพทย์ให้จำกัดน้ำ ให้ดื่มตามที่แพทย์กำหนด
• •แจ้งยาและอาหารเสริมทุกชนิด รวมถึงครีเอทีนหรือผงโปรตีน MedlinePlus ย้ำว่าห้ามหยุดยาเอง เว้นแต่แพทย์สั่ง
• •ตรวจปัสสาวะร่วมด้วย เพื่อดูอัลบูมินในปัสสาวะ ซึ่งบอกความเสียหายของไตที่เลือดอาจยังไม่แสดง

เพิ่งเริ่มยาความดันแล้วค่าไตขึ้น ต้องหยุดยาไหม

ไม่ต้องหยุดเอง แนวทางสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยระบุว่า ผู้ป่วยที่เริ่มหรือปรับยากลุ่ม ACEi หรือ ARB แล้วครีเอตินินขึ้นไม่เกินร้อยละ 30 ภายใน 4 สัปดาห์ ใช้ยาต่อได้โดยไม่ต้องปรับขนาด ถ้าขึ้นเกินร้อยละ 30 แพทย์จะหาสาเหตุอื่น เช่น เสียน้ำมาก หัวใจล้มเหลว หลอดเลือดไตตีบ หรือใช้ยา NSAIDs หรือสมุนไพรร่วมด้วย

KDIGO 2024 อธิบายว่า eGFR ที่ลดลงราวร้อยละ 10–20 ในช่วง 3 เดือนแรกหลังคุมความดันเข้มขึ้นเป็นเรื่องที่พบได้ และมักคงที่หรือกลับขึ้นเองเมื่อเวลาผ่านไป ยากลุ่มนี้ใช้เพื่อปกป้องไตและหัวใจในระยะยาว อ่านต่อที่ กินยาความดันไตพังไหม

ค่าไตสูงหายได้ไหม

ขึ้นกับสาเหตุ

• •ถ้าเป็นไตบาดเจ็บเฉียบพลัน ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. ระบุว่าเมื่อแพทย์รักษาได้ทัน การทำงานของไตฟื้นตัวดีขึ้นได้
• •ถ้าเป็นจากปัจจัยชั่วคราว เช่น ขาดน้ำหรือกินเนื้อมากก่อนตรวจ ค่ามักกลับมาเมื่อตรวจซ้ำในภาวะปกติ
• •ถ้าเป็นโรคไตเรื้อรัง ศูนย์ศรีพัฒน์ระบุว่าไตจะไม่ฟื้นกลับมาทำงานได้เหมือนปกติ NIDDK อธิบายว่าเพิ่มค่าการกรองไม่ได้ แต่พยายามไม่ให้ลดลงได้

อ่านต่อที่ ค่าไตเพิ่มได้ไหม eGFR ขึ้นได้ไหม และ ชะลอไตเสื่อมทำอย่างไร

ค่าไตสูงควรกินอะไร ห้ามกินอะไร

ระหว่างรอตรวจยืนยัน สิ่งที่ปลอดภัยและมีแนวทางรองรับ คือ

• •ลดเค็ม แนวทางไทยให้โซเดียมน้อยกว่า 2,000 มก./วัน เกลือ 1 ช้อนชามีโซเดียมราว 2,000 มก.
• •เลี่ยงยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs และระวังสมุนไพร แนวทางไทยระบุว่าอาจทำให้ไตเสื่อมเร็วขึ้น
• •ไม่กินครีเอทีนหรือผงโปรตีนเสริม โดยไม่ปรึกษาแพทย์ เพราะ KDIGO ระบุว่ามีผลต่อค่าครีเอตินิน
• •ไม่งดโปรตีนแบบสุดโต่งเอง แนวทางไทยให้ใช้อาหารโปรตีนต่ำมากเฉพาะร่วมกับสารคีโตแอนะล็อกภายใต้การดูแลของแพทย์

รายการอาหารตามระยะอ่านต่อที่ โรคไตห้ามกินอะไรบ้าง

เมื่อไรต้องรีบไปโรงพยาบาล

มีอาการข้อใดข้อหนึ่งก็ต้องไป ไม่ต้องรอให้มีหลายข้อพร้อมกัน

• •อาเจียนหรือท้องเสียรุนแรง เสียเลือดมาก หรือติดเชื้อรุนแรง
• •ปัสสาวะออกน้อยลงชัดเจน
• •ตัวบวม เหนื่อยหอบ หรือนอนราบแล้วหายใจลำบาก
• •ซึม สับสน ซึ่งอาจเกิดจากของเสียคั่ง
• •หายใจไม่ออก ให้โทร 1669

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ส่วนประกอบที่คนมักถามเมื่อค่าไตสูง คือ

• •สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. — เห็ดหลินจือเป็นสารที่มีงานวิจัยเกี่ยวกับไต แต่ส่วนใหญ่เป็นการทดลองในสัตว์และเซลล์ ในคนยังมีเพียงรายงานขนาดเล็กที่ไม่มีกลุ่มเปรียบเทียบ จึงยังสรุปไม่ได้ หน่วยคลังข้อมูลยา คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล ตอบไว้ว่ายังไม่พบผลการศึกษาทางคลินิกที่น่าเชื่อถือมาสนับสนุน และผลิตภัณฑ์ที่วัตถุดิบไม่ได้มาตรฐานหรือปนเปื้อน อาจกระทบตับและไตโดยตรง งานวิจัยแบบสุ่มในผู้ป่วยเบาหวานใช้เห็ดหลินจือ 1.4–3 กรัมต่อวัน (1,400–3,000 มก.) ส่วนในแคปซูลมี 50 มก.

เรื่องที่คนค่าไตสูงควรรู้: หน่วยงานกำกับยาของมาเลเซีย (NPRA) ประกาศเมื่อเดือนธันวาคม 2563 ว่าได้รับรายงานอาการไม่พึงประสงค์ที่สงสัยว่าเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์เห็ดหลินจือ 11 รายใน 1 ปี เป็นเรื่องไต 9 ราย เช่น ครีเอตินินและยูเรียในเลือดสูงขึ้น ไตอักเสบเฉียบพลัน และไตที่เสื่อมอยู่แย่ลง ผู้ป่วยส่วนใหญ่กินยาอื่นร่วมและมีโรคประจำตัว เช่น ไตเสื่อมเรื้อรังหรือเบาหวาน NPRA ระบุว่ายังไม่มีข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ยืนยันความเสี่ยงนี้ เป็นเพียงรายงานที่สงสัยว่าเกี่ยวข้อง และแนะนำให้ผู้ที่ไตทำงานลดลงใช้ด้วยความระมัดระวังและปรึกษาแพทย์

ดังนั้น ถ้าค่าไตสูงขึ้นหลังเริ่มผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม ให้แจ้งแพทย์และนำกล่องไปด้วยทุกครั้ง เห็ดหลินจือยังมีรายงานการบาดเจ็บของตับ และอาจเสริมฤทธิ์ยาลดความดัน ยาเบาหวาน และยาต้านเกล็ดเลือด

แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรนำผลิตภัณฑ์ใด ๆ ไปปรึกษาแพทย์ก่อน

ฉลากระบุว่ามีส่วนประกอบของไข่ ผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน และผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที