ตรวจอัลตร้าซาวด์ไขมันพอกตับ ทำยังไง ต้องงดอาหารไหม อ่านผลอย่างไร

คำตอบสั้น: อัลตราซาวด์ช่องท้องดูไขมันพอกตับจาก ความสว่างของเนื้อตับเมื่อเทียบกับไต ใช้เวลาไม่เกินราว 30 นาที ไม่เจ็บ โรงพยาบาลมักให้ งดอาหารหลายชั่วโมงก่อนตรวจ (ตัวอย่างโรงพยาบาลรัฐแห่งหนึ่งในอังกฤษกำหนด 6 ชั่วโมง) ให้ยึดตามใบนัดของโรงพยาบาลที่ตรวจ คำว่า mild, moderate, severe ในใบผลคือ การประเมินปริมาณไขมันด้วยตาของผู้ตรวจ ไม่ได้บอกว่ามีพังผืดหรือตับแข็งหรือไม่ ซึ่งต้องประเมินด้วยวิธีอื่น

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับคั่งไขมันของไทย พ.ศ. 2569 ระบุว่าอัลตราซาวด์ตรวจพบไขมันได้ดีเมื่อไขมันสะสม มากกว่าร้อยละ 20–30 ของเซลล์ตับ แต่พลาดได้เมื่อไขมันน้อยหรือคนไข้น้ำหนักมาก
• •ผลอัลตราซาวด์ไม่พบไขมัน ไม่ได้แปลว่าตับปกติแน่นอน และไม่ได้ตัดพังผืดออก (AASLD 2023)
• •ระดับ mild, moderate, severe เป็นการประเมินแบบหยาบ ๆ ไม่ใช่ระยะของโรค
• •การประเมินพังผืดใช้ FIB-4 จากผลเลือดก่อน แล้วตามด้วยไฟโบรสแกนถ้าจำเป็น
• •คนเป็นเบาหวานที่ใช้ยาลดน้ำตาล ควรโทรถามหน่วยตรวจก่อนวันนัดเรื่องการงดอาหาร

อัลตราซาวด์มองเห็นไขมันในตับได้อย่างไร

ตับที่มีไขมันมากจะสะท้อนคลื่นเสียงกลับมามากขึ้น ภาพจึงดูสว่างกว่าปกติ แนวทางเวชปฏิบัติของสมาคมโรคตับแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2569 อธิบายว่าผู้ตรวจดูจาก 3 อย่าง

• •เนื้อตับสว่างกว่าเนื้อไต (เปรียบเทียบสองอวัยวะในภาพเดียวกัน)
• •ขอบของหลอดเลือดในตับมองเห็นไม่ชัด
• •คลื่นเสียงจางลงเมื่อลงไปถึงเนื้อตับส่วนลึก

ความแม่นยำขึ้นกับปริมาณไขมัน แนวทางไทยระบุว่า เมื่อไขมันสะสมมากกว่าร้อยละ 20–30 ของเซลล์ตับ อัลตราซาวด์มีความไวราวร้อยละ 85 และความจำเพาะราวร้อยละ 94 (ความไว คือโอกาสตรวจเจอเมื่อเป็นจริง ความจำเพาะ คือโอกาสบอกว่าไม่เป็นเมื่อไม่เป็นจริง)

แต่ถ้า ไขมันยังน้อย หรือคนไข้มีดัชนีมวลกายสูง ความไวลดลงเหลือราวร้อยละ 64–76 แปลว่าบางคนมีไขมันพอกตับอยู่จริงแต่ภาพยังไม่ชัด

ข้อดีที่ทำให้อัลตราซาวด์ยังเป็นการตรวจที่ใช้กันมาก คือ ค่าใช้จ่ายต่ำและเข้าถึงง่าย แนวทางไทยจัดให้เป็นการตรวจลำดับแรกในระดับปฐมภูมิ พื้นฐานเรื่องโรคอ่านได้ที่ ไขมันพอกตับคืออะไร

ตรวจอัลตราซาวด์ตับต้องงดน้ำงดอาหารไหม

ส่วนใหญ่ต้องงดอาหารหลายชั่วโมง MedlinePlus ของหอสมุดแพทยศาสตร์แห่งชาติสหรัฐฯ ระบุว่าผู้ตรวจอัลตราซาวด์ช่องท้องมักถูกขอให้งดกินและดื่มหลายชั่วโมงก่อนตรวจ โดยระยะเวลาขึ้นกับเหตุผลที่ตรวจ

ตัวอย่างจากโรงพยาบาลรัฐของอังกฤษ (Cambridge University Hospitals) ให้ งดอาหาร 6 ชั่วโมง และดื่มได้เฉพาะเครื่องดื่มใส เช่น น้ำเปล่า ก่อนอัลตราซาวด์ช่องท้องส่วนบน

ทำไมต้องงดอาหาร โรงพยาบาลดังกล่าวอธิบายว่าการงดอาหารช่วยให้ภาพชัดขึ้น โดยเฉพาะภาพถุงน้ำดี เพราะการตรวจช่องท้องส่วนบนมักดูตับ ถุงน้ำดี และอวัยวะใกล้เคียงไปพร้อมกัน

คำแนะนำที่ใช้ได้จริง

• •ยึดตามใบนัดของโรงพยาบาลที่ตรวจเป็นหลัก เพราะแต่ละแห่งกำหนดไม่เท่ากัน
• •คนเป็นเบาหวาน โรงพยาบาลข้างต้นขอให้โทรติดต่อหน่วยตรวจล่วงหน้าถ้าการงดอาหารเป็นปัญหา
• •ยาประจำตัวในเช้าวันตรวจ ให้ถามหน่วยตรวจหรือแพทย์ล่วงหน้า อย่าตัดสินใจหยุดยาเอง
• •ถ้านัดตรวจตอนเช้า การงดอาหารหลังมื้อเย็นทำได้ง่ายกว่า

ขั้นตอนตรวจอัลตราซาวด์ตับเป็นอย่างไร เจ็บไหม

ไม่เจ็บ MedlinePlus อธิบายขั้นตอนไว้ดังนี้

1. 1นอนหงายบนเตียง ผู้ตรวจทาเจลใสบนหน้าท้อง เจลช่วยให้คลื่นเสียงผ่านผิวได้ดี
2. 2ผู้ตรวจเลื่อนหัวตรวจไปมาบนหน้าท้อง อาจกดเบา ๆ
3. 3อาจขอให้เปลี่ยนท่า หรือกลั้นหายใจสั้น ๆ เพื่อให้ตับเลื่อนลงมาเห็นชัดขึ้น
4. 4ส่วนใหญ่ใช้เวลาไม่ถึง 30 นาที

ความรู้สึกที่พบคือ เจลเย็นและเปียก และรู้สึกถูกกดเล็กน้อย การตรวจใช้คลื่นเสียง ไม่ใช่รังสีเอกซเรย์

ใบผลเขียนว่า mild, moderate, severe fatty liver หมายถึงอะไร

เป็นการบอกปริมาณไขมันแบบประมาณด้วยตา ไม่ใช่ตัวเลขที่วัดได้ สมาคมโรคตับแห่งสหรัฐอเมริกา (AASLD) ระบุว่าอัลตราซาวด์ธรรมดาให้ผลแบบกึ่งปริมาณ คือแบ่งเป็น

• •mild ไขมันน้อย
• •moderate ไขมันปานกลาง
• •severe ไขมันมาก

และเป็นการประเมินที่ ขึ้นกับผู้ตรวจ แนวทางไทยก็ระบุตรงกันว่าอัลตราซาวด์ ไม่สามารถบอกปริมาณไขมันเป็นตัวเลข

สิ่งที่ต้องเข้าใจคือ ระดับไขมันไม่เท่ากับระดับความรุนแรงของโรค ความอันตรายของไขมันพอกตับอยู่ที่การอักเสบและพังผืด ซึ่งอัลตราซาวด์มองไม่เห็นได้ดี คนที่ผลเขียนว่า mild อาจมีพังผืดได้ ส่วนคนที่ผลเขียน severe ก็ไม่ได้แปลว่าตับแข็ง

ความต่างระหว่างระยะของโรคอ่านต่อได้ที่ ไขมันพอกตับ ระยะ 1 2 3 ต่างกันอย่างไร

อัลตราซาวด์บอกพังผืดหรือตับแข็งได้แค่ไหน

บอกได้จำกัด AASLD ระบุว่า

• •ไม่เห็นไขมันจากอัลตราซาวด์ ไม่ได้ตัดภาวะตับอักเสบจากไขมันหรือพังผืดออก
• •ภาพไขมันในตับอาจ ดูคล้ายกับพังผืดระยะลุกลาม ทำให้แยกกันยาก
• •อัลตราซาวด์ช่วยได้เมื่อ เห็นรูปร่างตับแบบตับแข็งชัดเจนแล้ว หรือเห็นสัญญาณความดันในหลอดเลือดตับสูง เช่น น้ำในช่องท้อง ม้ามโต

แปลว่าอัลตราซาวด์มักเห็นตับแข็งเมื่อเป็นมากแล้ว แต่ ใช้หาพังผืดระยะต้นไม่ได้

แนวทางไทย พ.ศ. 2569 จึงให้ประเมินพังผืดแยกต่างหาก โดยใช้ FIB-4 (คะแนนที่คำนวณจากอายุ ค่า AST ค่า ALT และจำนวนเกล็ดเลือด) เป็นการตรวจลำดับแรก ถ้าได้ค่ากลาง ๆ จึงตรวจต่อด้วยเครื่องวัดความแข็งของตับ รายละเอียดอ่านที่ ไฟโบรสแกนคืออะไร

ใครควรตรวจหาไขมันพอกตับ และใช้สิทธิ์อะไรได้

แนวทางไทย พ.ศ. 2569 แนะนำให้คัดกรองในกลุ่มเสี่ยงสูง ได้แก่

• •เบาหวานชนิดที่ 2
• •อ้วนหรืออ้วนลงพุง
• •มีปัจจัยเสี่ยงเมแทบอลิก (ความดันสูง ไตรกลีเซอไรด์สูง HDL ต่ำ น้ำตาลสูง) ตั้งแต่ 2 ข้อขึ้นไป
• •ค่าเอนไซม์ตับสูงโดยไม่ทราบสาเหตุ

แนวทางยังเน้นว่า ไม่ควรรอจนค่าตับผิดปกติจึงคัดกรอง เพราะผู้ป่วยจำนวนมากมีค่าเอนไซม์ตับปกติ

เรื่องสิทธิ์และราคา ขึ้นกับโรงพยาบาลและเหตุผลที่ตรวจ เช่น แพทย์สั่งตรวจเพราะมีข้อบ่งชี้ หรือเป็นแพ็กเกจตรวจสุขภาพที่เลือกเอง บทความนี้จึงไม่ระบุราคา ให้สอบถามโรงพยาบาลตามสิทธิ์ของคุณก่อนนัด การตรวจสุขภาพประจำปีตามช่วงอายุอ่านได้ที่ ตรวจสุขภาพประจำปีตามอายุ

ต้องอัลตราซาวด์ตับซ้ำบ่อยแค่ไหน

คนส่วนใหญ่ไม่จำเป็นต้องอัลตราซาวด์ซ้ำถี่ ๆ แนวทางไทย พ.ศ. 2569 ใช้ FIB-4 เป็นเครื่องมือติดตามหลัก

• •FIB-4 ต่ำกว่า 1.3 (ความเสี่ยงพังผืดต่ำ) ประเมินซ้ำด้วย FIB-4 ทุก 1–2 ปี
• •FIB-4 ระหว่าง 1.3–2.67 ตรวจเพิ่ม เช่น ไฟโบรสแกน หรือส่งต่ออายุรแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ
• •FIB-4 มากกว่า 2.67 หรือค่าความแข็งตับมากกว่า 8 kPa ส่งต่ออายุรแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ

ข้อยกเว้นที่สำคัญคือ คนที่เป็นตับแข็งแล้ว แนวทางไทยแนะนำให้ตรวจอัลตราซาวด์ร่วมกับค่า AFP ในเลือด ทุก 6–12 เดือน เพื่อคัดกรองมะเร็งตับ

AASLD ระบุด้วยว่าอัลตราซาวด์ธรรมดา ไม่แนะนำให้ใช้เป็นเครื่องมือหาไขมันพอกตับ เพราะความไวต่ำ และแม้แต่ค่า CAP ก็ไม่ได้วัดการเปลี่ยนแปลงของไขมันได้แม่นยำ การดูว่าตัวเองดีขึ้นจึงควรดูจากน้ำหนัก รอบเอว และผลเลือดตามที่แพทย์นัด การอ่านผลเลือดอ่านได้ที่ อ่านผลตรวจสุขภาพประจำปี

ความเชื่อที่พบบ่อยเรื่องอัลตราซาวด์ตับ

ได้ยินว่าค่าตับปกติแล้วไม่ต้องอัลตราซาวด์ จริงไหม ไม่จริงเสมอไป แนวทางไทยระบุว่าผู้ป่วยไขมันพอกตับจำนวนมากมีค่าเอนไซม์ตับปกติ อ่านเพิ่มที่ ไขมันพอกตับ แต่ค่าตับปกติ

ได้ยินว่าผลเป็น severe แปลว่าตับใกล้แข็ง จริงไหม ไม่จริง ระดับในใบผลบอกปริมาณไขมันแบบประมาณ ไม่ได้บอกพังผืด ต้องประเมินพังผืดแยก

ได้ยินว่าอัลตราซาวด์ปีนี้ไม่เจอไขมันแล้ว แปลว่าหายแน่นอน จริงไหม ยังสรุปไม่ได้ เพราะไขมันน้อยอาจตรวจไม่เห็น ควรดูผลอื่นประกอบตามที่แพทย์แนะนำ

เมื่อไรต้องไปโรงพยาบาลทันที

ไขมันพอกตับส่วนใหญ่ไม่มีอาการ แต่ถ้าโรคตับเป็นมากแล้ว MedlinePlus ระบุอาการที่ต้องรีบรับการรักษาฉุกเฉิน มีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •อาเจียนเป็นเลือด หรือถ่ายเป็นเลือด
• •สับสน ซึมลง หรือความรู้สึกตัวเปลี่ยนไป
• •ท้องบวมขึ้นใหม่ หรือบวมมากขึ้นอย่างรวดเร็ว
• •ปวดท้องหรือเจ็บหน้าอก
• •หายใจหอบเหนื่อย
• •ตัวเหลืองตาเหลืองที่เพิ่งเกิด หรือเหลืองมากขึ้นอย่างรวดเร็ว

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus)

เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-15859-5-1473 บรรจุ 10 เม็ด เม็ดละ 1,200 มก. วันละ 1 เม็ด ผลิตโดย บริษัท เซน ไบโอเทค จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่เกี่ยวกับการตรวจอัลตราซาวด์ และไม่ได้ช่วยตัดสินว่าต้องตรวจหรือไม่ การตรวจและการแปลผลเป็นเรื่องที่ต้องคุยกับแพทย์

ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับเรื่องไขมันในตับตามฉลาก ได้แก่

• •โคลีน ไบทาร์เทรต (98%) 121.975 มก. — คิดเป็นตัวโคลีนราว 49 มก. (ค่าคำนวณจากเปอร์เซ็นต์บนฉลาก) โคลีนเป็นสารอาหารจำเป็น งานทดลองในคนพบว่าการงดโคลีนในอาหารทำให้เกิดไขมันพอกตับได้ ปริมาณในเม็ดประมาณ 1 ใน 10 ของค่าแนะนำต่อวัน (ผู้ชาย 550 มก. ผู้หญิง 425 มก.) งานวิจัยในผู้ป่วยไขมันพอกตับที่มีอยู่ใช้สารรูปแบบอื่นในขนาดสูงกว่านี้มาก เช่น ฟอสฟาทิดิลโคลีน 2,400 มก. ต่อวัน จึงนำผลมาใช้กับเม็ดนี้ไม่ได้

ไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้ทำให้ผลอัลตราซาวด์ตับเปลี่ยน และยังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง

ข้อควรระวัง: ฉลากระบุ ห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน (ส่วนประกอบมีสารสกัดจากขมิ้นชัน 50 มก. และสารสกัดอาร์ทิโชก 20 มก.) เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน มีนมและถั่วเหลือง ส่วนประกอบยังมีผงถั่วนัตโตะ 100 มก. (ฉลากไม่ระบุปริมาณวิตามินเค 2) ผงเก๋ากี้ โคเอนไซม์ คิวเท็น และวิตามินอี ซึ่งเกี่ยวข้องกับยาต้านการแข็งตัวของเลือด ผู้ที่ใช้ยาวาร์ฟารินหรือยาต้านเกล็ดเลือดต้องปรึกษาแพทย์ก่อน

แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับแข็งของสมาคมโรคตับแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2568 ข้อ 8.5 แนะนำว่าผู้ป่วยตับแข็งไม่ควรรับประทานอาหารเสริมหรือสมุนไพร คำแนะนำนี้ครอบคลุมผลิตภัณฑ์นี้ด้วย ผู้ป่วยตับแข็งไม่ควรรับประทาน เว้นแต่แพทย์ที่ดูแลอนุญาต ผู้ที่เป็นไวรัสตับอักเสบหรือมีค่าตับสูง ให้นำกล่องไปปรึกษาแพทย์ก่อนทุกครั้ง หากมีอาการตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม คลื่นไส้ เบื่ออาหาร ให้หยุดผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร (ไม่ใช่ยาที่แพทย์สั่ง) และพบแพทย์ทันที

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าลีฟโปรพลัสทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที