ค่าไตลดลงเกิดจากอะไร eGFR ลดลงปีละเท่าไรถึงเรียกว่าเร็วผิดปกติ

คำตอบสั้น: หลังอายุ 30 ปี ไตทำงานลดลงตามธรรมชาติ เฉลี่ยราวร้อยละ 1 ต่อปี แต่แต่ละคนต่างกันมาก และไม่ใช่ทุกคนที่ค่าไตลดลงชัดเจนตามอายุ แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยให้ส่งพบอายุรแพทย์โรคไตเมื่อ eGFR ลดลงเกิน 5 มล./นาที/1.73 ตร.ม. ต่อปี หรือลดลงเกินร้อยละ 25 จากค่าตั้งต้น หรือเปลี่ยนเข้าสู่ระยะที่แย่ลง สาเหตุที่ทำให้ลดเร็วที่พบบ่อยคือ เบาหวานและความดันที่คุมไม่ได้ ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs สมุนไพร และการขาดน้ำหรือเจ็บป่วยเฉียบพลัน ผลสองครั้งที่ต่างกันเล็กน้อยเป็นเรื่องปกติ ต้องดูแนวโน้มหลายครั้ง

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ศูนย์ศรีพัฒน์ คณะแพทยศาสตร์ มช. ระบุว่าหลังอายุ 30 ปี ไตทำงานลดลงเฉลี่ยร้อยละ 1 ต่อปี
• •แนวทาง KDIGO 2024 ระบุว่าการลดลงตามวัยมีความแตกต่างระหว่างบุคคลมาก ไม่ใช่ทุกคนที่ลดลงชัดเจน
• •แนวทางไทยให้ส่งพบอายุรแพทย์โรคไตเมื่อ eGFR ลดลงเกิน 5 ต่อปี ลดลงเกินร้อยละ 25 หรือเปลี่ยนระยะ หรือ eGFR ต่ำกว่า 30
• •KDIGO 2024 ระบุว่า eGFR ที่เปลี่ยนเกินร้อยละ 20 ในการตรวจครั้งถัดไป เกินความแปรปรวนปกติและควรได้รับการประเมิน
• •เมื่อเริ่มยา ACEi ARB หรือ SGLT2i ค่า eGFR มักลดลงเล็กน้อยช่วงแรก ไม่ใช่เหตุให้หยุดยาเอง

ไตเริ่มเสื่อมเมื่ออายุเท่าไหร่

ไตเริ่มทำงานลดลงตามธรรมชาติหลังอายุราว 30 ปี ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. อธิบายว่าโดยเฉลี่ยลดลงร้อยละ 1 ต่อปี คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ระบุว่าผู้ใหญ่อายุ 18–30 ปีมี eGFR ราว 120–130 มล./นาที/1.73 ตร.ม. แล้วค่อย ๆ ลดลงตามอายุ

แต่ตัวเลขเฉลี่ยไม่ได้บอกเรื่องของแต่ละคน แนวทาง KDIGO 2024 ระบุว่าแม้การศึกษาจะพบการลดลงตามวัยโดยเฉลี่ย แต่คนในประชากรต่างกันมาก ไม่ใช่ทุกคนที่ค่าไตจะลดลงชัดเจนเมื่ออายุมากขึ้น ค่าที่ควรถือว่าปกติในแต่ละช่วงอ่านได้ที่ ค่าไตปกติอยู่ที่เท่าไหร่ eGFR 60 70 80 90 ปกติไหม

eGFR ลดลงปีละเท่าไรถึงเรียกว่าเร็วผิดปกติ

แนวทางไทยใช้เกณฑ์ชัดเจน ข้อแนะนำเวชปฏิบัติของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2565 ให้ส่งผู้ป่วยพบอายุรแพทย์โรคไตเมื่อไตทำงานลดลงต่อเนื่อง ได้แก่

• •eGFR ลดลง มากกว่า 5 มล./นาที/1.73 ตร.ม. ต่อปี
• •eGFR ลดลง มากกว่าร้อยละ 25 จากค่าตั้งต้น หรือเปลี่ยนเข้าสู่ระยะที่การทำงานของไตแย่ลง
• •eGFR ต่ำกว่า 30 โดยเฉพาะเมื่อมีข้อบ่งชี้อื่นร่วม

ตัวอย่างการคิด

• •ปีที่แล้ว eGFR 68 ปีนี้ 61 ลดลง 7 ในหนึ่งปี เกินเกณฑ์ 5 ต่อปี ควรคุยกับแพทย์เรื่องการส่งต่อ
• •ค่าตั้งต้น 60 ลดลงเหลือ 44 ลดลงราวร้อยละ 27 และเปลี่ยนจากระยะ 2 เป็นระยะ 3b

ด้าน KDIGO 2024 ระบุว่า eGFR ที่เปลี่ยนเกินร้อยละ 20 ในการตรวจครั้งถัดไป เกินความแปรปรวนที่คาดได้และควรได้รับการประเมิน แต่ก็เตือนว่าไม่มีเกณฑ์ใดตายตัว การตีความความเปลี่ยนแปลงเล็กน้อยมากเกินไปอาจนำไปสู่การปรับการรักษาที่ไม่จำเป็น

ทำไมผลสองครั้งห่างกันไม่กี่เดือนถึงต่างกัน

ค่าไตแกว่งได้เองแม้ไตไม่ได้เปลี่ยน KDIGO 2024 อธิบายสาเหตุไว้ดังนี้

• •ความแปรปรวนตามธรรมชาติของร่างกาย eGFR ของคนคนเดียวแกว่งได้ราวร้อยละ 5 และในผู้ป่วยโรคไต ช่วงที่ยังถือว่าเป็นความแปรปรวนปกติกว้างได้ถึงราวร้อยละ 14–20
• •อาหารก่อนเจาะเลือด การกินเนื้อหรือปลาปรุงสุกทำให้ครีเอตินินขึ้นชั่วคราว ในงานวิจัยหนึ่งทำให้ eGFR ดูต่ำลงราว 20
• •มวลกล้ามเนื้อและการออกแรง ที่เปลี่ยนไป
• •ความต่างของวิธีตรวจระหว่างห้องแล็บ KDIGO ระบุว่าต้องใช้การตรวจที่ได้มาตรฐานเพื่อลดความต่างระหว่างสถานที่

KDIGO จึงแนะนำว่าเมื่อเห็นค่าเปลี่ยน สิ่งแรกที่ควรทำคือตรวจซ้ำ เพื่อดูว่าเป็นการเสื่อมจริงหรือเป็นแค่ความแปรปรวน แนวทางไทยให้ห้องแล็บรายงานครีเอตินินทศนิยม 2 ตำแหน่งพร้อมระบุสูตรที่ใช้คำนวณ eGFR ซึ่งช่วยให้เทียบผลได้ถูกต้องขึ้น อ่านเรื่องค่าที่ขยับขึ้นลงได้ที่ ค่าไตเพิ่มได้ไหม และทำไมผลแต่ละครั้งไม่เท่ากัน

ค่าไตลดลงเร็วเกิดจากอะไร

• •เบาหวานและความดันที่คุมไม่ได้ รามา แชนแนล คณะแพทยศาสตร์ รพ.รามาธิบดี ระบุว่าการคุมเบาหวานไม่ดี น้ำตาลสูง ความดันสูง และกินยาไม่สม่ำเสมอ เพิ่มความเสี่ยงโรคไต แนวทางไทยตั้งเป้าความดันของผู้ป่วยไตที่ยังไม่ฟอกไตไว้ต่ำกว่า 130/80 มม.ปรอท
• •ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs และสมุนไพร แนวทางไทยให้หลีกเลี่ยง NSAIDs และใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง เพราะอาจทำให้ไตเสื่อมเร็วขึ้น อ่านต่อที่ ยาแก้ปวดไตพังไหม และ ยาสมุนไพรทำลายไตไหม
• •การเจ็บป่วยเฉียบพลัน ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. ระบุว่าการเสียน้ำมากจากอาเจียนหรือท้องเสีย เสียเลือด ติดเชื้อรุนแรง หรือยาบางชนิด ทำให้ไตวายเฉียบพลันซ้อนขึ้นมาได้
• •ภาวะอื่นที่แพทย์จะหา แนวทางไทยระบุว่าเมื่อครีเอตินินขึ้นมากผิดคาด แพทย์จะดูเรื่องเสียน้ำมาก หัวใจล้มเหลว หรือหลอดเลือดแดงที่ไปเลี้ยงไตตีบ

กรณีที่ดูเหมือนลดลงแต่ไม่ใช่การเสื่อม คือช่วงเริ่มยากลุ่ม ACEi ARB หรือ SGLT2i KDIGO 2024 ระบุว่า eGFR ที่ลดลงราวร้อยละ 10–20 ใน 3 เดือนแรกหลังคุมความดันเข้มขึ้นพบได้บ่อย และมักคงที่หรือกลับขึ้นเอง แนวทางไทยระบุว่าครีเอตินินที่ขึ้นไม่เกินร้อยละ 30 ภายใน 4 สัปดาห์หลังเริ่มยา ACEi หรือ ARB ใช้ยาต่อได้ ห้ามหยุดยาเอง

ค่าไตลดลงควรทำอย่างไร ต้องพบแพทย์โรคไตเมื่อไร

ขั้นแรกคือตรวจซ้ำและหาสาเหตุที่แก้ได้ จากนั้นแพทย์จะพิจารณาส่งต่อตามเกณฑ์ แนวทางไทยระบุข้อบ่งชี้ที่ควรพบอายุรแพทย์โรคไต เช่น

• •eGFR ลดลงเร็วตามเกณฑ์ข้างต้น หรือต่ำกว่า 30
• •อัลบูมินในปัสสาวะ (ACR) ตั้งแต่ 300 มก./ก. ขึ้นไป หลังคุมความดันได้ตามเป้าแล้ว
• •ความดันสูงที่คุมไม่ได้แม้ใช้ยาตั้งแต่ 4 ชนิด
• •โพแทสเซียมในเลือดสูงเรื้อรัง
• •พบเม็ดเลือดแดงในปัสสาวะมากผิดปกติโดยหาสาเหตุไม่ได้
• •นิ่วซ้ำ โรคไตทางพันธุกรรม หรือหลอดเลือดไตตีบ

เรื่องความถี่ในการตรวจ KDIGO 2024 ให้ตรวจ eGFR และอัลบูมินในปัสสาวะอย่างน้อยปีละครั้งในผู้ป่วยโรคไต โดยอ้างว่าแนวทางเดิมเคยใช้ทุกปีในระยะ 1–2 ทุก 6 เดือนในระยะ 3 ทุก 3 เดือนในระยะ 4 และทุก 6 สัปดาห์ในระยะ 5 และให้ตรวจบ่อยขึ้นในคนที่เสี่ยงเสื่อมเร็ว ภาพรวมแต่ละระยะอยู่ที่ โรคไตเรื้อรังแบ่งระยะอย่างไร และสิ่งที่มีหลักฐานว่าช่วยชะลอได้อยู่ที่ ชะลอไตเสื่อมทำอย่างไร

จดค่าไตเองอย่างไรให้เห็นแนวโน้ม

การจดเป็นตารางเรียงตามวันที่ช่วยให้แพทย์เห็นภาพในเวลาไม่กี่วินาที ทำในสมุดหรือโทรศัพท์ก็ได้ ทุกครั้งที่ได้ผลเลือด ให้จด

1. 1วันที่ตรวจ และโรงพยาบาลหรือห้องแล็บที่ตรวจ
2. 2ครีเอตินิน (ทศนิยม 2 ตำแหน่งตามใบผล)
3. 3eGFR และชื่อสูตรที่ใบผลระบุ
4. 4อัลบูมินในปัสสาวะ (ACR) ถ้ามี
5. 5ความดันและน้ำหนักวันนั้น
6. 6สิ่งที่อาจทำให้ค่าคลาด เช่น ป่วยท้องเสีย ไม่สบาย ออกกำลังหนัก กินเนื้อมากก่อนเจาะเลือด หรือเพิ่งเริ่มยาใหม่

วิธีคิดอัตราการลดลง คือ เอาค่าเก่าลบค่าใหม่ แล้วหารด้วยจำนวนปีที่ห่างกัน เช่น 3 ปีลดจาก 72 เหลือ 63 เท่ากับลดเฉลี่ยปีละ 3 ซึ่งยังไม่ถึงเกณฑ์ 5 ต่อปี แต่ควรให้แพทย์ดูร่วมกับผลปัสสาวะเสมอ

ถ้าเป็นผู้ดูแลผู้สูงอายุ ใช้หลักเดียวกับการจดบันทึกอาหาร คือจดสม่ำเสมอและพกไปทุกนัด อ่านเทคนิคได้ที่ จดบันทึกอาหารให้หมอดู ทำอย่างไรให้มีประโยชน์ และวิธีอ่านค่าแต่ละตัวอยู่ที่ ค่าไต eGFR กับครีอะตินิน อ่านอย่างไร

ได้ยินว่าอายุมากแล้วไตเสื่อมเป็นธรรมดา ไม่ต้องทำอะไร จริงไหม

ไม่จริง แนวทาง KDIGO 2024 ระบุว่าผู้สูงอายุมีความเสี่ยงสัมบูรณ์ของภาวะแทรกซ้อนสำคัญ เช่น โรคหัวใจ หัวใจล้มเหลว และการเสียชีวิต สูงกว่าคนอายุน้อยแทบทุกระยะของโรคไต จึงได้ประโยชน์จากการวินิจฉัย แบ่งระยะ และดูแลรักษาเช่นกัน

สถาบัน NIDDK ของสหรัฐฯ อธิบายว่าเราเพิ่มค่าการกรองของไตไม่ได้ แต่พยายามไม่ให้ลดลงได้ การรู้แนวโน้มเร็วจึงเป็นประโยชน์ ไม่ว่าอายุเท่าไร

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ส่วนประกอบที่คนมักถามเมื่อค่าไตลดลง คือ

• •สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. — เห็ดหลินจือเป็นสารที่มีงานวิจัยเกี่ยวกับไต แต่ส่วนใหญ่เป็นการทดลองในสัตว์และเซลล์ ในคนยังมีเพียงรายงานขนาดเล็กจากไทยในผู้ป่วยโรคไตชนิด FSGS ที่ไม่มีกลุ่มเปรียบเทียบและผู้ป่วยได้ยาอื่นร่วม จึงยังสรุปไม่ได้ ส่วนในผู้ป่วยเบาหวาน การทบทวนอย่างเป็นระบบของ Cochrane (5 การศึกษา 398 คน) พบว่าเห็ดหลินจือ 1.4–3 กรัมต่อวัน (1,400–3,000 มก.) นาน 12–16 สัปดาห์ ไม่ได้ลดค่าน้ำตาลสะสม ความดัน หรือไขมันในเลือดอย่างมีนัยสำคัญ ขณะที่ในแคปซูลมี 50 มก. หน่วยคลังข้อมูลยา คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล ตอบไว้ว่ายังไม่พบผลการศึกษาทางคลินิกที่น่าเชื่อถือมาสนับสนุน

ความปลอดภัยที่ควรรู้: เห็ดหลินจือมีรายงานการบาดเจ็บของตับ รวมถึงผู้ป่วยในไทยที่เสียชีวิตจากตับอักเสบรุนแรงหลังเปลี่ยนมากินชนิดผง หน่วยงานกำกับยาของมาเลเซียเคยได้รับรายงานที่สงสัยว่าผลิตภัณฑ์เห็ดหลินจือเกี่ยวกับค่าไตที่แย่ลง ซึ่งยังไม่มีข้อมูลยืนยัน และเห็ดหลินจืออาจเสริมฤทธิ์ยาลดความดัน ยาเบาหวาน และยาต้านเกล็ดเลือด ถ้าค่าไตลดลงผิดปกติหลังเริ่มผลิตภัณฑ์ใด ๆ ให้แจ้งแพทย์

แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรนำกล่องผลิตภัณฑ์ไปให้แพทย์ที่ดูแลดูก่อนทุกครั้ง

ฉลากระบุว่ามีส่วนประกอบของไข่ ผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน และผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที