ยาเบาหวาน มีอะไรบ้าง แต่ละกลุ่มทำงานอย่างไร ทำไมหมอให้หลายตัว

คำตอบสั้น: ยาเบาหวานชนิดกินที่ใช้บ่อยในเบาหวานชนิดที่ 2 แบ่งได้หลายกลุ่มตามวิธีทำงาน เช่น เมทฟอร์มิน (ลดน้ำตาลที่ตับสร้างและช่วยให้ร่างกายตอบสนองต่ออินซูลินดีขึ้น) ยากระตุ้นการหลั่งอินซูลินกลุ่มซัลโฟนิลยูเรีย (เช่น กลิพิไซด์ กลิคลาไซด์) ยากลุ่ม DPP-4 ยากลุ่ม SGLT2 (ขับน้ำตาลออกทางปัสสาวะ) และ ยาเพิ่มความไวต่ออินซูลิน NIDDK ระบุว่า การใช้ยาเบาหวาน 2–3 ชนิดร่วมกันอาจลดน้ำตาลได้ดีกว่าใช้ชนิดเดียว หมอจึงมักให้หลายตัว ยาแต่ละกลุ่มมีจุดที่ต้องระวังต่างกัน โดยเฉพาะ ยากระตุ้นอินซูลินและอินซูลินเสี่ยงน้ำตาลต่ำ ห้ามเพิ่ม ลด หรือหยุดยาเอง

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ยาเบาหวานชนิดกินมีหลายกลุ่ม แต่ละกลุ่มลดน้ำตาลคนละทาง จึงใช้ร่วมกันได้
• •เมทฟอร์มินมักเป็นยาตัวแรกของเบาหวานชนิดที่ 2 และเสี่ยงน้ำตาลต่ำน้อยเมื่อใช้เดี่ยว ๆ
• •ยากลุ่มซัลโฟนิลยูเรียกระตุ้นตับอ่อนให้หลั่งอินซูลิน จึงเสี่ยงน้ำตาลต่ำ
• •ยากลุ่ม SGLT2 บางตัวมีข้อบ่งใช้เรื่องหัวใจและไตเพิ่มเติม ตามข้อมูลของ MedlinePlus
• •จดชื่อสามัญของยาทุกตัว แล้วพกไปทุกครั้งที่พบแพทย์หรือซื้อยา

ยาเบาหวานชนิดกินมีกี่กลุ่ม

จำง่าย ๆ ว่ายาแต่ละกลุ่มไปทำงานคนละจุดของร่างกาย ข้อมูลด้านล่างสรุปจากหน้าข้อมูลยาของ MedlinePlus (หอสมุดแพทย์แห่งชาติสหรัฐฯ) และ NIDDK

• •กลุ่มไบกวาไนด์ (เมทฟอร์มิน): ลดน้ำตาลที่ตับสร้าง ลดการดูดซึมน้ำตาลจากอาหาร และช่วยให้ร่างกายตอบสนองต่ออินซูลินดีขึ้น NIDDK ระบุว่าผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ส่วนใหญ่เริ่มด้วยเมทฟอร์มิน
• •กลุ่มซัลโฟนิลยูเรีย (เช่น กลิพิไซด์ กลิคลาไซด์ กลิเบนคลาไมด์ กลิเมพิไรด์): กระตุ้นให้ตับอ่อนหลั่งอินซูลิน จึงใช้ได้เฉพาะคนที่ร่างกายยังสร้างอินซูลินเองได้
• •กลุ่ม DPP-4 (เช่น ซิตากลิปติน): เพิ่มสารธรรมชาติในร่างกายที่ช่วยลดน้ำตาลเมื่อน้ำตาลสูง
• •กลุ่ม SGLT2 (เช่น เอมพากลิโฟลซิน ดาพากลิโฟลซิน): ทำให้ไตขับน้ำตาลออกทางปัสสาวะมากขึ้น
• •กลุ่มไธอะโซลิดีนไดโอน (เช่น ไพโอกลิทาโซน): เพิ่มความไวของร่างกายต่ออินซูลิน

นอกจากยากินยังมี ยาฉีด คืออินซูลิน และยากลุ่ม GLP-1 ซึ่งเขียนแยกไว้ใน ยาฉีดกลุ่ม GLP-1 คืออะไร และ อินซูลินคืออะไร

เมทฟอร์มิน ทำงานอย่างไร ทำไมเป็นยาตัวแรก

เมทฟอร์มินไม่ได้กระตุ้นการหลั่งอินซูลินโดยตรง จึงเสี่ยงน้ำตาลต่ำน้อย ตามบทความของ Rama Channel คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี

ผลข้างเคียงที่พบบ่อยคืออาการทางเดินอาหาร เช่น คลื่นไส้ ท้องเสีย ปวดท้อง เบื่ออาหาร ส่วนผลข้างเคียงที่พบน้อยแต่รุนแรงคือ ภาวะเลือดเป็นกรดจากกรดแล็กติก (lactic acidosis) MedlinePlus ให้ติดต่อแพทย์ทันทีถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่ง เช่น อ่อนเพลียหรืออ่อนแรงมากผิดปกติ หายใจหอบลึกเร็วหรือหายใจลำบาก เวียนศีรษะ หน้ามืด หัวใจเต้นเร็วหรือช้าผิดปกติ ปวดกล้ามเนื้อ หรือรู้สึกหนาวโดยเฉพาะมือเท้า (อาจมีคลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง เบื่ออาหารร่วมด้วย) ถ้าหายใจหอบลึก หายใจลำบาก หรือติดต่อแพทย์ไม่ได้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 และบอกแพทย์ว่าใช้เมทฟอร์มินอยู่

ใช้นานหลายปีอาจทำให้วิตามินบี 12 ต่ำ ทั้ง ADA และ Rama Channel แนะนำให้ตรวจเป็นระยะ อ่านต่อได้ที่ เมทฟอร์มินกับวิตามินบี 12

ยากระตุ้นอินซูลินกับยากลุ่ม SGLT2 และ DPP-4 ต่างกันอย่างไร

ยากระตุ้นอินซูลินทำงานไม่ว่าน้ำตาลจะสูงหรือไม่ ส่วนยากลุ่ม DPP-4 ทำงานเมื่อน้ำตาลสูง นี่คือเหตุผลหลักที่ยากระตุ้นอินซูลินเสี่ยงน้ำตาลต่ำมากกว่า โดยเฉพาะถ้างดมื้อหรือกินน้อยกว่าปกติ

ยากลุ่ม SGLT2 ทำงานที่ไต ไม่ใช่ที่ตับอ่อน แต่มีข้อควรระวังเฉพาะ เช่น ติดเชื้อทางเดินปัสสาวะและอวัยวะเพศ และภาวะเลือดเป็นกรดจากคีโตนแม้น้ำตาลไม่สูง รายละเอียดอยู่ใน ยากลุ่ม SGLT2 ผลข้างเคียง

ส่วนยากลุ่มซัลโฟนิลยูเรียเขียนแยกไว้ใน กลิพิไซด์ ทำไมเสี่ยงน้ำตาลต่ำ

ทำไมหมอให้ยาเบาหวานหลายตัวพร้อมกัน

เพราะยาแต่ละกลุ่มลดน้ำตาลคนละทาง ใช้ร่วมกันจึงเสริมกันได้ NIDDK เขียนว่าการใช้ยาเบาหวาน 2 หรือ 3 ชนิดร่วมกันอาจลดน้ำตาลได้ดีกว่าการใช้ยาชนิดเดียว

NIDDK ยังระบุว่ายาที่แต่ละคนได้รับขึ้นกับหลายปัจจัย เช่น ชนิดของเบาหวาน ยาคุมน้ำตาลได้ดีแค่ไหน โรคอื่นที่มีร่วม ค่าใช้จ่าย การเข้าถึงการรักษา และวิถีชีวิต

การได้ยาหลายตัวไม่ได้แปลว่าโรครุนแรงหรือยาทำร้ายไต ความเชื่อเรื่องยาเบาหวานกับไตอ่านได้ที่ ยาเบาหวานทำให้ไตพังจริงไหม

ยาตัวไหนเสี่ยงน้ำตาลต่ำ ตัวไหนเสี่ยงน้อย

• •เสี่ยงชัดเจน: อินซูลินและยากลุ่มซัลโฟนิลยูเรีย ตามแนวทางเวชปฏิบัติสำหรับโรคเบาหวาน พ.ศ. 2566 และ NIDDK
• •เสี่ยงน้อยเมื่อใช้เดี่ยว ๆ: เมทฟอร์มิน ตาม Rama Channel
• •ยากลุ่มอื่น: NIDDK แนะนำให้ถามแพทย์ว่ายาที่ใช้อยู่ทำให้น้ำตาลต่ำได้ไหม โดยเฉพาะเมื่อใช้ร่วมกับอินซูลินหรือยากระตุ้นอินซูลิน

อาการน้ำตาลต่ำที่ควรรู้ เช่น หิว มือสั่น ใจสั่น เหงื่อออก หวิว สับสน วิธีแก้ด้วยกฎ 15 อ่านได้ที่ น้ำตาลต่ำ ต้องทำอย่างไร

ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่ง คือ ซึม สับสนมาก ชัก หมดสติ หรือกลืนไม่ได้ ห้ามป้อนอะไรเข้าปาก ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

ยาเบาหวานบางตัวช่วยเรื่องหัวใจหรือไตด้วยจริงไหม

จริงสำหรับบางตัวในบางกลุ่มผู้ป่วย MedlinePlus ระบุว่ายาเอมพากลิโฟลซิน (กลุ่ม SGLT2) มีข้อบ่งใช้เพื่อลดความเสี่ยงการเกิดหัวใจวาย อัมพาต หรือเสียชีวิตในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 บางราย และลดโอกาสที่โรคไตแย่ลงในผู้ใหญ่ที่มีโรคไตบางราย

แต่ ยาเหล่านี้ไม่ได้เหมาะกับทุกคน แพทย์เลือกโดยดูค่าไต โรคหัวใจ และโรคอื่น ๆ ประกอบ ผู้ที่มีโรคไตจากเบาหวานอ่านต่อได้ที่ โรคไตจากเบาหวาน รักษาอย่างไร

คนไตเสื่อมกินยาเบาหวานได้ไหม

ได้ แต่ยาหลายตัวต้องปรับตามค่าไต แนวทางเวชปฏิบัติไทย พ.ศ. 2566 ระบุว่า

• •เมทฟอร์มินต้องปรับขนาดเมื่อ eGFR (อัตราการกรองของไต) อยู่ช่วง 30–45 และห้ามใช้เมื่อ eGFR ต่ำกว่า 30 เพราะเสี่ยงภาวะเลือดเป็นกรดจากกรดแล็กติก
• •กลิเบนคลาไมด์ไม่ควรใช้ในโรคไตเรื้อรังระยะที่ 3 และห้ามใช้ในระยะที่ 4
• •ยากลุ่ม SGLT2 แต่ละตัวมีเกณฑ์ค่าไตที่ไม่ใช้ยาต่างกัน

เรื่องนี้แพทย์เป็นผู้ปรับ หน้าที่ของผู้ป่วยคือตรวจเลือดตามนัดและบอกแพทย์ทุกครั้งที่มีผลค่าไตจากที่อื่น

จดชื่อยาตัวเองอย่างไรเวลาไปหาหมอหรือเภสัชกร

ชื่อการค้าเปลี่ยนได้ตามโรงพยาบาล แต่ชื่อสามัญคงเดิม การจดชื่อสามัญช่วยป้องกันกินยาซ้ำซ้อนเวลารักษาหลายที่

• •ถ่ายรูปซองยาหรือฉลากยาทุกตัว เห็นชื่อสามัญ ความแรง และวิธีกิน
• •จดยาอื่นทั้งหมดรวมยาซื้อเอง วิตามิน สมุนไพร และผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เพราะ MedlinePlus ระบุว่าแพทย์อาจต้องปรับยาหรือติดตามผลข้างเคียงเมื่อใช้ร่วมกัน
• •เตรียมคำถามตามที่ NIDDK แนะนำ เช่น ยานี้กินเมื่อไร ลืมกินต้องทำอย่างไร ป่วยกินอาหารไม่ได้ยังต้องกินไหม ทำให้น้ำตาลต่ำได้ไหม
• •ผู้ที่กินยาหลายตัวอ่านเพิ่มที่ ผู้สูงอายุกินยาหลายตัว ดูแลอย่างไร

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าเฮิร์บ (Beta Herb)

เบต้าเฮิร์บ (Beta Herb) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 10-1-15662-5-0011 ผลิตโดย บริษัท โอดี สไตล์ จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 1,000 มก. ฉลากแนะนำวันละ 1–2 แคปซูล ปริมาณที่ได้รับจึงขึ้นกับจำนวนแคปซูลที่กิน

ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลตามฉลาก: สารสกัดจากมะระขี้นก 150 มก. · ผงน้ำมันปลา 100 มก. · แมกนีเซียม (100%) 100 มก. · สารสกัดจากโสมอเมริกัน 100 มก. · สารสกัดจากเห็ดหลินจือ 70 มก. · สารสกัดจากอาร์ติโชค 70 มก. · โพรโพลิส 60.5 มก. · ไคโตซาน (80%) 60 มก. · ยีสต์ เบต้า-กลูแคน (85%) 60 มก. · สารสกัดจากเจียวกู่หลาน 45 มก. · ซิงค์ อะมิโน แอซิด คีเลต (20%) 30 มก. · กรดแอลฟาไลโปอิก (100%) 24 มก. · ดี-แอลฟา-โทโคเฟอริล แอซีเตต (วิตามินอี 425 IU/g) 10 มก. · โครเมียม พิโคลิเนต 0.5 มก. (ให้ธาตุโครเมียมราว 62 ไมโครกรัม เป็นค่าคำนวณ)

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยาเบาหวาน และไม่ได้อยู่ในกลุ่มยาใดในบทความนี้ ส่วนประกอบที่คนมักถามเมื่ออ่านหัวข้อนี้ และหลักฐานที่มี

• •สารสกัดจากมะระขี้นก 150 มก. (2 แคปซูลเป็น 300 มก.) — การทบทวนของ Cochrane ปี 2012 รวมงานทดลอง 4 งาน 479 คน สรุปว่ายังมีหลักฐานไม่เพียงพอเรื่องผลของมะระขี้นกในเบาหวานชนิดที่ 2 งานวิจัยในไทยแบบสุ่ม 4 สัปดาห์ (มหาวิทยาลัยนเรศวร) ใช้มะระขี้นกวันละ 2,000 มก. พบผลน้อยกว่าเมทฟอร์มินวันละ 1,000 มก. ฉลากไม่ระบุอัตราส่วนสกัด จึงเทียบปริมาณกับงานวิจัยตรง ๆ ไม่ได้
• •สารสกัดจากโสมอเมริกัน 100 มก. (2 แคปซูลเป็น 200 มก.) — การทดลองแบบไขว้ในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ที่ยังกินยาเดิม 24 คน ใช้สารสกัดโสมอเมริกันวันละ 3 กรัม นาน 8 สัปดาห์ พบ HbA1c ต่ำกว่ายาหลอก 0.29% ผู้วิจัยระบุว่าต้องมีงานใหญ่กว่านี้ยืนยัน ปริมาณในแคปซูลน้อยกว่าที่ศึกษาราว 15–30 เท่า

ต้องบอกตรง ๆ ว่า แนวทางเวชปฏิบัติสำหรับโรคเบาหวาน พ.ศ. 2566 ของไทยระบุว่ายังไม่มีหลักฐานเพียงพอว่าการเสริมโครเมียม แมกนีเซียม หรือสมุนไพร ช่วยให้การควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดดีขึ้น ADA ปี 2026 ก็ไม่แนะนำแร่ธาตุหรือสมุนไพรเพื่อหวังผลลดน้ำตาล ยังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง และไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้ใช้ในตำแหน่งของยาเบาหวานกลุ่มใดได้

ข้อควรระวังก่อนตัดสินใจ

• •ผู้ใช้อินซูลินหรือยาเบาหวานชนิดกิน โดยเฉพาะยากลุ่มซัลโฟนิลยูเรีย: มะระขี้นก โสมอเมริกัน และกรดแอลฟาไลโปอิก ซึ่งเป็นส่วนประกอบในสูตร มีรายงานว่าอาจเสริมฤทธิ์ยาลดน้ำตาล ต้องแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรก่อน และรู้จักอาการน้ำตาลต่ำ เช่น หิว มือสั่น ใจสั่น เหงื่อออก สับสน ถ้าน้ำตาลต่ำบ่อยผิดปกติ ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ (ยาและอินซูลินที่แพทย์สั่งให้ใช้ต่อ) แล้วรีบแจ้งแพทย์ ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่ง ได้แก่ สับสนมาก ชัก หรือหมดสติ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 ห้ามลด หยุด หรือปรับยาเบาหวานหรืออินซูลินเอง
• •ผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือด เช่น วาร์ฟาริน แอสไพริน โคลพิโดเกรล: ฉลากเตือนเรื่องน้ำมันปลา และงานทดลองในอาสาสมัครพบว่าโสมอเมริกันทำให้ค่า INR ของวาร์ฟารินลดลง ต้องบอกแพทย์ก่อน
• •ผู้ป่วยโรคไต: Linus Pauling Institute เตือนว่าผู้มีโรคไตควรจำกัดโครเมียมเสริม และเสี่ยงผลข้างเคียงจากแมกนีเซียมเสริมสูงขึ้น และมีรายงานไตอักเสบจากมะระขี้นก ให้นำกล่องไปปรึกษาแพทย์ก่อน
• •คำเตือนบนฉลาก: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · ไคโตซาน: สตรีให้นมบุตรไม่ควรรับประทาน ระวังในผู้แพ้อาหารทะเลและผู้ที่น้ำหนักต่ำกว่าเกณฑ์ · ไคโตซาน: ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารอื่นที่มีไขมันเป็นส่วนประกอบหลักให้ทานห่างอย่างน้อย 2 ชั่วโมง · น้ำมันปลา: ห้ามใช้ในผู้แพ้ปลาทะเลหรือน้ำมันปลา · น้ำมันปลา: ระวังในผู้ที่เลือดแข็งตัวช้า หรือใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือแอสไพริน · ควรรับประทานอาหารครบ 5 หมู่ · ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าเฮิร์บทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที