อินซูลินคืออะไร ทำหน้าที่อะไร และเกี่ยวกับเบาหวานอย่างไร

คำตอบสั้น: อินซูลินคือ ฮอร์โมนที่ตับอ่อนสร้าง ทำหน้าที่ พาน้ำตาลในเลือดเข้าไปในเซลล์ เพื่อใช้เป็นพลังงาน เมื่อร่างกายสร้างอินซูลินไม่พอ หรือเซลล์ตอบสนองต่ออินซูลินไม่ดี น้ำตาลจะค้างในเลือดจนเป็นเบาหวาน อินซูลินที่ใช้เป็นยาต้องฉีด เพราะถ้ากินจะถูกน้ำย่อยในทางเดินอาหารทำลาย

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •อินซูลินเป็นฮอร์โมนจากตับอ่อน ช่วยให้กลูโคสเข้าเซลล์
• •ขาดอินซูลิน คือร่างกายสร้างได้น้อยหรือไม่ได้ พบชัดในเบาหวานชนิดที่ 1
• •ดื้ออินซูลิน คือมีอินซูลินแต่เซลล์กล้ามเนื้อ ไขมัน และตับตอบสนองไม่ดี พบในเบาหวานชนิดที่ 2
• •อินซูลินชนิดกินใช้ไม่ได้ เพราะน้ำย่อยทำลายตัวยา จึงต้องฉีดเข้าใต้ผิวหนัง
• •การตรวจระดับอินซูลินหรือภาวะดื้ออินซูลินส่วนใหญ่ใช้ในงานวิจัย คนทั่วไปตรวจน้ำตาลและ HbA1c ก็พอสำหรับคัดกรอง

อินซูลินคือฮอร์โมนอะไร สร้างจากอวัยวะไหน

อินซูลินเป็นฮอร์โมนที่ตับอ่อนสร้างขึ้น NIDDK (สถาบันโรคเบาหวาน ระบบย่อยอาหาร และโรคไตแห่งชาติสหรัฐ) อธิบายว่าอินซูลินช่วยให้กลูโคสเข้าไปในเซลล์เพื่อใช้เป็นพลังงาน

ฝ่ายเภสัชกรรม คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล อธิบายในทางเดียวกันว่าอินซูลินมีหน้าที่สำคัญคือนำน้ำตาลในเลือดไปยังเนื้อเยื่อต่าง ๆ ทั่วร่างกายเพื่อสร้างเป็นพลังงาน

เซลล์ในตับอ่อนที่สร้างอินซูลินมีชื่อว่า เบต้าเซลล์ ในเบาหวานชนิดที่ 1 เซลล์กลุ่มนี้ถูกภูมิคุ้มกันของร่างกายทำลาย (NIDDK)

อินซูลินพาน้ำตาลเข้าเซลล์อย่างไร อธิบายแบบง่าย

ลองนึกภาพว่า เซลล์คือบ้าน น้ำตาลคือแขก และอินซูลินคือกุญแจไขประตู

1. 1เรากินข้าว ก๋วยเตี๋ยว ผลไม้ อาหารถูกย่อยจนกลายเป็นน้ำตาลกลูโคสเข้าสู่กระแสเลือด
2. 2ตับอ่อนรับรู้ว่าน้ำตาลในเลือดสูงขึ้น จึงปล่อยอินซูลินออกมา
3. 3อินซูลินไปไขประตูของเซลล์กล้ามเนื้อ ไขมัน และตับ ให้น้ำตาลเข้าไปใช้เป็นพลังงานหรือเก็บสำรอง
4. 4น้ำตาลในเลือดจึงลดลงกลับสู่ระดับปกติ

ถ้ากุญแจมีน้อย (ขาดอินซูลิน) หรือแม่กุญแจฝืด (ดื้ออินซูลิน) น้ำตาลจะเข้าเซลล์ไม่ได้ จึงค้างในเลือด ศิริราชอธิบายว่าเมื่อน้ำตาลสูง ผู้ป่วยจะปัสสาวะบ่อย กระหายน้ำ อ่อนเพลีย และเกิดโรคแทรกซ้อนได้ง่าย เช่น การติดเชื้อ แผลหายยาก โรคหัวใจและหลอดเลือด โรคไต และโรคตา

ขาดอินซูลินกับดื้ออินซูลินต่างกันอย่างไร

ขาดอินซูลิน หมายถึงร่างกายสร้างอินซูลินได้น้อยมากหรือไม่ได้เลย NIDDK ระบุว่าเบาหวานชนิดที่ 1 ร่างกายสร้างอินซูลินได้น้อยหรือไม่ได้ ผู้ป่วยต้องใช้อินซูลินทุกวัน

ดื้ออินซูลิน หมายถึงร่างกายยังสร้างอินซูลินได้ แต่ NIDDK อธิบายว่า เซลล์กล้ามเนื้อ ไขมัน และตับตอบสนองต่ออินซูลินไม่ดี นานเข้าตับอ่อนอาจสร้างอินซูลินไม่พอจะพาน้ำตาลส่วนเกินเข้าเซลล์ น้ำตาลจึงค่อย ๆ สูงขึ้นเป็นภาวะก่อนเบาหวาน และเบาหวานชนิดที่ 2

สมาคมโรคเบาหวานอเมริกัน (ADA) สรุปว่าเบาหวานชนิดที่ 2 เป็นการขาดอินซูลิน "แบบสัมพัทธ์" ร่วมกับภาวะดื้ออินซูลิน คือมีอินซูลินอยู่ แต่ไม่พอกับที่ร่างกายต้องการ

ปัจจัยที่เพิ่มโอกาสดื้ออินซูลินตาม NIDDK ได้แก่ น้ำหนักเกินหรือรอบเอวใหญ่ อายุ 35 ปีขึ้นไป ประวัติครอบครัว การไม่ขยับร่างกาย การสูบบุหรี่ ภาวะถุงน้ำรังไข่หลายใบ (PCOS) ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ และยาบางชนิดที่ใช้นาน เช่น สเตียรอยด์

อินซูลินสูง อินซูลินพุ่ง หมายความว่าอะไร

คำว่า "อินซูลินพุ่ง" ที่ได้ยินบ่อยในโซเชียล มักใช้หมายถึงช่วงหลังกินแป้งหรือน้ำตาลมาก ซึ่งร่างกายต้องใช้อินซูลินพาน้ำตาลจำนวนมากเข้าเซลล์ คำนี้ไม่ใช่ชื่อโรคหรือผลตรวจทางการแพทย์

สิ่งที่แพทย์ให้ความสำคัญคือ ภาวะดื้ออินซูลินและระดับน้ำตาลที่สูงขึ้น ซึ่งวัดได้จากน้ำตาลหลังงดอาหารและ HbA1c ไม่ใช่ความรู้สึกหลังกินข้าว

ข้อควรระวัง: อาการใจสั่น มือสั่น เหงื่อออก หิวมากหลังกินข้าว อาจเป็นอาการน้ำตาลต่ำ ถ้าเกิดบ่อยควรพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ ไม่ควรสรุปเองว่าเป็นเพราะอินซูลินพุ่ง ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่ง ได้แก่ สับสนมาก ชัก หรือหมดสติ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

ทำไมอินซูลินต้องฉีด กินแทนไม่ได้

ฝ่ายเภสัชกรรม คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล อธิบายว่า ถ้ารับประทานอินซูลิน ตัวยาจะถูกทำลายโดยน้ำย่อยในระบบทางเดินอาหาร จึงต้องฉีดเข้าร่างกายโดยตรง ปกติฉีดใต้ผิวหนัง ปัจจุบันมีปากกาฉีดอินซูลินที่ใช้สะดวกและเจ็บน้อยลง

NIDDK ระบุวิธีใช้อินซูลินหลายแบบ เช่น เข็มและกระบอกฉีด ปากกาฉีด ปั๊มอินซูลิน และอินซูลินแบบสูดพ่น ซึ่งแพทย์จะเลือกตามความเหมาะสม

ศิริราชแบ่งอินซูลินตามระยะเวลาออกฤทธิ์ เช่น ชนิดออกฤทธิ์เร็วมาก ออกฤทธิ์เร็วและสั้น ออกฤทธิ์ปานกลาง ออกฤทธิ์ยาว และชนิดผสม การเลือกชนิด ขนาด และเวลาฉีด เป็นหน้าที่ของแพทย์ ผู้ป่วยห้ามเปลี่ยนเอง

ใครต้องใช้อินซูลิน: NIDDK ระบุว่าผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 1 ต้องใช้อินซูลินเพราะตับอ่อนไม่สร้าง ส่วนชนิดที่ 2 หลายคนใช้ยาเม็ดก่อน ศิริราชระบุว่าผู้ป่วยที่ตับอ่อนสร้างอินซูลินไม่พอกับความต้องการของร่างกาย หรือมีโรคแทรกซ้อนทางตับไตจนใช้ยากินไม่ได้ผล จะต้องใช้อินซูลิน การได้อินซูลินจึงไม่ได้แปลว่าโรค "หนักจนหมดทาง" แต่เป็นการรักษาที่แพทย์เลือกให้เหมาะกับร่างกายในช่วงนั้น

ตรวจระดับอินซูลินจำเป็นไหมสำหรับคนทั่วไป

ส่วนใหญ่ไม่จำเป็น NIDDK ระบุว่าแพทย์อาจไม่ตรวจภาวะดื้ออินซูลิน เพราะการตรวจนี้ใช้หลักในงานวิจัย การคัดกรองภาวะก่อนเบาหวานและเบาหวานใช้การตรวจเลือดวัดน้ำตาลแทน ได้แก่

• •น้ำตาลหลังงดอาหาร 8 ชั่วโมง (FPG): ปกติต่ำกว่า 100 มก./ดล. ภาวะก่อนเบาหวาน 100–125 เบาหวานตั้งแต่ 126 ขึ้นไป
• •HbA1c (น้ำตาลสะสมเฉลี่ยราว 3 เดือน): ปกติต่ำกว่า 5.7% ภาวะก่อนเบาหวาน 5.7–6.4% เบาหวานตั้งแต่ 6.5% ขึ้นไป
• •OGTT (ดื่มน้ำตาลแล้วเจาะเลือดที่ 2 ชั่วโมง): ปกติต่ำกว่า 140 ก่อนเบาหวาน 140–199 เบาหวานตั้งแต่ 200 ขึ้นไป

ตัวเลขเหล่านี้ตรงกันทั้งแนวทางเวชปฏิบัติสำหรับโรคเบาหวาน พ.ศ. 2566 และ ADA อ่านวิธีแปลผลเพิ่มที่ FBS กับ HbA1c ต่างกันอย่างไร และ ค่าน้ำตาลเท่าไรถึงเป็นเบาหวาน

ในบางกรณี แพทย์อาจตรวจ ซี-เปปไทด์ (C-peptide) ซึ่งสะท้อนว่าตับอ่อนยังสร้างอินซูลินได้เท่าไร ADA ระบุว่าใช้ในผู้ที่ใช้อินซูลินอยู่ เพื่อช่วยแยกชนิดของเบาหวาน ไม่ใช่การตรวจทั่วไป

ความเชื่อที่พบบ่อย

ได้ยินว่าฉีดอินซูลินแล้วไตวาย จริงไหม ไม่มีแหล่งที่เราตรวจระบุว่าอินซูลินทำให้ไตเสีย ศิริราชระบุว่าน้ำตาลสูงต่างหากที่ทำให้เกิดโรคไตและโรคแทรกซ้อนอื่น อ่านความเชื่อเรื่องอินซูลินเพิ่มที่ ต้องฉีดอินซูลินไหม ฉีดแล้วต้องฉีดตลอดชีวิตหรือเปล่า

ได้ยินว่ามีอินซูลินแบบเม็ดให้กินแทนการฉีด จริงไหม อินซูลินที่ใช้ในการรักษาปัจจุบันเป็นแบบฉีด (และแบบสูดพ่นในบางประเทศตามที่ NIDDK ระบุ) เพราะถ้ากิน ตัวยาจะถูกน้ำย่อยในทางเดินอาหารทำลาย

ได้ยินว่ามีอาหารเสริมที่ทำให้ตับอ่อนสร้างอินซูลินใหม่ จริงไหม ไม่มีงานวิจัยในคนที่แสดงว่าสมุนไพรหรืออาหารเสริมฟื้นฟูเซลล์ตับอ่อนได้ ข้อความแบบนี้เป็นสัญญาณของโฆษณาเกินจริง

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าเฮิร์บ (Beta Herb)

เบต้าเฮิร์บ (Beta Herb) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 10-1-15662-5-0011 ผลิตโดย บริษัท โอดี สไตล์ จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 1,000 มก. ฉลากแนะนำวันละ 1–2 แคปซูล ปริมาณที่ได้รับจึงขึ้นกับจำนวนแคปซูลที่รับประทาน ฉลากระบุส่วนประกอบ 14 รายการ (ดูรายการเต็มที่หน้าสินค้า)

ต้องบอกตรง ๆ ก่อน: ไม่มีส่วนประกอบใดใช้แทนอินซูลินหรือยาเบาหวานได้ แนวทางเวชปฏิบัติสำหรับโรคเบาหวาน พ.ศ. 2566 ของไทยระบุว่ายังไม่มีหลักฐานเพียงพอว่าการเสริมโครเมียม แมกนีเซียม หรือสมุนไพร จะช่วยการควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด ส่วนประกอบที่มักถูกพูดถึงคู่กับอินซูลิน และหลักฐานที่มีอยู่ เป็นดังนี้

• •โครเมียม พิโคลิเนต 0.5 มก. ต่อแคปซูล (ให้ธาตุโครเมียมราว 62 ไมโครกรัม เป็นค่าคำนวณ หรือราว 124 ไมโครกรัมถ้ารับประทาน 2 แคปซูล) — โครเมียมเป็นแร่ธาตุที่มีงานวิจัยเกี่ยวกับการทำงานของอินซูลิน แต่ผลในผู้ป่วยขัดกัน การทบทวน 20 งานโดยผู้เขียนจาก NIH สรุปว่ามีประสิทธิผลจำกัด งานวิเคราะห์รวมของผู้วิจัยไทยจากมหาวิทยาลัยมหิดลพบว่าอาจเห็นผลเมื่อใช้ธาตุโครเมียมมากกว่า 200 ไมโครกรัมต่อวัน ซึ่งสูงกว่าปริมาณในแคปซูล และสำนักงานอาหารและยาสหรัฐ (FDA) ระบุว่าความสัมพันธ์ระหว่างโครเมียมพิโคลิเนตกับภาวะดื้ออินซูลิน "ไม่แน่นอนอย่างมาก"
• •แมกนีเซียม 100 มก. ต่อแคปซูลตามฉลาก (ฉลากไม่ระบุชนิดเกลือ) — Linus Pauling Institute ระบุว่าเบาหวานเป็นภาวะหนึ่งที่ทำให้ร่างกายสูญเสียแมกนีเซียม การวิเคราะห์รวม 9 งานในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ใช้ขนาดมัธยฐาน 360 มก. ต่อวัน พบน้ำตาลขณะอดอาหารต่ำลงเล็กน้อย แต่ HbA1c ไม่ต่างจากยาหลอกอย่างมีนัยสำคัญ
• •สารสกัดจากมะระขี้นก 150 มก. ต่อแคปซูล — Cochrane ปี 2012 สรุปว่ายังมีหลักฐานไม่เพียงพอในเบาหวานชนิดที่ 2 และงานวิเคราะห์รวมปี 2025 ไม่พบการเปลี่ยนแปลงของค่าที่สะท้อนการทำงานของเบต้าเซลล์

ยังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง และไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้เปลี่ยนการสร้างหรือการตอบสนองต่ออินซูลิน

ข้อควรระวังที่ต้องอ่านก่อนตัดสินใจ

• •ผู้ฉีดอินซูลินหรือใช้ยากระตุ้นการหลั่งอินซูลิน (เช่น glibenclamide gliclazide glipizide glimepiride): กลุ่มนี้เสี่ยงน้ำตาลต่ำอยู่แล้ว ส่วนประกอบอย่างมะระขี้นก โสมอเมริกัน และกรดแอลฟาไลโปอิก อาจเสริมฤทธิ์ยาลดน้ำตาล ต้องปรึกษาแพทย์ก่อน และ ห้ามลด ข้าม หรือปรับขนาดอินซูลินเอง ถ้าน้ำตาลต่ำบ่อยผิดปกติ ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ (ยาและอินซูลินที่แพทย์สั่งให้ใช้ต่อ) แล้วรีบแจ้งแพทย์ ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่ง ได้แก่ สับสนมาก ชัก หรือหมดสติ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669
• •กรดแอลฟาไลโปอิก: มีรายงานผู้ป่วยที่กินแล้วเกิดน้ำตาลต่ำซ้ำ ๆ จากภูมิต้านทานต่ออินซูลินของตัวเอง ส่วนใหญ่ใช้วันละ 600 มก. (ในแคปซูลมี 24 มก.) ยังไม่ทราบความเสี่ยงที่ขนาดต่ำ ถ้าน้ำตาลต่ำบ่อยโดยหาสาเหตุไม่ได้ ให้บอกแพทย์ว่ากินอะไรอยู่
• •ผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือด และผู้ป่วยโรคไต: ต้องบอกแพทย์ก่อน (โสมอเมริกันลดฤทธิ์วาร์ฟารินในงานวิจัย ฉลากเตือนเรื่องน้ำมันปลา และผู้มีโรคไตควรจำกัดโครเมียมและแมกนีเซียมเสริม)
• •ฉลากเตือน: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน สตรีให้นมบุตรไม่ควรรับประทาน ระวังในผู้แพ้อาหารทะเล ห้ามใช้ในผู้แพ้ปลาทะเลหรือน้ำมันปลา

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าเฮิร์บทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที