สมองเสื่อมเกิดจากอะไร ปัจจัยเสี่ยงที่แก้ได้ ความดัน ไขมัน เบาหวาน

คำตอบสั้น: สมองเสื่อมเกิดจากโรคหลายชนิดที่ทำลายเซลล์สมอง ที่พบบ่อยที่สุดคืออัลไซเมอร์ รองลงมาคือสมองเสื่อมจากหลอดเลือด องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่าสมองเสื่อมพบมากขึ้นหลังอายุ 65 ปี แต่ ไม่ใช่เรื่องที่ต้องเกิดกับทุกคนเมื่อแก่ ปัจจัยเสี่ยงหลายข้อเปลี่ยนแปลงได้ เช่น ความดันสูง เบาหวาน น้ำหนักเกิน ซึมเศร้า การได้ยินและการมองเห็นลดลง การนอนไม่ดี บุหรี่ แอลกอฮอล์ การไม่ออกกำลังกาย และการแยกตัวจากสังคม ส่วนอายุและพันธุกรรมเปลี่ยนไม่ได้ อย่างไรก็ตาม สถาบัน NIA ของสหรัฐฯ ระบุว่ายังไม่มีวิธีใดพิสูจน์ได้ว่าป้องกันอัลไซเมอร์ได้แน่นอน

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •WHO ระบุว่าในปี 2564 ทั่วโลกมีผู้ป่วยสมองเสื่อม 57 ล้านคน และมีรายใหม่เกือบ 10 ล้านคนต่อปี
• •อัลไซเมอร์เป็นสาเหตุราว 60–70% ของสมองเสื่อม
• •ความดันสูงในช่วงวัยกลางคน ถูกจัดเป็นปัจจัยเสี่ยงของความคิดความจำถดถอยตอนสูงอายุ ตามข้อมูลของ NIA
• •WHO ระบุว่าความเสี่ยงสะสมตลอดชีวิต การเริ่มดูแลตั้งแต่วัยกลางคนจึงมีเหตุผล
• •ไม่มีวิตามินหรืออาหารเสริมใดที่ NIA แนะนำเพื่อป้องกันอัลไซเมอร์

สมองเสื่อมเกิดจากอะไร

สมองเสื่อมไม่ใช่โรคเดียว แต่เป็นกลุ่มอาการ WHO อธิบายว่าสมองเสื่อมเกิดจากโรคหรือการบาดเจ็บหลายอย่างที่ทำลายสมอง ทำให้ความจำ ความคิด และความสามารถทำกิจวัตรลดลงมากกว่าที่ควรเป็นตามวัย

สาเหตุหลักตาม WHO

• •อัลไซเมอร์ พบมากที่สุด ราว 60–70%
• •สมองเสื่อมจากหลอดเลือด และสมองเสื่อมหลังสโตรก
• •สมองเสื่อมชนิดลิวอีบอดี และกลุ่มโรคสมองส่วนหน้าเสื่อม
• •การดื่มแอลกอฮอล์แบบอันตราย การบาดเจ็บที่สมองซ้ำ ๆ การติดเชื้อบางชนิด และการขาดสารอาหาร

ศูนย์ศรีพัฒน์ คณะแพทยศาสตร์ ม.เชียงใหม่ เตือนว่าอาการคล้ายสมองเสื่อมบางส่วนเกิดจากภาวะที่รักษาได้ เช่น ซึมเศร้า ขาดสารอาหารและวิตามิน ไทรอยด์ผิดปกติ โรคตับ โรคไต เกลือแร่ผิดปกติ และยาบางชนิด จึงควรพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ

ความต่างระหว่างอัลไซเมอร์กับสมองเสื่อมจากหลอดเลือด อ่านได้ที่ สมองเสื่อมจากหลอดเลือด ต่างจากอัลไซเมอร์อย่างไร

ปัจจัยเสี่ยงข้อไหนเปลี่ยนได้ ข้อไหนเปลี่ยนไม่ได้

ปัจจัยที่เปลี่ยนไม่ได้

• •อายุ ศูนย์ศรีพัฒน์ระบุว่าผู้ป่วยอัลไซเมอร์ส่วนใหญ่อายุ 60 ปีขึ้นไป และพบได้ถึงหนึ่งในสามของคนอายุเกิน 85 ปี
• •พันธุกรรม อัลไซเมอร์ส่วนหนึ่งถ่ายทอดทางพันธุกรรมได้ อ่านต่อที่ อัลไซเมอร์เป็นกรรมพันธุ์ไหม

ปัจจัยที่เปลี่ยนแปลงหรือดูแลได้ (ตามรายการของ WHO)

• •ภาวะสุขภาพ: ความดันสูง เบาหวาน น้ำหนักเกินหรืออ้วน ซึมเศร้า การมองเห็นและการได้ยินลดลง การนอนไม่ดี การบาดเจ็บที่สมอง และสโตรก
• •พฤติกรรม: สูบบุหรี่ ดื่มแอลกอฮอล์แบบอันตราย ไม่ออกกำลังกาย แยกตัวจากสังคม และการศึกษาน้อย
• •สิ่งแวดล้อม: มลพิษทางอากาศ

WHO ยังระบุว่าความยากจน การศึกษาจำกัด และการเข้าถึงบริการสุขภาพที่ไม่เท่ากันก็มีผล การลดความเสี่ยงจึงต้องอาศัยทั้งตัวเราและระบบที่เอื้อให้ทำได้

ความดันสูงช่วงอายุ 40–60 ส่งผลต่อสมองตอนแก่อย่างไร

นี่คือปัจจัยที่มีหลักฐานจากงานทดลองมากที่สุดข้อหนึ่ง NIA ระบุว่าความดันสูง โดยเฉพาะในช่วงวัยกลางคน ถือเป็นปัจจัยเสี่ยงของความคิดความจำถดถอยในวัยสูงอายุ และการคุมความดันอาจช่วยป้องกันหรือชะลออัลไซเมอร์ได้ แม้ยังต้องการงานวิจัยเพิ่ม

หลักฐานที่ NIA สรุปไว้

• •งานทดลอง SPRINT MIND ในคนความดันสูง 9,361 คน กลุ่มที่คุมความดันตัวบนให้ต่ำกว่า 120 เกิดภาวะความจำบกพร่องเล็กน้อยน้อยกว่ากลุ่มเป้าต่ำกว่า 140 แต่ผลต่อการเกิดสมองเสื่อมเองยังไม่แตกต่างอย่างมีนัยสำคัญ ผู้วิจัยระบุว่าหยุดการศึกษาก่อนกำหนด
• •งานรวมข้อมูล 6 กลุ่มประชากร ราว 31,000 คนอายุเกิน 55 ปี พบว่าคนความดันสูงที่คุมด้วยยามีความเสี่ยงสมองเสื่อมใกล้เคียงคนความดันปกติ
• •แต่ ในคนอายุ 60–70 ปีขึ้นไป ข้อมูลเชิงสังเกตบางงานยังขัดกัน NIA จึงระบุว่าต้องศึกษาเพิ่มว่าระดับความดันเหมาะสมเท่าไรในแต่ละช่วงอายุ

ข้อสรุปที่ใช้ได้จริงคือ คุมความดันตามเป้าที่แพทย์ตั้งไว้ ซึ่งได้ประโยชน์ต่อหัวใจ สมอง และไตไปพร้อมกัน และไม่ปรับยาความดันเอง อ่านเพิ่มที่ ความดันสูงกระทบอวัยวะไหนบ้าง

ไขมันในเลือดสูงและเบาหวานเกี่ยวกับสมองเสื่อมไหม

เบาหวานอยู่ในรายการปัจจัยเสี่ยงของ WHO โดยตรง ส่วนไขมันในเลือดสูง เอกสาร WHO ไม่ได้จัดไว้ในรายการปัจจัยเสี่ยงหลัก แต่ในรายการสิ่งที่ควรทำ WHO ระบุการคุมความดัน คอเลสเตอรอล และน้ำตาลในเลือดไว้ด้วยกัน และแหล่งไทยก็เชื่อมไขมันกับสมองผ่านหลอดเลือด

• •ศูนย์ศรีพัฒน์แนะนำให้คุมความเสี่ยงโรคหลอดเลือดสมอง ได้แก่ หยุดบุหรี่ รักษาเบาหวาน ความดันสูง ไขมันในเลือดสูง และน้ำหนักเกิน เพื่อป้องกันสมองถูกทำลาย
• •รพ.รามาธิบดีระบุว่าคนเป็นเบาหวาน ความดัน และไขมันสูงที่คุมไม่ดี หลอดเลือดเสื่อมง่ายกว่าคนทั่วไป
• •WHO ระบุว่ายาคุมความดันและยาลดคอเลสเตอรอลช่วยป้องกันสมองเสียหายเพิ่มในสมองเสื่อมจากหลอดเลือด

สรุปคือ การดูแลไขมันและน้ำตาลเป็นการดูแลหลอดเลือดที่เลี้ยงสมอง ไม่ควรมองว่าเป็นเรื่องหัวใจอย่างเดียว

การได้ยินลดลงและการนอนไม่พอเกี่ยวข้องอย่างไร

หูตึง: NIA ระบุว่าการได้ยินลดลงเชื่อมโยงกับความเสี่ยงสมองเสื่อมที่สูงขึ้น งานวิเคราะห์รวมพบว่าคนที่ใช้เครื่องช่วยฟังหรือประสาทหูเทียมมีความเสี่ยงความคิดถดถอยระยะยาวต่ำกว่าคนที่หูตึงแต่ไม่ได้แก้ไข และงานทดลองหนึ่งพบว่าเครื่องช่วยฟังชะลอการถดถอยของความคิดในผู้สูงอายุกลุ่มเสี่ยงสูง ถ้าพ่อแม่เริ่มพูดซ้ำหรือเปิดทีวีเสียงดังมาก ควรพาไปตรวจการได้ยิน อ่านเพิ่มที่ ผู้สูงอายุหูตึง สื่อสารอย่างไรและควรตรวจเมื่อไร

การนอน: WHO จัดการนอนไม่ดีไว้ในรายการปัจจัยเสี่ยง NIA ระบุว่ามีงานวิจัยเรื่องการปรับการนอน แต่หลักฐานยังน้อยกว่าเรื่องความดัน

ยานอนหลับและยาที่ทำให้ง่วง: ผศ.พญ.สิรินทร ฉันศิริกาญจน รพ.รามาธิบดี แนะนำให้เลี่ยงยาที่ทำให้ง่วงนอน เช่น ยานอนหลับ ยาคลายกล้ามเนื้อ และยาแก้แพ้ เพื่อป้องกันสมองเสื่อม ถ้ากินยาเหล่านี้ตามแพทย์สั่งอยู่ ห้ามหยุดเอง ให้ถามแพทย์หรือเภสัชกรว่ายังจำเป็นหรือมีทางเลือกอื่นไหม

การออกกำลังกายและการเข้าสังคมช่วยได้แค่ไหน

มีแนวโน้มดี แต่ยังไม่ใช่ข้อพิสูจน์ว่าป้องกันได้ NIA อ้างการทบทวนของสถาบันวิทยาศาสตร์แห่งชาติสหรัฐฯ (NASEM) ปี 2560 ซึ่งพบหลักฐาน “น่าสนใจแต่ยังไม่สรุป” สำหรับ 3 เรื่อง คือ คุมความดันในคนความดันสูง เพิ่มการออกกำลังกาย และฝึกความคิด

• •ออกกำลังกาย: ลดความเสี่ยงซึมเศร้า เบาหวาน ความดันสูง และสโตรก ซึ่งล้วนเกี่ยวกับความจำถดถอย แต่ NIA ระบุว่ายังไม่พบความเชื่อมโยงชัดเจนว่าป้องกันอัลไซเมอร์ได้ วิธีเริ่มอย่างปลอดภัยอ่านได้ที่ ออกกำลังกายในวัย 50 ปีขึ้นไป
• •ฝึกสมอง: งาน ACTIVE พบว่าการฝึกช่วยเฉพาะทักษะที่ฝึก และ NIA เตือนว่าเกมฝึกสมองที่ขายทั่วไปยังไม่มีหลักฐานเท่างานทดลอง
• •เข้าสังคม: WHO จัดการแยกตัวจากสังคมเป็นปัจจัยเสี่ยง ศูนย์ศรีพัฒน์แนะนำให้เข้าร่วมกิจกรรมสังคมและเรียนรู้สิ่งใหม่อย่างมีความสุข

ควรเริ่มดูแลตั้งแต่อายุเท่าไร

ยิ่งเริ่มเร็วยิ่งมีเหตุผล WHO ระบุว่าความเสี่ยงสมองเสื่อมสะสมตลอดช่วงชีวิต และปัจจัยบางอย่างมีผลมากในบางช่วงวัย NIA ระบุว่าสมองเปลี่ยนแปลงหลายปีก่อนอาการอัลไซเมอร์จะปรากฏ และความดันสูงช่วงวัยกลางคนเป็นปัจจัยเสี่ยงของความจำถดถอยตอนแก่

ในทางปฏิบัติ วัย 40–60 ปีคือช่วงสำคัญ ในการตรวจหาและคุมความดัน น้ำตาล และน้ำหนัก ซึ่งเป็นช่วงที่หลายคนเริ่มมีโรคเหล่านี้โดยไม่มีอาการ แนวทางรวมเรื่องดูแลสมองตามวัยอ่านได้ที่ ดูแลสมองในวัย 50 ปีขึ้นไป

การตรวจสุขภาพข้อไหนช่วยดูความเสี่ยงสมอง

ไม่มีการตรวจเลือดตัวเดียวที่บอกความเสี่ยงสมองเสื่อมได้ แต่การตรวจสุขภาพประจำปีช่วยจับปัจจัยเสี่ยงตามรายการของ WHO ได้หลายข้อ

1. 1วัดความดันโลหิต ทั้งที่โรงพยาบาลและที่บ้าน
2. 2ตรวจน้ำตาลในเลือด เพื่อหาเบาหวาน
3. 3ตรวจไขมันในเลือด เพื่อดูความเสี่ยงหลอดเลือด
4. 4ชั่งน้ำหนักและวัดรอบเอว กรมควบคุมโรคใช้เกณฑ์รอบเอวไม่เกินส่วนสูงหารสอง
5. 5ตรวจการได้ยินและสายตา
6. 6คัดกรองซึมเศร้า และบอกแพทย์ถ้านอนไม่หลับเรื้อรัง

ถ้าเริ่มขี้ลืมจนกระทบชีวิตประจำวัน ให้พบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุที่รักษาได้ก่อน เช่น ไทรอยด์ ขาดวิตามิน และผลจากยา

ความเชื่อที่พบบ่อย: แก่แล้วยังไงก็ต้องสมองเสื่อม และกินอาหารเสริมป้องกันได้

ทั้งสองข้อไม่ถูก WHO ระบุว่าสมองเสื่อมไม่ใช่ส่วนที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ของการแก่ตัว อีกด้านหนึ่ง NIA ระบุว่ายังไม่มีวิตามินหรืออาหารเสริมใดพิสูจน์ได้ว่าป้องกันอัลไซเมอร์ในคน และเตือนให้ปรึกษาแพทย์ก่อนลองยาเม็ดหรืออาหารเสริมที่อ้างว่าป้องกันอัลไซเมอร์ เพราะอาจไม่ปลอดภัย เสียเงิน หรือรบกวนการรักษาอื่น

รายละเอียดเรื่องวิตามินแต่ละตัวอ่านได้ที่ สมองเสื่อมกินวิตามินอะไร

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าออยล์ (Beta Oil)

เบต้าออยล์ (Beta Oil) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0001 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 800 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีน้ำมันคาโนลา 200 มก. น้ำมันมะกอก 200 มก. น้ำมันรำข้าว 109 มก. กรดแอสคอร์บิก (วิตามินซี) 30 มก. สารสกัดจากข้าว 10 มก. ดี-แอลฟา-โทโคเฟอริลแอซิเทต (50%) 5 มก. แอล-อาร์จินีน HCl 5 มก. แอล-ออร์นิทีน HCl 5 มก. และไฟโตสเตอรอล 2 มก.

ปัจจัยเสี่ยงสมองเสื่อมที่เกี่ยวกับส่วนประกอบในฉลากคือเรื่องหลอดเลือดและไขมัน หลักฐานมีดังนี้

• •น้ำมันมะกอก 200 มก. — งาน PREDIMED ให้ผู้สูงอายุกินอาหารเมดิเตอร์เรเนียนร่วมกับน้ำมันมะกอกบริสุทธิ์อย่างน้อยวันละ 4 ช้อนโต๊ะ พบคะแนนความจำบางแบบทดสอบดีกว่ากลุ่มควบคุม แต่บางแบบทดสอบไม่ต่าง ในแคปซูลมี 0.2 กรัม น้อยกว่าหลายร้อยเท่า
• •น้ำมันคาโนลา 200 มก. และน้ำมันรำข้าว 109 มก. — งานเรื่องไขมันในเลือดใช้เป็นน้ำมันปรุงอาหารทั้งวันในระดับหลายสิบกรัม ไม่ได้วัดผลต่อสมอง
• •ไฟโตสเตอรอล 2 มก. — งานเรื่อง LDL ใช้วันละ 1.5–3 กรัม มากกว่าในแคปซูลหลายร้อยถึงกว่าพันเท่า และไม่มีงานที่วัดผลต่อสมองเสื่อม
• •วิตามินอี (ในแคปซูลราว 2.5 มก. คำนวณ) — งานทบทวน Cochrane ไม่พบว่าวิตามินอีชะลอการเปลี่ยนจากภาวะความจำบกพร่องเล็กน้อยไปเป็นสมองเสื่อม

ไม่มีหลักฐานว่าแคปซูลนี้ป้องกันสมองเสื่อม หรือทำให้ความดัน ไขมัน หรือน้ำตาลเปลี่ยนไป ปัจจัยเสี่ยงเหล่านี้ต้องดูแลด้วยการตรวจสุขภาพ การใช้ชีวิต และยาที่แพทย์สั่ง

ข้อควรระวัง: แคปซูลมีแอล-อาร์จินีน 5 มก. ข้อมูลของศูนย์มะเร็ง MSKCC ระบุว่าอาร์จินีนอาจเสริมฤทธิ์ยาลดความดัน แหล่งนี้ไม่ได้ระบุขนาดที่เป็นปัญหา ผู้ที่กินยาความดันจึงควรแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ ฉลากระบุว่าเด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน และผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร หากแพทย์ให้หยุด ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ ส่วนยาที่แพทย์สั่งให้กินต่อตามเดิม

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าออยล์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที