อัลไซเมอร์เป็นกรรมพันธุ์ไหม พ่อแม่เป็นแล้วลูกลดความเสี่ยงได้อย่างไร

คำตอบสั้น: อัลไซเมอร์ส่วนใหญ่ไม่ได้ถ่ายทอดจากพ่อแม่สู่ลูกแบบตรงตัว ชนิดที่เริ่มเป็นเร็ว (อายุ 30 ปีจนถึงกลางวัย 60) พบไม่ถึง 10% ของผู้ป่วยทั้งหมด และมีเพียงบางครอบครัวในกลุ่มนี้ที่เกิดจากยีนผิดปกติซึ่งส่งต่อได้โดยตรง ส่วนอัลไซเมอร์ที่เริ่มหลังอายุ 65 ปี ยีนเป็นเพียง "ตัวเพิ่มโอกาส" ไม่ใช่ตัวตัดสิน ยีนที่รู้จักมากที่สุดคือ APOE4 ซึ่งเป็นยีนที่เกี่ยวกับการขนส่งไขมันในเลือดด้วย ลูกที่พ่อแม่เป็นอัลไซเมอร์จึงยังมีเรื่องที่ทำได้ เช่น ดูแลความดัน น้ำตาล ไขมัน ไม่สูบบุหรี่ และขยับร่างกาย

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •MedlinePlus Genetics ของสหรัฐฯ ระบุว่าอัลไซเมอร์ชนิดเริ่มเร็วพบน้อยกว่า 10% ของผู้ป่วยทั้งหมด
• •ยีน APP, PSEN1, PSEN2 ทำให้เกิดอัลไซเมอร์เริ่มเร็วในบางครอบครัว ซึ่งถ่ายทอดแบบได้ยีนเดียวก็เป็นได้
• •ยีน APOE4 เพิ่มโอกาสเป็นอัลไซเมอร์ชนิดเริ่มช้า แต่คนที่มียีนนี้ไม่ได้เป็นทุกคน และคนที่เป็นก็ไม่ได้มียีนนี้ทุกคน
• •สมาคมอัลไซเมอร์ (Alzheimer's Association) ไม่แนะนำให้คนสุขภาพดีตรวจยีนเสี่ยงเป็นประจำ ถ้ายังไม่ได้รับคำปรึกษาทางพันธุศาสตร์
• •องค์การอนามัยโลก (WHO) จัดความดันสูง เบาหวาน น้ำหนักเกิน บุหรี่ และการไม่ออกกำลังกาย เป็นปัจจัยเสี่ยงของสมองเสื่อม

อัลไซเมอร์เกิดจากพันธุกรรมไหม ถ่ายทอดโดยตรงพบบ่อยแค่ไหน

แบ่งให้เข้าใจง่ายเป็น 2 แบบตามอายุที่เริ่มมีอาการ

• •ชนิดเริ่มเร็ว อาการเริ่มช่วงอายุ 30 ปีถึงกลางวัย 60 พบน้อยกว่า 10% ของผู้ป่วยทั้งหมด บางครอบครัวในกลุ่มนี้เกิดจากความผิดปกติของยีน APP, PSEN1 หรือ PSEN2 ซึ่งถ่ายทอดแบบยีนเด่น คือได้รับยีนผิดปกติจากพ่อหรือแม่เพียงชุดเดียวก็พอทำให้เกิดโรค
• •ชนิดเริ่มช้า อาการเริ่มช่วงกลางวัย 60 ขึ้นไป เป็นแบบที่พบเกือบทั้งหมด เกิดจากหลายปัจจัยรวมกัน ทั้งอายุ ยีนเสี่ยง สุขภาพหลอดเลือด และวิถีชีวิต

ข้อมูลทั้งหมดนี้มาจาก MedlinePlus Genetics ของห้องสมุดการแพทย์แห่งชาติสหรัฐฯ ถ้ายังไม่แน่ใจว่าอัลไซเมอร์ต่างจากสมองเสื่อมชนิดอื่นอย่างไร อ่านพื้นฐานได้ที่ อัลไซเมอร์คืออะไร

อายุที่พ่อแม่เริ่มเป็น บอกอะไรเกี่ยวกับความเสี่ยงของลูก

อายุที่เริ่มมีอาการเป็นข้อมูลสำคัญที่สุดที่ลูกควรจดไว้ เพราะช่วยแพทย์แยกว่าครอบครัวเข้าข่ายแบบไหน

• •ถ้าพ่อหรือแม่เริ่มมีอาการหลังอายุ 65 ปี และในครอบครัวไม่มีใครเป็นตั้งแต่อายุน้อย ภาพรวมเข้ากับชนิดเริ่มช้า ซึ่งยีนเป็นแค่ตัวเพิ่มโอกาส
• •ถ้ามีคนในครอบครัว หลายคนหลายรุ่น เริ่มมีอาการตั้งแต่อายุ 30–60 กว่าปี ควรเล่าประวัตินี้ให้แพทย์ระบบประสาทฟัง เพราะอาจเข้าข่ายชนิดที่ถ่ายทอดในครอบครัว

ข้อมูลที่ควรเตรียมไปคือ อายุที่ญาติแต่ละคนเริ่มมีอาการ แพทย์เคยวินิจฉัยว่าเป็นสมองเสื่อมชนิดใด และมีโรคหลอดเลือดสมองหรือโรคอื่นร่วมหรือไม่ สมองเสื่อมบางชนิดเกิดจากหลอดเลือด ไม่ใช่อัลไซเมอร์ ซึ่งมีปัจจัยเสี่ยงต่างกัน อ่านเพิ่มที่ สมองเสื่อมจากหลอดเลือด ต่างจากอัลไซเมอร์อย่างไร

ยีน APOE4 คืออะไร เกี่ยวกับไขมันอย่างไร

APOE เป็นยีนที่สร้างโปรตีนช่วยขนไขมัน MedlinePlus Genetics อธิบายว่าโปรตีนนี้จับกับไขมันกลายเป็นไลโปโปรตีน ซึ่งทำหน้าที่ห่อคอเลสเตอรอลและไขมันอื่นแล้วพาไปตามกระแสเลือด

ยีน APOE มีหลายแบบหลัก ๆ คือ e2, e3 และ e4 แบบที่พบบ่อยที่สุดคือ e3 ซึ่งพบในคนมากกว่าครึ่ง ส่วน e4 มีข้อมูลดังนี้

• •ได้รับ e4 หนึ่งชุด โอกาสเป็นอัลไซเมอร์ชนิดเริ่มช้าเพิ่มขึ้น ได้รับสองชุด โอกาสยิ่งสูงขึ้น
• •คนที่มี e4 ไม่ได้เป็นอัลไซเมอร์ทุกคน และคนเป็นอัลไซเมอร์ก็ไม่ได้มี e4 ทุกคน
• •คนที่มี e4 อย่างน้อยหนึ่งชุด มีโอกาสเกิดหลอดเลือดแดงแข็งจากคราบไขมันมากขึ้นด้วย ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงหัวใจวายและอัมพาต

ตรงนี้คือจุดที่เรื่องสมองกับเรื่องไขมันมาเจอกัน แต่ต้องเข้าใจให้ถูกว่า การคุมไขมันไม่ได้เปลี่ยนยีน สิ่งที่ทำได้คือดูแลหลอดเลือดซึ่งเป็นปัจจัยเสี่ยงที่แก้ไขได้ อ่านเรื่องไขมันสูงจากพันธุกรรมอีกแบบหนึ่งได้ที่ ไขมันในเลือดสูงจากกรรมพันธุ์ (FH)

พ่อแม่เป็นอัลไซเมอร์ ควรไปตรวจยีนไหม

สำหรับคนที่ยังไม่มีอาการ ส่วนใหญ่ยังไม่จำเป็น สมาคมอัลไซเมอร์ของสหรัฐฯ ระบุว่าไม่แนะนำให้คนสุขภาพดีตรวจยีนเพื่อดูความเสี่ยงเป็นประจำ จนกว่าจะได้รับคำปรึกษาทางพันธุศาสตร์และเข้าใจข้อมูลก่อนตัดสินใจ เหตุผลหลักคือ

• •ผลตรวจยีนเสี่ยงตอนนี้มีประโยชน์หลักในงานวิจัย ไม่ได้บอกแน่ว่าใครจะเป็นหรือไม่เป็น
• •ความหมายของ e4 ต่างกันไปตามเชื้อชาติและการได้ยีนแบบไหนคู่กัน
• •ผลตรวจอาจทำให้กังวล และมีผลต่อเรื่องประกันหรือการงานในบางประเทศ

สมาคมเดียวกันแนะนำว่า คนที่กังวลเพราะประวัติครอบครัว ควรดูแลสุขภาพให้ดีไม่ว่าผลยีนจะเป็นอย่างไร ส่วนครอบครัวที่มีหลายคนเป็นตั้งแต่อายุน้อย หรือผู้ป่วยที่แพทย์กำลังพิจารณายารักษาเฉพาะ การตรวจยีนจะเป็นการตัดสินใจร่วมกับแพทย์และผู้ให้คำปรึกษาทางพันธุศาสตร์

มีพ่อแม่เป็นแล้ว การคุมความดันและไขมันยังมีประโยชน์ไหม

มีเหตุผลที่ควรทำ แม้จะเปลี่ยนยีนไม่ได้ WHO ระบุปัจจัยเสี่ยงของสมองเสื่อมที่เกี่ยวกับสุขภาพ ได้แก่ ความดันสูง น้ำตาลสูง น้ำหนักเกินหรืออ้วน ซึมเศร้า การได้ยินและการมองเห็นลดลง นอนไม่ดี และหลอดเลือดสมอง รวมถึงบุหรี่ แอลกอฮอล์ และการไม่ออกกำลังกาย WHO ยังระบุว่ายาคุมความดันและคอเลสเตอรอลช่วยป้องกันความเสียหายต่อสมองเพิ่มเติมในสมองเสื่อมจากหลอดเลือด

สมาคมอัลไซเมอร์สหรัฐฯ ระบุว่ามีหลักฐานมากขึ้นว่าพฤติกรรมที่ดีต่อหัวใจและหลอดเลือด เช่น อาหารที่ดีต่อหัวใจ การออกกำลังกาย การนอนที่ดี และการทำกิจกรรมทางสมองและสังคม ช่วยลดความเสี่ยงความคิดความจำถดถอย

ตัวอย่างหลักฐานจากยา งานวิจัย SPRINT MIND ในผู้มีความดันสูงกว่า 9,000 คน พบว่าการคุมความดันตัวบนให้ต่ำกว่า 120 ลดภาวะความจำบกพร่องเล็กน้อยได้ แต่ผลต่อสมองเสื่อมโดยตรงไม่มีนัยสำคัญทางสถิติ ผู้วิจัยระบุว่างานหยุดก่อนกำหนด ข้อมูลนี้บอกว่า การคุมความดันมีเหตุผลรองรับ แต่ไม่ใช่การรับประกัน

สิ่งที่ลูกทำได้ในชีวิตจริง

• •วัดความดัน ตรวจน้ำตาลและไขมันตามวัย ดูรายการที่ อายุ 40 50 60 ควรตรวจสุขภาพอะไร
• •ถ้าไขมันสูง หาสาเหตุก่อนว่ามาจากอาหาร พันธุกรรม หรือโรคอื่น อ่านที่ ไขมันในเลือดสูงเกิดจากอะไร
• •ลดของทอด หมูสามชั้น กะทิ ขนมหวาน และอาหารเค็มจัดอย่างน้ำปลาและผงปรุงรส
• •ขยับร่างกาย เดินเร็ว ทำงานบ้าน และนัดเพื่อนพูดคุยสม่ำเสมอ ดูไอเดียที่ ดูแลสมองในวัย 50 ปีขึ้นไป

ปัจจัยเสี่ยงแต่ละข้ออธิบายละเอียดไว้ที่ สมองเสื่อมเกิดจากอะไร ปัจจัยเสี่ยงที่แก้ได้

ความเชื่อที่พบบ่อย: พ่อหรือแม่เป็น ลูกต้องเป็นแน่นอน จริงไหม

ไม่จริงสำหรับคนส่วนใหญ่ ข้อมูลข้างต้นชี้ว่าชนิดที่ถ่ายทอดแบบยีนเด่นพบได้น้อย ส่วนชนิดที่พบบ่อยเกิดจากหลายปัจจัย แม้แต่ยีน APOE4 ซึ่งเป็นตัวทำนายความเสี่ยงที่แรงที่สุดที่รู้จัก ก็ยังไม่ได้ทำให้ทุกคนเป็นโรค

อีกความเชื่อหนึ่งคือ "ขี้ลืมนิดหน่อยแปลว่าเริ่มเป็นเหมือนพ่อแม่แล้ว" ความจริงคือขี้ลืมมีหลายสาเหตุ เช่น นอนน้อย เครียด หรือซึมเศร้า อ่านวิธีแยกได้ที่ ขี้ลืมตามวัยกับสมองเสื่อม ต่างกันตรงไหน

ควรเริ่มสังเกตอาการตัวเองเมื่อไร

ไม่มีอายุตายตัว แต่สังเกตได้ทุกวัย WHO ระบุว่าสมองเสื่อมพบบ่อยหลังอายุ 65 ปี แต่ไม่ใช่เรื่องที่ต้องเกิดกับทุกคนเมื่อแก่ตัว

สัญญาณที่ควรพาตัวเองไปพบแพทย์

• •ลืมเรื่องที่เพิ่งเกิดซ้ำ ๆ จนคนรอบตัวทัก
• •ทำสิ่งที่เคยทำได้คล่องยากขึ้น เช่น จัดการเงิน ทำกับข้าวเมนูประจำ ขับรถเส้นทางเดิม
• •หลงทางในที่คุ้นเคย หรือบุคลิกเปลี่ยนไปชัดเจน

ดูรายการสัญญาณเตือนที่ครอบครัวควรสังเกตได้ที่ สัญญาณเตือนสมองเสื่อม ถ้าอยู่ในครอบครัวที่มีคนเป็นตั้งแต่อายุน้อย ให้บอกแพทย์ตั้งแต่ครั้งแรกที่ไปตรวจ

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าออยล์ (Beta Oil)

เบต้าออยล์ (Beta Oil) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0001 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 800 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีน้ำมันคาโนลา 200 มก. น้ำมันมะกอก 200 มก. น้ำมันรำข้าว 109 มก. กรดแอสคอร์บิก (วิตามินซี) 30 มก. สารสกัดจากข้าว 10 มก. ดี-แอลฟา-โทโคเฟอริลแอซิเทต (50%) 5 มก. แอล-อาร์จินีน HCl 5 มก. แอล-ออร์นิทีน HCl 5 มก. และไฟโตสเตอรอล 2 มก.

ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับเรื่องไขมันและสมองมีหลักฐานดังนี้ (ไม่พบงานวิจัยของส่วนประกอบเหล่านี้ในคนที่มียีน APOE4 หรือมีพ่อแม่เป็นอัลไซเมอร์)

• •น้ำมันมะกอก 200 มก. — งาน PREDIMED สองงานย่อยในสเปนพบว่าผู้สูงอายุที่กินอาหารเมดิเตอร์เรเนียนร่วมกับน้ำมันมะกอกบริสุทธิ์ มีคะแนนทดสอบความคิดความจำบางด้านดีกว่ากลุ่มอาหารไขมันต่ำ แต่ผลบางแบบทดสอบไม่ต่างกัน ความต่างของคะแนน MMSE ต่ำกว่า 1 คะแนนจากเต็ม 30 และเป็นการเปลี่ยนอาหารทั้งหมดร่วมกับน้ำมันมะกอกระดับหลายช้อนโต๊ะต่อวัน ในแคปซูลมี 0.2 กรัม และฉลากไม่ได้ระบุว่าเป็นชนิดเอ็กซ์ตร้าเวอร์จิน
• •น้ำมันคาโนลา 200 มก. — งานรวมผลการทดลองในคน 27 งาน พบว่าเมื่อใช้คาโนลาเป็นน้ำมันหลักแทนไขมันอื่น LDL ลดลงเฉลี่ยราว 6.4 มก./ดล. ปริมาณที่ศึกษาคือน้ำมันปรุงอาหารทั้งวัน (หลายสิบกรัม) ไม่มีการวัดผลต่อความจำ
• •น้ำมันรำข้าว 109 มก. — งานของคณะสาธารณสุขศาสตร์ ม.มหิดล ใช้น้ำมันรำข้าววันละ 30 มิลลิลิตรปรุงอาหาร 3 มื้อ นาน 4 สัปดาห์ ในผู้มีไขมันสูง ปริมาณในแคปซูลน้อยกว่าหลายร้อยเท่า
• •ไฟโตสเตอรอล 2 มก. — งานวิจัยเรื่อง LDL ใช้แพลนท์สเตอรอลหรือสตานอลวันละ 1.5–3 กรัม ในแคปซูลมี 0.002 กรัม น้อยกว่า 750–1,500 เท่า (คำนวณ)

ไม่มีหลักฐานว่าแคปซูลนี้ทำให้ความจำดีขึ้น หรือลดความเสี่ยงอัลไซเมอร์ และแคปซูลไม่ได้แทนยาความดันหรือยาลดไขมันที่แพทย์สั่ง ฉลากระบุว่าเด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน และผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร หากแพทย์ให้หยุด ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ ส่วนยาที่แพทย์สั่งให้กินต่อตามเดิม

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าออยล์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที