สมองเสื่อมจากหลอดเลือด ต่างจากอัลไซเมอร์อย่างไร ความดัน ไขมันเกี่ยวไหม

คำตอบสั้น: สมองเสื่อมจากหลอดเลือดคือภาวะที่ความจำและความคิดเสื่อมลงเพราะเนื้อสมองขาดเลือด มักเกิดจากหลอดเลือดสมองตีบเล็ก ๆ หลายครั้ง ซึ่งบางครั้งไม่มีอาการให้รู้ตัว MedlinePlus ระบุว่าเป็นสาเหตุของสมองเสื่อมที่พบบ่อยเป็นอันดับสองรองจากอัลไซเมอร์ในคนอายุเกิน 65 ปี จุดต่างที่สังเกตได้คือ อาการอาจแย่ลงทันทีหลังสมองขาดเลือดแต่ละครั้ง ขณะที่อัลไซเมอร์มักค่อย ๆ ถดถอยต่อเนื่อง ความดันสูง เบาหวาน ไขมันในเลือดสูง บุหรี่ และหัวใจเต้นผิดจังหวะ ล้วนเป็นปัจจัยเสี่ยง และ การรักษาปัจจัยเสี่ยงเหล่านี้ช่วยป้องกันสโตรกซ้ำ ตามคำอธิบายของสถาบัน NIA

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •สมองเสื่อมจากหลอดเลือดเกิดจากภาวะที่ขัดขวางเลือดและออกซิเจนไปเลี้ยงสมอง เช่น สโตรกเล็ก ๆ ซ้ำหลายครั้ง
• •สโตรกเล็กบางครั้งไม่มีอาการ เรียกว่าสโตรกเงียบ แต่เมื่อสะสมมากขึ้นอาการสมองเสื่อมจะปรากฏ
• •สมองเสื่อมจากหลอดเลือดกับอัลไซเมอร์เกิดร่วมกันได้ในคนเดียว
• •MedlinePlus ระบุว่ายังไม่มีการรักษาที่ซ่อมสมองส่วนที่เสียไปแล้ว เป้าหมายคือป้องกันสโตรกครั้งต่อไป
• •ถ้ามีอาการทางสมองเปลี่ยนไปทันที เช่น สับสนเฉียบพลัน แขนขาอ่อนแรง ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669

สมองเสื่อมจากหลอดเลือดเกิดขึ้นได้อย่างไร

สมองต้องการเลือดและออกซิเจนตลอดเวลา สถาบันผู้สูงอายุแห่งชาติของสหรัฐฯ (NIA) อธิบายว่าสมองเสื่อมจากหลอดเลือดเกิดจากภาวะต่าง ๆ ที่ขัดขวางการไหลของเลือดและออกซิเจนไปเลี้ยงสมอง และทำลายหลอดเลือดในสมอง ความรุนแรงขึ้นกับขนาด ตำแหน่ง และจำนวนจุดที่เสียหาย

MedlinePlus อธิบายเพิ่มว่า ถ้าเลือดหยุดไหลนานเกินไม่กี่วินาที สมองจะขาดออกซิเจน เซลล์สมองอาจตายและเสียหายถาวร สิ่งที่พบในสมองของผู้ป่วยมีหลายแบบ

• •รอยสโตรกเก่า ซึ่งมักมีขนาดเล็กและบางครั้งไม่มีอาการ
• •หลอดเลือดเล็กในสมองเสื่อม และการเปลี่ยนแปลงของเนื้อสมองสีขาว ซึ่งเปรียบเหมือนสายไฟที่ส่งสัญญาณระหว่างสมองส่วนต่าง ๆ
• •สโตรกใหญ่ ก็เพิ่มความเสี่ยงสมองเสื่อมได้ แต่ NIA ระบุว่าไม่ใช่ทุกคนที่เป็นสโตรกจะเป็นสมองเสื่อม

ความรู้พื้นฐานเรื่องชนิดของสโตรกอ่านได้ที่ หลอดเลือดสมองแตกกับตีบต่างกันอย่างไร

อาการแบบขั้นบันไดต่างจากอัลไซเมอร์อย่างไร

รูปแบบการเสื่อมเป็นเบาะแสสำคัญ แต่ใช้แยกโรคเองไม่ได้

• •สมองเสื่อมจากหลอดเลือด: MedlinePlus ระบุว่าอาการอาจค่อย ๆ เกิด หรือแย่ลงหลังสโตรกเล็กแต่ละครั้ง บางคนอาการดีขึ้นช่วงสั้น ๆ แล้วแย่ลงอีกเมื่อเกิดสโตรกเงียบครั้งใหม่ ลักษณะนี้ทำให้อาการดูเหมือนลดลงเป็นขั้น ๆ
• •อัลไซเมอร์: ศูนย์ศรีพัฒน์ คณะแพทยศาสตร์ ม.เชียงใหม่ อธิบายว่าการทำงานของสมองถดถอยอย่างต่อเนื่องและเปลี่ยนแปลงช้า ๆ พบการสะสมของโปรตีนผิดปกติในสมอง

อาการที่พบในสมองเสื่อมจากหลอดเลือด ตาม NIA และ MedlinePlus เช่น

• •ทำงานที่เคยง่ายได้ยากขึ้น เช่น จ่ายบิล ทำบัญชีรายรับรายจ่าย
• •ทำตามคำแนะนำหรือเรียนรู้ขั้นตอนใหม่ได้ยาก
• •นึกคำไม่ออก เรียกชื่อสิ่งของคุ้นเคยไม่ได้
• •อารมณ์และบุคลิกเปลี่ยน ซึมเศร้า หงุดหงิด หมดความสนใจสิ่งที่เคยชอบ

WHO ระบุว่าอัลไซเมอร์เป็นสาเหตุของสมองเสื่อมราว 60–70% และขอบเขตระหว่างสมองเสื่อมแต่ละชนิดไม่ชัดเสมอไป หลายคนเป็นแบบผสม NIA และ MedlinePlus ก็ระบุว่าสองโรคนี้เกิดร่วมกันได้ ความรู้เรื่องอัลไซเมอร์อ่านได้ที่ อัลไซเมอร์คืออะไร ต่างจากสมองเสื่อมชนิดอื่นอย่างไร

เคยเป็นหลอดเลือดสมองตีบเล็ก ๆ โดยไม่รู้ตัวได้ไหม

ได้ MedlinePlus อธิบายว่าเมื่อสโตรกเกิดในพื้นที่เล็ก อาจไม่มีอาการเลย เรียกว่า สโตรกเงียบ เมื่อเวลาผ่านไปและสมองเสียหายมากขึ้นหลายจุด อาการสมองเสื่อมจึงปรากฏ NIA ระบุว่าผู้ป่วยสมองเสื่อมจากหลอดเลือดแทบทุกคนมีความผิดปกติที่เห็นได้จากการตรวจ MRI สมอง

บางคนจึงรู้ว่าเคยมีสโตรกเล็กก็ต่อเมื่อแพทย์สั่งตรวจภาพสมองเพราะความจำเริ่มมีปัญหา

ความดัน ไขมัน เบาหวาน บุหรี่ เพิ่มความเสี่ยงแค่ไหน

แหล่งข้อมูลที่เราตรวจไม่ได้ให้ตัวเลขเดียวที่บอกว่าแต่ละปัจจัยเพิ่มความเสี่ยงกี่เท่า แต่ตรงกันว่าปัจจัยเหล่านี้ทำร้ายหลอดเลือดสมอง

• •รพ.รามาธิบดี: ผศ.พญ.สุรีรัตน์ สุวัชรังกูร สาขาวิชาประสาทวิทยา อธิบายว่ากลุ่มเสี่ยงสมองเสื่อมจากสมองขาดเลือด ได้แก่ คนเป็นโรคหัวใจเต้นผิดจังหวะ ซึ่งทำให้เกิดลิ่มเลือดที่หัวใจหลุดไปอุดหลอดเลือดสมอง คนเป็นเบาหวาน ความดันสูง และไขมันในเลือดสูง ถ้าคุมไม่ดีหลอดเลือดจะเสื่อมง่ายกว่าคนทั่วไป
• •ศูนย์ศรีพัฒน์: ปัจจัยเสี่ยงสำคัญของโรคหลอดเลือดสมอง คือ ความดันสูง เบาหวาน ไขมันในเลือดสูง ภาวะอ้วน และการสูบบุหรี่
• •NIA: งานวิจัยพบความเชื่อมโยงชัดเจนระหว่างโรคหัวใจและหลอดเลือด โรคหลอดเลือดสมอง และความจำบกพร่องหรือสมองเสื่อมในภายหลัง

ความดันสูงทำร้ายอวัยวะอื่นด้วย อ่านต่อได้ที่ ความดันสูงกระทบอวัยวะไหนบ้าง

แพทย์วินิจฉัยด้วยการตรวจอะไร

MedlinePlus และศูนย์ศรีพัฒน์ระบุขั้นตอนใกล้กัน

1. 1ซักประวัติจากผู้ป่วยและคนใกล้ชิด ญาติที่อยู่ด้วยทุกวันช่วยได้มาก เพราะเห็นว่าอาการเริ่มเมื่อไร แย่ลงแบบค่อยเป็นค่อยไปหรือแย่ลงทันที
2. 2ตรวจร่างกายและตรวจระบบประสาท
3. 3แบบทดสอบความจำและความคิด เพื่อดูว่าสมองด้านใดได้รับผลกระทบ
4. 4ตรวจเลือดเพื่อหาสาเหตุอื่นที่รักษาได้ เช่น โลหิตจาง โรคไทรอยด์ ขาดวิตามิน ผลจากยา และภาวะซึมเศร้ารุนแรง
5. 5ตรวจภาพสมองด้วย CT หรือ MRI เพื่อดูร่องรอยสโตรกเก่า

ศูนย์ศรีพัฒน์ย้ำว่าบางสาเหตุของอาการคล้ายสมองเสื่อมรักษาได้ เช่น ซึมเศร้า ขาดวิตามิน ไทรอยด์ผิดปกติ และผลจากยาบางชนิด จึงควรพาไปตรวจตั้งแต่เริ่มสงสัย สัญญาณเตือนที่ครอบครัวควรสังเกตอ่านได้ที่ สัญญาณเตือนสมองเสื่อม

คุมปัจจัยเสี่ยงหลอดเลือดแล้วชะลอได้ไหม

สมองส่วนที่เสียไปแล้วซ่อมไม่ได้ แต่การป้องกันสโตรกครั้งต่อไปคือหัวใจของการดูแล MedlinePlus ระบุว่ายังไม่มีการรักษาที่ซ่อมสมองส่วนที่เสียหายจากสโตรกเล็ก เป้าหมายคือคุมอาการและแก้ปัจจัยเสี่ยงเพื่อป้องกันสโตรกครั้งใหม่ เช่น

• •คุมความดัน MedlinePlus ยกตัวอย่างเป้าต่ำกว่า 130/80 มม.ปรอท และให้ถามแพทย์ว่าเป้าของตัวเองควรเป็นเท่าไร
• •ลดอาหารไขมันอิ่มตัวและเกลือ
• •ดื่มแอลกอฮอล์ไม่เกินวันละ 1–2 ดื่ม
• •เลิกบุหรี่ และคุมน้ำหนัก

WHO ระบุว่ายาคุมความดันและยาลดคอเลสเตอรอลช่วยป้องกันสมองเสียหายเพิ่มจากสมองเสื่อมชนิดนี้ ส่วนยาต้านเกล็ดเลือด เช่น แอสไพริน MedlinePlus ย้ำว่าห้ามเริ่มหรือหยุดเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์

หลักฐานเรื่องคุมความดันกับสมองมีจากงานทดลอง SPRINT MIND (พ.ศ. 2562) ในคนความดันสูง 9,361 คน ที่เปรียบเทียบเป้าความดันตัวบนต่ำกว่า 120 กับต่ำกว่า 140 พบว่ากลุ่มคุมเข้มงวดเกิดภาวะความจำบกพร่องเล็กน้อยน้อยกว่า แต่ผลต่อการเกิดสมองเสื่อมยังไม่แตกต่างอย่างมีนัยสำคัญ ผู้วิจัยระบุว่าหยุดการศึกษาก่อนกำหนดและจำนวนผู้ป่วยสมองเสื่อมน้อยกว่าคาด การตั้งเป้าความดันของแต่ละคนเป็นการตัดสินใจของแพทย์ที่ดูแล

วิธีปฏิบัติตัวหลังสโตรกเพื่อลดโอกาสเป็นซ้ำอ่านได้ที่ สโตรกเป็นซ้ำได้ไหม

ใช้ยาอัลไซเมอร์ได้ไหม

ขึ้นกับการประเมินของแพทย์ MedlinePlus ระบุว่ายาที่ใช้รักษาอัลไซเมอร์ยังไม่ได้แสดงว่าได้ผลกับสมองเสื่อมจากหลอดเลือด ขณะที่ NIA ระบุว่าบางงานชี้ว่ายาอัลไซเมอร์อาจมีประโยชน์ในผู้ป่วยสมองเสื่อมจากหลอดเลือดระยะแรกบางราย รพ.รามาธิบดีจึงย้ำว่าอัลไซเมอร์กับสมองเสื่อมจากหลอดเลือดใช้ยาไม่เหมือนกัน ควรพบแพทย์ตั้งแต่ต้นเพื่อหาสาเหตุให้ชัด

ความเชื่อที่พบบ่อย: เป็นสโตรกแล้วต้องสมองเสื่อมทุกคน

ไม่จริง NIA ระบุว่าสโตรกใหญ่เพิ่มความเสี่ยงสมองเสื่อม แต่ไม่ใช่ทุกคนที่เป็นสโตรกจะเป็นสมองเสื่อม การคุมปัจจัยเสี่ยงและกินยาตามแพทย์สั่งช่วยลดโอกาสเกิดสโตรกซ้ำ ซึ่งเป็นตัวเร่งสำคัญของสมองเสื่อมชนิดนี้

ครอบครัวควรสังเกตอะไรหลังผู้ป่วยเป็นสโตรก

เรื่องที่ควรจดไว้เล่าให้แพทย์ฟังในวันนัด

• •ลืมเรื่องที่เพิ่งคุย ทำงานบ้านหรือจัดยาที่เคยทำได้ไม่ได้
• •นึกคำไม่ออก พูดสับสน
• •อารมณ์เปลี่ยน ซึม ไม่สนใจสิ่งรอบตัว
• •นอนผิดเวลา ตื่นกลางดึกบ่อย

อาการที่ต้องโทร 1669 ทันที ถ้ามีข้อใดข้อหนึ่ง

• •สับสนหรือซึมลงทันที
• •แขนขาอ่อนแรงหรือชาครึ่งซีกทันที
• •ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด

MedlinePlus ระบุว่าการเปลี่ยนแปลงทันทีของสภาพจิตใจ ความรู้สึก หรือการเคลื่อนไหว เป็นอาการฉุกเฉินของสโตรก ทบทวนหลักสังเกตได้ที่ หลอดเลือดสมองตีบ สัญญาณเตือนและหลัก FAST

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าออยล์ (Beta Oil)

เบต้าออยล์ (Beta Oil) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0001 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 800 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีน้ำมันคาโนลา 200 มก. น้ำมันมะกอก 200 มก. น้ำมันรำข้าว 109 มก. กรดแอสคอร์บิก (วิตามินซี) 30 มก. สารสกัดจากข้าว 10 มก. ดี-แอลฟา-โทโคเฟอริลแอซิเทต (50%) 5 มก. แอล-อาร์จินีน HCl 5 มก. แอล-ออร์นิทีน HCl 5 มก. และไฟโตสเตอรอล 2 มก.

ไม่พบงานวิจัยในคนที่ศึกษาส่วนประกอบเหล่านี้กับสมองเสื่อมจากหลอดเลือดโดยตรง ข้อมูลที่เกี่ยวข้องทางอ้อมมีดังนี้

• •น้ำมันมะกอก 200 มก. — งาน PREDIMED ในสเปนให้ผู้สูงอายุกินอาหารเมดิเตอร์เรเนียนร่วมกับน้ำมันมะกอกบริสุทธิ์อย่างน้อยวันละ 4 ช้อนโต๊ะ งานย่อยพบคะแนนความจำบางแบบทดสอบดีกว่ากลุ่มควบคุม แต่บางแบบทดสอบไม่ต่าง และเป็นการเปลี่ยนอาหารทั้งหมด ในแคปซูลมีน้ำมันมะกอก 0.2 กรัม น้อยกว่าในงานวิจัยหลายร้อยเท่า และฉลากไม่ได้ระบุว่าเป็นชนิดเอ็กซ์ตร้าเวอร์จิน
• •น้ำมันคาโนลา 200 มก. และน้ำมันรำข้าว 109 มก. — งานที่พบผลต่อไขมันในเลือดใช้เป็นน้ำมันปรุงอาหารทั้งวันในระดับหลายสิบกรัม ไม่ได้วัดผลต่อสมอง
• •ไฟโตสเตอรอล 2 มก. — งานเรื่อง LDL ใช้แพลนท์สเตอรอลหรือสตานอลวันละ 1.5–3 กรัม มากกว่าในแคปซูล 750–1,500 เท่า (คำนวณ) และยังไม่มีงานทดลองที่วัดผลต่อสโตรกหรือสมองเสื่อม

ไม่มีหลักฐานว่าแคปซูลนี้ทำให้ความจำหรือหลอดเลือดสมองเปลี่ยนไป การป้องกันสโตรกซ้ำต้องอาศัยยาที่แพทย์สั่งและการคุมปัจจัยเสี่ยง

ข้อควรระวังสำหรับผู้ป่วยหลังสโตรก: หลายคนกินยาต้านเกล็ดเลือดหรือยาต้านการแข็งตัวของเลือด วิตามินอีขนาดสูงอาจเพิ่มความเสี่ยงเลือดออกเมื่อใช้ร่วมกับยากลุ่มนี้ ข้อมูลส่วนใหญ่มาจากขนาดหลายร้อยมิลลิกรัม ในแคปซูลมีวิตามินอีราว 2.5 มก. (คำนวณ) แต่ก็ต้องแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ อ่านเพิ่มที่ วิตามินอีกับยาต้านการแข็งตัวของเลือด ฉลากระบุว่าเด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน และผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร หากแพทย์ให้หยุด ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ ส่วนยาที่แพทย์สั่งให้กินต่อตามเดิม

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าออยล์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที