ปัสสาวะสีเข้ม อุจจาระสีซีด เกิดจากอะไร เกี่ยวกับตับและท่อน้ำดีอย่างไร

คำตอบสั้น: ปัสสาวะสีน้ำตาลเข้มเหมือนน้ำชา คู่กับอุจจาระสีซีดหรือขาวเหมือนดินน้ำมัน เป็นสัญญาณว่า น้ำดีไหลออกจากตับลงลำไส้ไม่ได้ สาเหตุที่พบได้ เช่น นิ่วอุดท่อน้ำดี ตับอักเสบ ท่อน้ำดีตีบ และเนื้องอกของท่อน้ำดีหรือตับอ่อน ต่างจากปัสสาวะเหลืองเข้มเพราะดื่มน้ำน้อยซึ่งอุจจาระยังเป็นสีน้ำตาลปกติ ถ้าเจอสองอาการนี้พร้อมกัน ควรไปพบแพทย์โดยเร็ว

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •อุจจาระเป็นสีน้ำตาลเพราะมีน้ำดี เมื่อน้ำดีลงลำไส้ไม่ได้ อุจจาระจึงซีด
• •บิลิรูบินที่ขับทางลำไส้ไม่ได้จะคั่งในเลือดและออกทางปัสสาวะแทน ทำให้ปัสสาวะสีเข้มและตัวเหลือง
• •MedlinePlus แนะนำให้พบแพทย์ถ้าอุจจาระไม่ใช่สีน้ำตาลปกตินานหลายวัน หรือปัสสาวะสีน้ำตาลเข้มใสที่อธิบายไม่ได้
• •ถ้าปัสสาวะเข้มหรืออุจจาระซีด ร่วมกับอาการข้อใดข้อหนึ่ง คือ ไข้ หนาวสั่น ปวดท้องขวาบนมาก หรือสับสน ต้องไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669
• •การตรวจหลักคือ เลือด (ค่าตับ บิลิรูบิน) และอัลตราซาวนด์ช่องท้อง

ปัสสาวะสีเข้มเกิดจากอะไร แค่ดื่มน้ำน้อยหรือเปล่า

สีปัสสาวะปกติคือสีเหลืองฟาง MedlinePlus แยกสีที่ผิดปกติไว้หลายแบบ

• •สีน้ำตาลเข้มแต่ใส: อาจเป็นสัญญาณโรคตับ เช่น ไวรัสตับอักเสบเฉียบพลันหรือตับแข็ง ซึ่งทำให้มีบิลิรูบินในปัสสาวะมาก หรือเป็นภาวะขาดน้ำรุนแรง หรือภาวะกล้ามเนื้อสลาย
• •สีเหลืองเข้มหรือส้ม: เกิดได้จากวิตามินบีรวม แคโรทีน ยาบางชนิด เช่น ยาวัณโรคไรแฟมพิซิน และวาร์ฟาริน หรือเพิ่งใช้ยาระบาย
• •สีชมพู แดง: อาจมีเลือดปน จากไต ทางเดินปัสสาวะ หรือนิ่ว หรือจากอาหาร เช่น บีตรูต

วิธีแยกเบื้องต้น ปัสสาวะสีเหลืองเข้มที่กลับมาสีอ่อนเมื่อดื่มน้ำมากขึ้น และอุจจาระยังเป็นสีน้ำตาลปกติ มักเป็นเรื่องดื่มน้ำน้อย แต่ถ้าปัสสาวะเป็นสีน้ำตาลเข้มใสเหมือนน้ำชา MedlinePlus แนะนำให้ไปพบแพทย์ ไม่ต้องรอทดสอบด้วยการดื่มน้ำ และถ้ามีตาเหลืองหรืออุจจาระซีดร่วมด้วย ต้องไปตรวจ

หมายเหตุ: คนที่แพทย์ให้จำกัดน้ำ เช่น ผู้ป่วยโรคไตหรือหัวใจล้มเหลว ห้ามเพิ่มน้ำเองเพื่อทดสอบ ให้ถามแพทย์ก่อน

อุจจาระสีซีดหรือขาวเหมือนดินน้ำมันบอกอะไร

MedlinePlus อธิบายว่าตับปล่อยเกลือน้ำดีลงในอุจจาระ ทำให้อุจจาระเป็นสีน้ำตาล อุจจาระจะซีดเป็นสีดินเหนียวหรือดินน้ำมันได้ 2 แบบ

• •ตับสร้างน้ำดีได้น้อยลง เช่น ติดเชื้อที่ตับ
• •น้ำดีไหลออกจากตับไม่ได้ เพราะมีสิ่งอุดหรือท่อตีบ

สาเหตุที่ MedlinePlus ระบุ ได้แก่ ตับอักเสบจากแอลกอฮอล์ ไวรัสตับอักเสบ นิ่ว ท่อน้ำดีตีบ ถุงน้ำของท่อน้ำดี ท่อน้ำดีอักเสบแข็ง (sclerosing cholangitis) ยาบางชนิด และเนื้องอกหรือมะเร็งของตับ ท่อน้ำดี หรือตับอ่อน

ปัสสาวะเข้มกับอุจจาระซีดมาพร้อมกัน ชี้ไปที่ท่อน้ำดีอุดตันอย่างไร

สองอาการนี้เป็นเหมือนสองด้านของเหรียญเดียวกัน เมื่อท่อน้ำดีอุดตัน MedlinePlus อธิบายว่า

1. 1น้ำดีที่มีบิลิรูบินลงลำไส้ไม่ได้ อุจจาระจึงขาดสีน้ำตาล กลายเป็นสีซีด
2. 2น้ำดีคั่งย้อนในตับ บิลิรูบินเข้ากระแสเลือด ทำให้ตัวเหลือง ตาเหลือง
3. 3บิลิรูบินส่วนเกินถูกขับทางไต ปัสสาวะจึงเป็นสีเข้มเหมือนน้ำชา

อาการอื่นที่ MedlinePlus ระบุว่าอาจพบร่วม ได้แก่ ปวดท้องด้านขวาบน คันตามตัว ไข้ คลื่นไส้ อาเจียน ซึ่งเป็นภาพของภาวะน้ำดีคั่ง (cholestasis) อ่านเรื่องอาการคันได้ที่ คันตามตัวจากโรคตับ และเรื่องตาเหลืองที่ ตาเหลืองเกิดจากอะไร

สาเหตุที่ทำให้น้ำดีไหลไม่ได้มีอะไรบ้าง

นิ่ว

เป็นสาเหตุหนึ่งของท่อน้ำดีอุดตัน NIDDK ระบุว่านิ่วพบบ่อยขึ้นในผู้หญิง ผู้สูงอายุ คนอ้วน และคนที่มีประวัตินิ่วในครอบครัว อ่านต่อที่ นิ่วในถุงน้ำดี อาการเริ่มแรก

ตับอักเสบ

ไวรัสตับอักเสบและตับอักเสบจากแอลกอฮอล์ทำให้ตับสร้างและส่งน้ำดีได้น้อยลง ยาบางชนิดก็ทำให้น้ำดีคั่งได้ MedlinePlus ยกตัวอย่างยาปฏิชีวนะกลุ่มเพนิซิลลิน เช่น อะม็อกซีซิลลิน-คลาวูลาเนต ยาคุมกำเนิด และยาสเตียรอยด์ชนิดอะนาโบลิก และระบุว่าถ้าเกิดจากยา มักหายไปเมื่อหยุดยาตัวนั้น (ต้องให้แพทย์เป็นผู้สั่งหยุด) อ่านเพิ่มที่ ตับอักเสบจากยา

เนื้องอกและมะเร็ง

MedlinePlus ระบุเนื้องอกของท่อน้ำดีหรือตับอ่อน และมะเร็งที่ลามมายังทางเดินน้ำดี เป็นสาเหตุของท่อน้ำดีอุดตัน รวมทั้ง พยาธิใบไม้ในตับ ซึ่งเป็นปัญหาในคนไทยที่กินปลาน้ำจืดดิบ อ่านที่ พยาธิใบไม้ในตับ และ มะเร็งท่อน้ำดี อาการเริ่มแรก

ต้องตรวจอะไร และต้องรีบแค่ไหน

MedlinePlus แนะนำให้พบแพทย์เมื่อสังเกตว่าสีปัสสาวะและอุจจาระเปลี่ยน เมื่อตัวเหลือง หรือปวดท้องไม่หายหรือเป็นซ้ำ ไม่ควรรอเป็นสัปดาห์

การตรวจที่ MedlinePlus ระบุ

• •เลือด: บิลิรูบิน ALP GGT และค่าเอนไซม์ตับ ซึ่งมักสูงเมื่อท่อน้ำดีอุดตัน ความหมายของ ALP อ่านที่ ค่า ALP สูง เกิดจากอะไร
• •ตรวจไวรัสตับอักเสบ ถ้าสงสัย
• •อัลตราซาวนด์ช่องท้อง มักเป็นการตรวจแรก จากนั้นแพทย์อาจส่ง CT หรือ MRI ท่อน้ำดี (MRCP)
• •ERCP คือการส่องกล้องผ่านปากลงไปถึงรูเปิดท่อน้ำดี ใช้ได้ทั้งดูและเอานิ่วออกหรือใส่ท่อค้ำ

MedlinePlus ระบุว่าถ้าไม่แก้การอุดตัน อาจเกิด การติดเชื้อรุนแรงถึงชีวิต และถ้าอุดตันนานอาจกลายเป็นโรคตับเรื้อรัง แต่การอุดตันส่วนใหญ่แก้ได้ด้วยการส่องกล้องหรือผ่าตัด อ่านรายละเอียดที่ ท่อน้ำดีอุดตัน อาการเป็นยังไง

ความเชื่อที่พบบ่อย

ได้ยินว่าปัสสาวะเข้มคือไตไม่ดีเสมอ จริงไหม ไม่จริง MedlinePlus ระบุว่าปัสสาวะสีน้ำตาลเข้มใสอาจมาจากบิลิรูบินจากโรคตับ ขาดน้ำรุนแรง หรือกล้ามเนื้อสลาย ส่วนการบาดเจ็บของไตหรือทางเดินปัสสาวะมักทำให้มีเลือดปนเป็นสีชมพูหรือแดง ต้องตรวจปัสสาวะและเลือดจึงจะแยกได้

ได้ยินว่าอุจจาระซีดเพราะกินข้าวขาวหรือนมเยอะ ไม่ต้องสนใจ จริงไหม อย่าเพิ่งสรุปเอง MedlinePlus ให้พบแพทย์ถ้าอุจจาระไม่ใช่สีน้ำตาลปกติติดต่อกันหลายวัน โดยเฉพาะถ้ามีตัวเหลืองหรือปัสสาวะเข้มร่วม

ได้ยินว่าค่าตับปกติแปลว่าท่อน้ำดีไม่มีปัญหา จริงไหม ไม่เสมอไป ค่าที่สะท้อนท่อน้ำดีคือบิลิรูบิน ALP และ GGT ไม่ใช่แค่ ALT และ AST ต้องดูผลหลายค่าร่วมกันและดูภาพอัลตราซาวนด์

อาการไหนต้องไปโรงพยาบาลทันที

มีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ร่วมกับปัสสาวะเข้มหรืออุจจาระซีด ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •มีไข้ แม้ไข้ต่ำ ๆ หรือหนาวสั่น
• •ปวดท้องขวาบนหรือกลางท้องนานหลายชั่วโมง หรือปวดรุนแรง
• •สับสน ซึมลง หรือพูดจาไม่รู้เรื่อง
• •อาเจียนจนกินดื่มไม่ได้ หรืออาเจียนเป็นเลือด

NIDDK ระบุว่าอาการเหล่านี้หลังปวดท้องจากนิ่ว อาจเป็นสัญญาณการติดเชื้อหรืออักเสบรุนแรงของถุงน้ำดี ตับ หรือตับอ่อน

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus)

เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-15859-5-1473 ผลิตโดย บริษัท เซน ไบโอเทค จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 เม็ด เม็ดละ 1,200 มก. ฉลากแนะนำวันละ 1 เม็ด ฉลากระบุส่วนประกอบหลายรายการ (ดูรายการเต็มที่หน้าสินค้า) เช่น สารสกัดจากขมิ้นชัน 50 มก. สารสกัดอาร์ทิโชก 20 มก. ไทอะมีน HCl (วิตามินบี1) 15 มก. และไพริดอกซิน HCl (วิตามินบี6) 2 มก.

ฉลากระบุ ห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน ปัสสาวะสีเข้มคู่กับอุจจาระสีซีดเป็นอาการที่อาจมาจากท่อน้ำดีอุดตันได้ คนที่มีอาการนี้จึงไม่ควรเริ่มรับประทานจนกว่าแพทย์จะตรวจหาสาเหตุ

ทำไมคำเตือนนี้สำคัญ: ส่วนประกอบมีสารสกัดขมิ้นชัน งานศึกษาในอาสาสมัครสุขภาพดีพบว่าเคอร์คูมินเพียง 20 มก. ทำให้ถุงน้ำดีบีบตัวเล็กลงราว 29% ภายใน 2 ชั่วโมง และ 40 มก. ทำให้บีบตัวราว 50% ซึ่งเป็นเหตุผลหนึ่งที่ผลิตภัณฑ์ที่มีขมิ้นชันมีคำเตือนนี้ งานนี้ไม่ได้ทำในผู้ป่วยท่อน้ำดีอุดตัน และฉลากไม่ได้ระบุว่าสารสกัด 50 มก. มีเคอร์คูมินเท่าไร จึงเทียบปริมาณกันตรง ๆ ไม่ได้

เรื่องสีปัสสาวะ: MedlinePlus ระบุว่าวิตามินบีรวมอาจทำให้ปัสสาวะเป็นสีเหลืองเข้มหรือส้มได้ ผลิตภัณฑ์นี้มีวิตามินบีบางตัว สีแบบนี้ต่างจากสีน้ำตาลเข้มแบบน้ำชา แต่ถ้าไม่แน่ใจว่าสีที่เห็นเป็นแบบไหน ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ (ยาที่แพทย์สั่งให้กินต่อ) และไปตรวจ อย่าเดาเองว่าเป็นสีจากวิตามิน

ข้อควรระวังอื่น

• •ไม่มีส่วนประกอบใดในเม็ดนี้ที่มีงานวิจัยในคนเรื่องท่อน้ำดีอุดตันหรือภาวะน้ำดีคั่ง และไม่มีหลักฐานว่าเม็ดนี้ทำให้สีปัสสาวะหรืออุจจาระกลับเป็นปกติ
• •เครือข่ายเฝ้าระวังของสหรัฐ (DILIN) รายงานตับอักเสบที่สัมพันธ์กับผลิตภัณฑ์ขมิ้นชัน 10 ราย
• •หากระหว่างรับประทานมีอาการตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม อุจจาระสีซีด คลื่นไส้ หรือเบื่ออาหาร ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ (ยาที่แพทย์สั่งให้กินต่อ) และพบแพทย์ทันที
• •ผู้ป่วยตับแข็ง: แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับแข็งของสมาคมโรคตับแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2568 ระบุว่าผู้ป่วยตับแข็งไม่ควรรับประทานอาหารเสริมหรือสมุนไพร คำแนะนำนี้ครอบคลุมผลิตภัณฑ์นี้ด้วย ผู้ป่วยตับแข็งจึงไม่ควรรับประทาน เว้นแต่แพทย์ที่ดูแลอนุญาต
• •ผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด (เช่น วาร์ฟาริน) หรือยาต้านเกล็ดเลือด: มีส่วนประกอบ 4 ตัวที่เกี่ยวข้อง คือ ผงถั่วนัตโตะ (แหล่งวิตามินเค 2 ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณ) โคเอนไซม์ คิวเท็น ผงเก๋ากี้ และวิตามินอี ต้องบอกแพทย์ก่อนเสมอ
• •ฉลากระบุว่ามีนมและถั่วเหลือง เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน ผู้ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร
• •รายละเอียดคำเตือนทั้งหมดอ่านที่ คำเตือนและข้อควรระวังของผลิตภัณฑ์

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าลีฟโปรพลัสทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที