วิตามินดีกับโรคไตเรื้อรัง คนเป็นโรคไตกินวิตามินดีได้ไหม

คำตอบสั้น: คนเป็นโรคไตกินวิตามินดีได้ แต่ควรเป็นไปตามผลตรวจและคำสั่งแพทย์ ไม่ใช่ซื้อกินเอง ไตเป็นอวัยวะที่เปลี่ยนวิตามินดีให้เป็นรูปที่ออกฤทธิ์ เมื่อไตเสื่อมจึงมักขาดวิตามินดีและฮอร์โมนพาราไทรอยด์สูงขึ้น แนวทาง KDIGO ให้ตรวจระดับวิตามินดีและแก้ภาวะขาดแบบเดียวกับคนทั่วไป ส่วนวิตามินดีรูปออกฤทธิ์เป็นยาที่แพทย์สั่งเฉพาะบางกรณี วิตามินดีที่มากเกินทำให้แคลเซียมในเลือดสูงและทำร้ายไตได้ และงานวิจัยใหญ่ไม่พบว่าวิตามินดีชะลอไตเสื่อม

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ตับเปลี่ยนวิตามินดีเป็น 25-ไฮดรอกซีวิตามินดี แล้วไตเปลี่ยนต่อเป็นแคลซิไตรออลซึ่งเป็นรูปออกฤทธิ์
• •ไตเสื่อมทำให้สร้างแคลซิไตรออลน้อยลง ฟอสฟอรัสคั่ง ต่อมพาราไทรอยด์จึงหลั่งฮอร์โมนมากขึ้นและดึงแคลเซียมจากกระดูก
• •วิตามินดีบำรุง (D2 หรือ D3) ใช้แก้ภาวะขาด ส่วนแคลซิไตรออลและอนุพันธ์เป็นยาที่แพทย์สั่งเท่านั้น
• •แนวทางสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้เสริมวิตามินเป็นประจำในผู้ป่วยไตทุกราย ให้เสริมเมื่อมีหลักฐานว่าขาด
• •งานวิจัย VITAL ในผู้ป่วยเบาหวาน 1,312 คน วิตามินดี3 2,000 IU ต่อวันนาน 5 ปี ไม่ชะลอการลดลงของค่าไต

ไตเกี่ยวกับวิตามินดีอย่างไร

ไตคือขั้นสุดท้ายที่ทำให้วิตามินดีใช้งานได้ เอกสารอาหารโรคไตของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย (รศ.ชวลิต รัตนกุล) อธิบายว่าตับเปลี่ยนวิตามินดี3 เป็น 25-ไฮดรอกซีวิตามินดี แล้วไตเปลี่ยนต่อเป็น 1,25-ไดไฮดรอกซีวิตามินดี หรือแคลซิไตรออล ซึ่งเป็นรูปที่ร่างกายนำไปใช้ได้ดี

สถาบัน NIDDK ของสหรัฐฯ อธิบายว่าไตปกติเปลี่ยนวิตามินดีจากอาหารเป็นแคลซิไตรออล ซึ่งช่วยร่างกายดูดซึมแคลเซียมและรักษาสมดุลแร่ธาตุของกระดูก

ทำไมคนเป็นโรคไตมักมีวิตามินดีต่ำและฮอร์โมนพาราไทรอยด์สูง

เกิดจาก 2 กลไกพร้อมกัน Linus Pauling Institute (มหาวิทยาลัยรัฐออริกอน) อธิบายว่าการขาดวิตามินดีในผู้ที่ไตทำงานลดลงมาจากไตสร้างแคลซิไตรออลได้น้อยลง ร่วมกับการเสีย 25-ไฮดรอกซีวิตามินดีทางปัสสาวะเพิ่มขึ้น

NIDDK อธิบายผลต่อเนื่องว่า เมื่อไตเสียหาย สร้างแคลซิไตรออลได้น้อยลงและขับฟอสฟอรัสไม่ได้ ต่อมพาราไทรอยด์จึงหลั่งฮอร์โมนพาราไทรอยด์ (PTH) มากขึ้น ซึ่งดึงแคลเซียมออกจากกระดูก ภาวะนี้เรียกว่าความผิดปกติของแร่ธาตุและกระดูกจากโรคไตเรื้อรัง (CKD-MBD) NIDDK ระบุว่าผู้ป่วยไตเรื้อรังทุกคนมีแนวโน้มจะมีภาวะนี้ในระดับหนึ่ง ผลคือกระดูกบางหักง่าย และหินปูนเกาะหลอดเลือด

เพราะต้นเหตุส่วนหนึ่งคือฟอสฟอรัสคั่ง การคุมฟอสฟอรัสในอาหารจึงเป็นส่วนสำคัญของการดูแล ดูได้ที่ ฟอสฟอรัสสูงห้ามกินอะไร

วิตามินดี3 ทั่วไปกับวิตามินดีรูปออกฤทธิ์ที่หมอสั่งต่างกันอย่างไร

ต่างกันทั้งรูปแบบ จุดประสงค์ และความเสี่ยง

วิตามินดีบำรุง (วิตามินดี2 หรือดี3)

คือรูปที่พบในอาหารเสริมทั่วไป ยังต้องผ่านตับและไตก่อนออกฤทธิ์ แนวทาง KDIGO 2017 ด้านแร่ธาตุและกระดูก แนะนำให้แก้ภาวะขาดหรือไม่พอของวิตามินดีในผู้ป่วยไตระยะ 3a–5D ด้วยวิธีเดียวกับคนทั่วไป และแนวทางโภชนาการ KDOQI 2020 ก็แนะนำให้ใช้วิตามินดีชนิด cholecalciferol (D3) หรือ ergocalciferol (D2) เพื่อแก้ภาวะ 25-ไฮดรอกซีวิตามินดีต่ำ ความต่างระหว่าง D2 กับ D3 อ่านได้ที่ วิตามินดี2 กับดี3 ต่างกันอย่างไร

วิตามินดีรูปออกฤทธิ์ (แคลซิไตรออลและอนุพันธ์)

เป็นยา ไม่ใช่อาหารเสริม แนวทาง KDIGO 2017 ไม่แนะนำให้ใช้เป็นประจำในผู้ป่วยระยะ 3a–5 ที่ยังไม่ฟอกไต และสงวนไว้สำหรับระยะ 4–5 ที่ต่อมพาราไทรอยด์ทำงานเกินรุนแรงและเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ

แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2565 ข้อ 11.4.2 ให้ใช้รักษาภาวะพาราไทรอยด์สูงต่อเนื่องในระยะ 4–5 เมื่อฟอสเฟตไม่สูง และระดับ 25-ไฮดรอกซีวิตามินดีเกิน 30 นาโนกรัมต่อมิลลิลิตรแล้ว และข้อ 11.4.3 ให้เลี่ยงเมื่อแคลเซียมในเลือดสูง เอกสารของ รศ.ชวลิต ย้ำว่าวิตามินดีรูปนี้ ควรกินต่อเมื่อแพทย์สั่ง และกินตามปริมาณที่แพทย์กำหนดอย่างเคร่งครัด

คนเป็นโรคไตกินวิตามินดีเองได้ไหม ขนาดเท่าไรต้องระวัง

ไม่ควรเริ่มเอง แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย ข้อ 10.6 ไม่แนะนำให้เสริมวิตามินเป็นประจำในผู้ป่วยไตเรื้อรังทุกราย ให้เสริมเฉพาะรายที่มีหลักฐานว่าขาด NIDDK ก็ให้ผู้ป่วยไตปรึกษาแพทย์ก่อนใช้วิตามินหรือแร่ธาตุเสริมทุกชนิด

ตัวเลขอ้างอิงสำหรับคนทั่วไปจาก Linus Pauling Institute คือ ค่าแนะนำผู้ใหญ่อายุ 19–70 ปี 600 IU ต่อวัน อายุ 71 ปีขึ้นไป 800 IU และระดับสูงสุดที่รับได้ 4,000 IU ต่อวัน แต่ตัวเลขเหล่านี้ตั้งขึ้นสำหรับคนทั่วไป ไม่ใช่ขนาดที่ผู้ป่วยไตควรใช้เอง ดูเรื่องเพดานได้ที่ วิตามินดีกินได้สูงสุดเท่าไร

กลุ่มที่ต้องระวังมากที่สุด คือผู้ที่แพทย์สั่งแคลซิไตรออลหรือวิตามินดีขนาดสูงอยู่แล้ว เพราะวิตามินดีจากหลายแหล่งจะรวมกัน ต้องแจ้งแพทย์ทุกแหล่ง รวมถึงวิตามินรวมและนมเสริมวิตามินดี หน่วยบนฉลากที่สับสนบ่อยอธิบายไว้ที่ วิตามินดี IU กับ มก. ต่างกันอย่างไร

วิตามินดีมากเกินทำให้แคลเซียมสูงและไตเสียได้ไหม

ได้ MedlinePlus ของสหรัฐฯ อธิบายว่าวิตามินดีที่มากเกินทำให้ลำไส้ดูดซึมแคลเซียมมากเกิน จนแคลเซียมในเลือดสูง ผลที่ตามมาคือหินปูนไปเกาะในเนื้อเยื่ออ่อน เช่น หัวใจและปอด ไตเสียหาย และมีอาการคลื่นไส้ อาเจียน ท้องผูก เบื่ออาหาร อ่อนแรง น้ำหนักลด

แนวทาง KDIGO 2017 แนะนำให้หลีกเลี่ยงภาวะแคลเซียมในเลือดสูงในผู้ใหญ่ที่เป็นโรคไตระยะ 3a–5D และการวิเคราะห์รวมงานวิจัยในวารสาร Clinical Kidney Journal ปี 2564 พบว่าการให้วิตามินดีบำรุงในผู้ป่วยไตที่ยังไม่ฟอก เพิ่มระดับวิตามินดีในเลือดได้ แต่แคลเซียมก็เพิ่มขึ้นด้วย และผลลดฮอร์โมนพาราไทรอยด์มีจำกัด ความสัมพันธ์ระหว่างวิตามินดีกับแคลเซียมอ่านต่อได้ที่ วิตามินดีกับแคลเซียม

ควรตรวจระดับวิตามินดีเมื่อไร

ให้แพทย์เป็นผู้กำหนด แนวทาง KDIGO 2017 เสนอว่าผู้ป่วยไตระยะ 3a–5D อาจตรวจระดับ 25-ไฮดรอกซีวิตามินดี และความถี่ของการตรวจซ้ำขึ้นกับค่าเริ่มต้นและการรักษาที่ได้รับ ส่วนแนวทางไทยใช้ระดับ 25-ไฮดรอกซีวิตามินดีเป็นเงื่อนไขหนึ่งก่อนเริ่มวิตามินดีรูปออกฤทธิ์

ในทางปฏิบัติ ถ้าแพทย์สั่งวิตามินดีให้ หรือคุณกำลังกินวิตามินดีจากแหล่งใดอยู่ ให้ถามแพทย์ว่าควรตรวจระดับวิตามินดีและแคลเซียมเมื่อไร วิธีอ่านผลอยู่ที่ ตรวจวิตามินดีในเลือด อ่านผลอย่างไร

ความเชื่อที่พบบ่อย: วิตามินดีบำรุงไต ชะลอไตเสื่อมจริงไหม

ไม่มีหลักฐานว่าวิตามินดีบำรุงไตหรือชะลอไตเสื่อม งานวิจัยแบบสุ่มขนาดใหญ่ VITAL ในผู้ใหญ่เบาหวานชนิดที่ 2 จำนวน 1,312 คน (วารสาร JAMA ปี 2562) ให้วิตามินดี3 2,000 IU ต่อวันนาน 5 ปี ไม่พบว่าชะลอการลดลงของ eGFR (อัตราการกรองของไต) เมื่อเทียบกับยาหลอก ผู้วิจัยสรุปว่าผลไม่สนับสนุนการใช้วิตามินดีเพื่อถนอมไต

แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย ข้อ 12.6.2 ยังไม่แนะนำให้ใช้วิตามินดีเพื่อเสริมยากระตุ้นเม็ดเลือดแดงในการดูแลภาวะซีดจากโรคไต สรุปคือ วิตามินดีในผู้ป่วยไตมีไว้แก้ภาวะขาดและดูแลกระดูกตามผลตรวจ ไม่ใช่ยาบำรุงไต ส่วนวิธีที่มีหลักฐานว่าชะลอไตเสื่อมได้จริงอยู่ที่ ชะลอไตเสื่อมทำอย่างไร

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีผงไข่ขาว 230 มก. สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. กรดอัลฟาไลโปอิก (99%) 40 มก. ดีแอล-แอลฟา-โทโคเฟอริล อะซีเตต (50%) 20 มก. วิตามินดี3 200 IU วิตามินบี6 1 มก. วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม และกรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม

ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับบทความนี้คือ

• •วิตามินดี3 200 IU — เป็นวิตามินดีบำรุงชนิด cholecalciferol ไม่ใช่วิตามินดีรูปออกฤทธิ์ที่แพทย์สั่ง ปริมาณนี้เท่ากับ 1 ใน 3 ของค่าแนะนำผู้ใหญ่อายุ 19–70 ปี (600 IU) จึงไม่ใช่ขนาดสำหรับแก้ภาวะขาดวิตามินดี ส่วนงานวิจัย VITAL ที่ใช้ 2,000 IU ต่อวันนาน 5 ปี (มากกว่าแคปซูล 10 เท่า) ไม่พบว่าชะลอไตเสื่อมในผู้ป่วยเบาหวาน

ผู้ป่วยไตที่แพทย์สั่งวิตามินดีหรือแคลซิไตรออลอยู่แล้ว ต้องแจ้งแพทย์เรื่องวิตามินดีจากทุกแหล่ง รวมถึงแคปซูลนี้ แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรนำกล่องไปปรึกษาแพทย์ก่อน ผลิตภัณฑ์มีส่วนประกอบของไข่ ผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที