โปรตีนรั่วในปัสสาวะเกิดจากอะไร อันตรายไหม และต้องตรวจอะไรต่อ

คำตอบสั้น: โปรตีนรั่วในปัสสาวะ หรือที่คนไทยเรียกว่าไข่ขาวรั่ว คือภาวะที่โปรตีนจากเลือด ส่วนใหญ่คืออัลบูมิน หลุดผ่านหน่วยกรองของไตออกมาในปัสสาวะ สาเหตุเรื้อรังที่พบบ่อยคือเบาหวาน ความดันสูง โรคหัวใจ และโรคไตอักเสบ แต่ก็เกิดชั่วคราวได้จากขาดน้ำ ออกกำลังหนัก หรือมีไข้ ถ้ารั่วต่อเนื่องจะเพิ่มความเสี่ยงไตวายและโรคหัวใจ จึงต้องตรวจซ้ำเพื่อยืนยัน และหาสาเหตุกับแพทย์

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ไตปกติกันอัลบูมินไว้ในเลือด ปัสสาวะจึงแทบไม่มีอัลบูมิน
• •ส่วนใหญ่ไม่มีอาการ บางรายมีปัสสาวะเป็นฟอง หนังตาบวมตอนเช้า หรือเท้าบวม
• •ผลผิดปกติครั้งแรกต้องตรวจซ้ำ แนวทางไทยให้ตรวจซ้ำในอีก 3 เดือน
• •ยิ่งอัลบูมินรั่วมาก ความเสี่ยงไตวาย หัวใจวาย และอัมพาตยิ่งสูง
• •หญิงตั้งครรภ์หลังสัปดาห์ที่ 20 ที่มีโปรตีนรั่วร่วมกับความดันสูง ต้องพบแพทย์ทันที

โปรตีนรั่วในปัสสาวะคืออะไร ทำไมเรียกไข่ขาวรั่ว

ไตทำหน้าที่เหมือนตะแกรงกรอง กรองของเสียออก แต่เก็บโปรตีนโมเลกุลใหญ่ไว้ในเลือด MedlinePlus อธิบายว่าเมื่อหน่วยกรองของไตเสียหาย โปรตีนจะรั่วออกมาในปัสสาวะได้

มูลนิธิโรคไตแห่งชาติสหรัฐฯ (NKF) อธิบายว่าโปรตีนหลักที่รั่วคือ อัลบูมิน ซึ่งเป็นโปรตีนในเลือดที่ช่วยสร้างกล้ามเนื้อ ซ่อมแซมเนื้อเยื่อ และต่อสู้การติดเชื้อ ไตปกติจะกันไม่ให้อัลบูมินผ่านออกไป ปัสสาวะจึงควรมีน้อยมากหรือไม่มีเลย

คนไทยเรียกภาวะนี้ว่า ไข่ขาวรั่ว หรือมีไข่ขาวในปัสสาวะ คำนี้ใช้กันทั่วไป แม้แต่คำอธิบายของหน่วยคลังข้อมูลยา คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล แต่สิ่งที่รั่วคือโปรตีนจากเลือดของเราเอง ไม่ใช่ไข่ขาวที่กินเข้าไป ความต่างนี้อ่านละเอียดได้ที่ ไข่ขาวมีอัลบูมิน กินแล้วอัลบูมินในเลือดขึ้นไหม

NKF ย้ำว่าโปรตีนรั่ว ไม่ใช่โรคในตัวเอง แต่เป็นสัญญาณของโรคไตหลายชนิด และเป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญของภาวะแทรกซ้อน

โปรตีนรั่วเกิดจากอะไร

สาเหตุเรื้อรังที่พบบ่อย

NKF และ MedlinePlus รวบรวมไว้ดังนี้

• •เบาหวาน โดยเฉพาะเมื่อน้ำตาลสูงกว่าเป้าเป็นเวลานาน
• •ความดันโลหิตสูง
• •โรคหัวใจและหัวใจล้มเหลว
• •โรคไตอักเสบที่หน่วยกรอง เช่น โรคไต IgA โรคไตจากเอสแอลอี (lupus nephritis) และ FSGS
• •โรคอื่นที่พบน้อยกว่า เช่น ถุงน้ำในไต มะเร็งเม็ดเลือดชนิดมัยอีโลมา (multiple myeloma) และปัญหาทางเดินปัสสาวะ เช่น การติดเชื้อหรือเนื้องอกกระเพาะปัสสาวะ

พฤติกรรมการกินก็มีผล โรงพยาบาลศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ อธิบายว่า การกินเค็มทำให้ขับอัลบูมินออกทางปัสสาวะมากขึ้น ทำให้ไตทำงานหนักขึ้น

โปรตีนรั่วชั่วคราวเกิดจากอะไร

โปรตีนในปัสสาวะสูงได้ชั่วคราวโดยที่ไตไม่ได้เสียหายถาวร NKF และ MedlinePlus ระบุสาเหตุที่พบบ่อย

• •ขาดน้ำ ดื่มน้ำน้อย
• •ออกกำลังกายหนัก
• •มีไข้ หรือติดเชื้อ
• •ความเครียด
• •อาหารที่กิน
• •การตั้งครรภ์
• •หัวใจล้มเหลวกำเริบ

แนวทาง KDIGO ปี 2024 เพิ่มปัจจัยที่ทำให้ผลตรวจสูงกว่าความจริง ได้แก่ มีประจำเดือน มีเลือดปนในปัสสาวะ และการติดเชื้อทางเดินปัสสาวะที่มีอาการ ถ้าตรวจตรงกับช่วงเหล่านี้ ให้บอกแพทย์

โปรตีนรั่วมีอาการไหม

ส่วนใหญ่ไม่มีอาการเลย NKF จึงย้ำว่าการตรวจสุขภาพที่มีการตรวจปัสสาวะสำคัญมาก โดยเฉพาะคนที่มีปัจจัยเสี่ยง

ถ้ามีอาการ อาจพบ

• •ปัสสาวะเป็นฟอง
• •หนังตาบวม โดยเฉพาะตอนเช้า
• •ปัสสาวะบ่อยกว่าปกติ
• •บวมที่เท้า ข้อเท้า ท้อง หรือหน้า

ปัสสาวะเป็นฟองเกิดได้หลายสาเหตุ อ่านวิธีแยกได้ที่ ปัสสาวะเป็นฟองเกิดจากอะไร

โปรตีนรั่วอันตรายไหม

อันตรายถ้ารั่วต่อเนื่อง NKF ระบุภาวะแทรกซ้อนที่สัมพันธ์กับอัลบูมินรั่ว ได้แก่ ไตวาย โรคหัวใจและหลอดเลือด (หัวใจวาย อัมพาต) หัวใจล้มเหลว และอายุสั้นลง โดย ความเสี่ยงเพิ่มตามระดับที่รั่ว และการลดระดับลงได้ก็ช่วยลดความเสี่ยง แม้จะยังไม่ถึงเป้า

แนวทาง KDIGO ปี 2012 อ้างการวิเคราะห์รวมจากหลายประเทศว่า อัลบูมินในปัสสาวะตั้งแต่ 30 มก./ก. หรือแถบจุ่มให้ผลตั้งแต่ 1+ สัมพันธ์กับความเสี่ยงเสียชีวิต ไตวาย ไตบาดเจ็บเฉียบพลัน และไตเสื่อมเร็วขึ้น ทั้งในประชากรทั่วไปและกลุ่มเสี่ยง

อีกเรื่องที่คนมักไม่รู้ คือ โปรตีนรั่วบอกโรคไตได้แม้ค่า eGFR (อัตราการกรองของไต) ยังปกติ NKF ระบุว่าถ้ายืนยันได้ 2 ครั้งในช่วง 3–6 เดือน อาจเป็นโรคไตแม้ eGFR มากกว่า 60 ดูความสัมพันธ์ของสองค่านี้ได้ที่ ค่าไต eGFR กับครีอะตินิน อ่านอย่างไร

ถ้ารั่วมากถึงระดับสูงมาก (สัดส่วนอัลบูมินต่อครีเอตินินมากกว่า 2,200 มก./ก.) KDIGO ปี 2012 ระบุว่าอาจมีอาการของกลุ่มอาการเนโฟรติก เช่น อัลบูมินในเลือดต่ำ บวม และคอเลสเตอรอลสูง

ผู้เป็นเบาหวานเป็นกลุ่มที่พบบ่อยที่สุด อ่านต่อได้ที่ เบาหวานลงไตคืออะไร

ต้องตรวจซ้ำอย่างไรถึงยืนยันได้

ผลผิดปกติครั้งเดียวยังสรุปว่าเป็นโรคไตไม่ได้ แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2565 ให้ตรวจซ้ำในอีก 3 เดือน ถ้ายืนยันความผิดปกติจึงวินิจฉัยโรคไตเรื้อรัง ถ้าไม่ยืนยัน ให้ตรวจคัดกรองอีกครั้งในปีถัดไป

ขั้นตอนที่มักใช้ มีดังนี้

1. 1ตรวจปัสสาวะด้วยแถบจุ่ม แนวทางไทยถือว่าผลตั้งแต่ 1+ ผิดปกติ ถ้าไม่มีสาเหตุที่ทำให้ผลบวกลวง อ่านวิธีดูผลได้ที่ โปรตีนรั่ว 2+ อันตรายไหม
2. 2ยืนยันด้วยการตรวจเชิงปริมาณ แนวทาง KDIGO ปี 2024 ให้ยืนยันผลแถบจุ่มด้วย UACR (สัดส่วนอัลบูมินต่อครีเอตินิน) หรือ UPCR (สัดส่วนโปรตีนต่อครีเอตินิน) จากห้องแล็บ และใช้ปัสสาวะช่วงกลางของครั้งแรกตอนเช้าถ้าทำได้
3. 3ตรวจซ้ำ ผู้เป็นเบาหวานที่ตรวจแถบไมโครอัลบูมินได้ผลบวก แนวทางไทยให้ตรวจซ้ำอีก 1–2 ครั้งใน 3 เดือน ถ้าพบ 2 ใน 3 ครั้ง จึงถือว่าไตผิดปกติ
4. 4ตรวจเพิ่มเติมตามสาเหตุ NKF ระบุว่าถ้ารั่วมาก แพทย์อาจส่งอัลตราซาวด์ หรือเจาะชิ้นเนื้อไตเพื่อหาสาเหตุ

แนวทางไทยแนะนำให้ส่งต่อแพทย์โรคไตเมื่ออัลบูมินต่อครีเอตินินตั้งแต่ 300 มก./ก. หรือโปรตีนต่อครีเอตินินตั้งแต่ 500 มก./ก. หลังคุมความดันได้ตามเป้าแล้ว หรือพบเม็ดเลือดแดงในปัสสาวะมากกว่า 20 เซลล์ต่อกำลังขยายสูงโดยหาสาเหตุไม่ได้

ดูการแบ่งระยะโรคไตทั้งแบบ eGFR และแบบโปรตีนรั่วได้ที่ โรคไตเรื้อรังแบ่งระยะอย่างไร

โปรตีนรั่วตอนตั้งครรภ์ต่างกันอย่างไร

ถ้าตั้งครรภ์แล้วพบโปรตีนรั่วร่วมกับความดันสูง ต้องพบแพทย์ทันที ไม่รอนัด MedlinePlus อธิบายภาวะครรภ์เป็นพิษ (preeclampsia) ว่าเป็นความดันโลหิตสูงร่วมกับสัญญาณของตับหรือไตเสียหาย ที่เกิดหลังอายุครรภ์ 20 สัปดาห์ และเกิดหลังคลอดได้ด้วย ส่วนใหญ่ภายใน 48 ชั่วโมง โดยยังเสี่ยงอยู่ได้ถึง 6 สัปดาห์หลังคลอด

อาการที่ต้องรีบติดต่อแพทย์ ได้แก่

• •มือและหน้าบวม หรือบวมรอบตา
• •ปวดศีรษะไม่หาย หรือปวดมากขึ้น
• •ตาพร่า เห็นแสงวาบ เห็นจุด หรือมองไม่เห็นชั่วคราว

ข้อนี้อาจไม่ตรงกับผู้อ่านอายุ 40 ปีขึ้นไปโดยตรง แต่ช่วยลูกหลานในบ้านได้

ได้ยินว่ากินโปรตีนหรือไข่ขาวมาก ทำให้โปรตีนรั่ว จริงไหม

ไข่ขาวที่กินไม่ได้ออกมาเป็นไข่ขาวในปัสสาวะโดยตรง โปรตีนที่รั่วคือโปรตีนในเลือดที่หลุดผ่านไตที่เสียหาย

แต่ปริมาณโปรตีนรวมที่กินในแต่ละวันก็มีผล MedlinePlus ระบุว่าอาหารทำให้โปรตีนในปัสสาวะสูงได้ชั่วคราว และสมาคมโรคเบาหวานอเมริกา (ADA) ระบุว่าการกินโปรตีนสูงกว่า 1.3 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัมต่อวัน สัมพันธ์กับอัลบูมินในปัสสาวะที่เพิ่มขึ้นและไตเสื่อมเร็วขึ้น

ทางที่ถูกจึงไม่ใช่งดโปรตีนทั้งหมด เพราะกินน้อยเกินไปก็ทำให้ขาดสารอาหาร แต่ให้แพทย์หรือนักกำหนดอาหารคำนวณปริมาณที่เหมาะกับระยะโรค อ่านเรื่องนี้ต่อได้ที่ กินโปรตีนเยอะแล้วไตพังจริงไหม

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลที่คนมักถามเมื่อพูดถึงโปรตีนรั่ว คือ

• •ผงไข่ขาว 230 มก. — ไข่ขาวในอาหารเป็นโปรตีนคุณภาพสูงที่ฟอสฟอรัสต่ำ นักกำหนดอาหารจึงมักแนะนำให้ผู้ป่วยไต แต่ในแคปซูลมีปริมาณน้อยมาก ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณโปรตีน หากประมาณจากข้อมูลไข่ขาวผงของกระทรวงเกษตรสหรัฐฯ (USDA) จะได้โปรตีนราว 0.19 กรัม หรือประมาณ 1 ใน 19 ของไข่ขาว 1 ฟอง จึงไม่ใช่แหล่งโปรตีน และไม่ใช้แทนโปรตีนจากอาหาร
• •สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. — งานวิจัยเรื่องเห็ดหลินจือกับไตส่วนใหญ่เป็นการทดลองในสัตว์และเซลล์ เช่น แบบจำลองไตจากเบาหวาน ไตวายเฉียบพลันจากยา ซึ่งยังไม่สามารถนำมาสรุปผลในคนได้ ในคนมีเพียงรายงานขนาดเล็กที่ไม่มีกลุ่มเปรียบเทียบ ส่วนงานวิจัยแบบสุ่มในผู้ป่วยเบาหวานใช้ขนาด 1.4–3 กรัมต่อวัน (1,400–3,000 มก.) ซึ่งสูงกว่าปริมาณในแคปซูลหลายสิบเท่า

ความปลอดภัยที่ควรรู้: เห็ดหลินจือมีรายงานการบาดเจ็บของตับ รวมถึงผู้ป่วยในไทยที่เสียชีวิตจากตับอักเสบรุนแรงหลังเปลี่ยนมากินชนิดผง และอาจเสริมฤทธิ์ยาต้านเกล็ดเลือดหรือยาละลายลิ่มเลือด ยาลดความดัน และยาเบาหวาน ผู้ที่ใช้ยาเหล่านี้หรือยากดภูมิคุ้มกันควรปรึกษาแพทย์ก่อน

แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไตจึงควรนำผลิตภัณฑ์ใด ๆ ไปปรึกษาแพทย์ก่อน

ฉลากระบุว่ามีส่วนประกอบของไข่ ผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน และผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที