เมทิลโคบาลามินกับไซยาโนโคบาลามิน วิตามินบี 12 สองรูปต่างกันอย่างไร

คำตอบสั้น: เมทิลโคบาลามินและไซยาโนโคบาลามินเป็น วิตามินบี 12 ทั้งคู่ ต่างกันเพียงหมู่ที่เกาะอยู่กับอะตอมโคบอลต์ตรงกลางโมเลกุล สถาบัน Linus Pauling มหาวิทยาลัยแห่งรัฐออริกอน (LPI) ระบุว่าไซยาโนโคบาลามินเป็นรูปที่ใช้ในผลิตภัณฑ์เสริมอาหารส่วนใหญ่ และร่างกายเปลี่ยนเป็นเมทิลโคบาลามินกับอะดีโนซิลโคบาลามินซึ่งเป็นรูปที่เซลล์ใช้งานได้ งานทบทวนวิชาการปี 2558 สรุปว่ารูปเมทิลโคบาลามิน ไม่น่าจะเหนือกว่า ไซยาโนโคบาลามินในการป้องกันหรือแก้ภาวะขาดบี 12 สิ่งที่สำคัญกว่ารูปคือ ขาดจริงหรือไม่ ขาดเพราะอะไร และได้ขนาดที่แพทย์กำหนดหรือเปล่า

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •วิตามินบี 12 มีหลายรูป ได้แก่ ไซยาโนโคบาลามิน ไฮดรอกโซโคบาลามิน เมทิลโคบาลามิน และอะดีโนซิลโคบาลามิน ทุกรูปเรียกรวมว่า "โคบาลามิน"
• •"เมโคบาลามิน" (mecobalamin) คือชื่อเรียกอีกชื่อหนึ่งของเมทิลโคบาลามิน เป็นสารตัวเดียวกัน
• •งานทบทวน 2 ชิ้นอธิบายตรงกันว่าบี 12 ทุกรูปถูกเปลี่ยนเป็นแกนกลางเดียวกันในเซลล์ก่อน แล้วร่างกายจึงสร้างรูปที่ใช้งานขึ้นใหม่
• •LPI ระบุว่าการกินบี 12 ขนาดสูงในคนสุขภาพดีไม่พบพิษ และยังไม่มีการกำหนดปริมาณสูงสุดที่รับได้ (UL) ส่วนคนที่เป็นโรคไตให้แพทย์เป็นผู้เลือกวิตามินให้
• •คนที่ใช้ยาเมทฟอร์มินหรือยาลดกรดมานาน ผู้สูงอายุ และคนกินมังสวิรัติเคร่งครัด ควรถามแพทย์เรื่องการตรวจระดับบี 12 ไม่ใช่เดาแล้วซื้อมากินเอง

วิตามินบี 12 มีกี่รูป แต่ละรูปคืออะไร

วิตามินบี 12 ที่ขายและใช้ทางการแพทย์มีอยู่ 4 รูปหลัก โคบาลามิน (cobalamin) คือชื่อรวมของสารที่มีฤทธิ์เป็นวิตามินบี 12 ซึ่งมีโลหะโคบอลต์อยู่กลางโมเลกุล

• •ไซยาโนโคบาลามิน (cyanocobalamin) — มีหมู่ไซยาไนด์เกาะอยู่ เป็นรูปสังเคราะห์ที่ LPI ระบุว่าใช้ในผลิตภัณฑ์เสริมอาหารและอาหารเสริมวิตามินส่วนใหญ่ และเป็นรูปหลักของเม็ดกินในสหรัฐอเมริกา
• •ไฮดรอกโซโคบาลามิน (hydroxocobalamin) — LPI ระบุว่าเป็นรูปที่ใช้มากในยุโรป และมีแบบฉีดตามใบสั่งแพทย์
• •เมทิลโคบาลามิน (methylcobalamin) หรือเมโคบาลามิน — มีหมู่เมทิลเกาะอยู่ เป็นรูปที่ร่างกายใช้ในเอนไซม์เมไทโอนีนซินเทส
• •อะดีโนซิลโคบาลามิน (adenosylcobalamin) — อีกรูปที่ร่างกายใช้งาน

งานทบทวนในวารสาร Integrative Medicine ปี 2560 อธิบายว่าเมทิลโคบาลามิน อะดีโนซิลโคบาลามิน และไฮดรอกโซโคบาลามิน เป็นรูปที่พบในร่างกายคนและในอาหารจากสัตว์ ส่วนไซยาโนโคบาลามินพบในเนื้อเยื่อคนเพียงเล็กน้อยมาก

ถ้าซองยาหรือฉลากเขียนว่า "เมโคบาลามิน" ก็คือเมทิลโคบาลามิน ถ้าเขียนว่า "วิตามินบี 12" เฉย ๆ ไม่ได้บอกรูป ให้ถามเภสัชกรหรือผู้ผลิต

ร่างกายใช้วิตามินบี 12 ทำอะไร และต้องการวันละเท่าไร

ร่างกายใช้บี 12 ในเอนไซม์เพียง 2 ตัว แต่ทั้งสองตัวสำคัญต่อเลือดและเส้นประสาท LPI ระบุว่าเมทิลโคบาลามินจำเป็นต่อเอนไซม์ที่เปลี่ยนโฮโมซิสเทอีน (กรดอะมิโนชนิดหนึ่ง) ให้เป็นเมไทโอนีน ส่วนอะดีโนซิลโคบาลามินใช้ในอีกเอนไซม์หนึ่งที่เกี่ยวกับการสร้างพลังงานจากไขมันและโปรตีน

ข้อกำหนดสารอาหารที่ควรได้รับประจำวันสำหรับคนไทย พ.ศ. 2563 ของกรมอนามัย กำหนดให้ผู้ใหญ่ทุกวัยได้รับวิตามินบี 12 วันละ 2.4 ไมโครกรัม ตัวเลขนี้น้อยมาก และ LPI ระบุว่าร่างกายผู้ใหญ่สะสมบี 12 ได้มากกว่า 2,500 ไมโครกรัม การขาดจึงมักค่อย ๆ เกิดใช้เวลานาน

แหล่งอาหารหลักของบี 12 คืออาหารจากสัตว์ เช่น เนื้อสัตว์ ปลา ไข่ นม อ่านรายละเอียดอาหารไทยได้ที่ วิตามินบี 12 ได้จากอะไร คนกินเจเสี่ยงขาดแค่ไหน

เมทิลโคบาลามินดูดซึมดีกว่าไซยาโนโคบาลามินจริงไหม

หลักฐานที่มีอยู่ยังไม่สนับสนุนว่าเมทิลโคบาลามินดีกว่าสำหรับคนทั่วไป ข้อความ "บี 12 รูปพร้อมใช้ ดูดซึมดีกว่า" พบบ่อยในโฆษณา แต่งานทบทวนทางวิชาการให้ภาพที่ต่างออกไป

• •งานทบทวนในวารสาร Molecular Nutrition and Food Research ปี 2558 (ทีมจากเดนมาร์กและเยอรมนี) อธิบายว่าโปรตีนขนส่งบี 12 จับและพาบี 12 ได้ทุกรูปเข้าเซลล์ จากนั้นในเซลล์ทุกรูปถูกตัดหมู่ที่เกาะออกจนเหลือแกนกลางเดียวกัน แล้วร่างกายจึงสร้างเมทิลโคบาลามินและอะดีโนซิลโคบาลามินขึ้นใหม่ ผู้วิจัยสรุปว่าการเสริมด้วยเมทิลโคบาลามินหรืออะดีโนซิลโคบาลามิน "ไม่น่าจะมีข้อได้เปรียบ" เมื่อเทียบกับไซยาโนโคบาลามิน
• •งานทบทวนในวารสาร Integrative Medicine ปี 2560 (สหรัฐอเมริกา) ก็อธิบายกลไกเดียวกัน ว่าหมู่เมทิลของเมทิลโคบาลามินถูกตัดออกในเซลล์และไม่ได้ถูกนำไปใช้ตรง ๆ และสัดส่วนรูปที่ใช้งานในเซลล์ไม่ขึ้นกับว่ากินบี 12 รูปไหน ผู้วิจัยเขียนว่าสำหรับคนส่วนใหญ่ บี 12 ทุกรูปน่าจะดูดซึมและให้ผลใกล้เคียงกัน แม้ในบทสรุปจะเอนไปทางรูปธรรมชาติ ทั้งนี้ผู้เขียนคนหนึ่งระบุสังกัดเป็นผู้บริหารของบริษัทผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร

ทั้งสองชิ้นเป็นงานทบทวนกลไกและเอกสาร ไม่ใช่การทดลองเปรียบเทียบผลในผู้ป่วยโดยตรง ข้อสรุปที่พูดได้อย่างระมัดระวังจึงเป็น "ยังไม่มีหลักฐานชัดว่ารูปใดดีกว่ากันสำหรับคนทั่วไป"

ไซยาโนโคบาลามินมีไซยาไนด์ กินแล้วอันตรายไหม

ในคนสุขภาพดี LPI ไม่พบพิษหรือผลเสียจากการได้รับบี 12 ปริมาณมากจากอาหารหรือผลิตภัณฑ์เสริม มีการใช้บี 12 ชนิดกินถึงวันละ 2,000 ไมโครกรัม หรือฉีดเดือนละ 1,000 ไมโครกรัม เพื่อรักษาโรคโลหิตจางจากการขาดบี 12 โดยไม่พบผลข้างเคียงสำคัญ และคณะกรรมการอาหารและโภชนาการของสหรัฐฯ จึงไม่ได้กำหนด UL ไว้

ข้อมูลข้างต้นเป็นเรื่องของคนสุขภาพดี คนที่เป็นโรคไตหรือฟอกไต ให้แพทย์โรคไตเป็นผู้เลือกวิตามินให้ อ่านต่อที่ ผู้ป่วยโรคไตกับวิตามินบี 12 สองรูป และ คนเป็นโรคไตกินวิตามินบีได้ไหม

ถ้าขาดบี 12 จริง แพทย์ใช้รูปไหน ขนาดเท่าไร

การแก้ภาวะขาดบี 12 เป็นการรักษาที่แพทย์ต้องตรวจ วินิจฉัย และกำหนดขนาดเอง ข้อมูลจากงานวิจัยด้านล่างมีไว้ให้เข้าใจเหตุผล ไม่ใช่ให้ตั้งขนาดเอง

• •LPI ระบุว่าโรคโลหิตจางเพอร์นิเชียส (ภาวะที่ภูมิคุ้มกันทำลายส่วนที่ช่วยดูดซึมบี 12 ในกระเพาะ) โดยทั่วไปรักษาด้วยการฉีดเข้ากล้าม และการกิน 1,000 ไมโครกรัมต่อวันจะซึมผ่านลำไส้ได้ราว 10 ไมโครกรัม (ราว 1%)
• •การทบทวนของ Cochrane ปี 2561 รวมการทดลอง 3 งาน 153 คน พบว่าบี 12 แบบกินวันละ 1,000 ไมโครกรัมให้ระดับบี 12 ในเลือดไม่ต่างจากแบบฉีดอย่างมีความหมายทางคลินิก และงานที่ใช้วันละ 2,000 ไมโครกรัมได้ระดับสูงกว่าแบบฉีด แต่คุณภาพหลักฐานต่ำเพราะงานน้อยและคนน้อย
• •LPI ระบุว่าแบบฉีดตามใบสั่งแพทย์มีทั้งไซยาโนโคบาลามินและไฮดรอกโซโคบาลามิน และมีบางงานพบว่าบี 12 แบบอมใต้ลิ้นทั้งรูปไซยาโนและเมทิลเพิ่มระดับบี 12 ได้

จะเห็นว่างานที่ศึกษาการแก้ภาวะขาดเน้นที่ ขนาดและวิธีให้ มากกว่ารูปของบี 12 ถ้าแพทย์สั่งบี 12 รูปใดอยู่ ให้ใช้ตามที่สั่งต่อไป ไม่ต้องเปลี่ยนรูปเอง

ใครเสี่ยงขาดบี 12 และควรถามแพทย์เรื่องการตรวจ

กลุ่มที่เสี่ยงคือคนที่ดูดซึมบี 12 จากอาหารได้น้อยลง หรือกินอาหารจากสัตว์น้อย

• •ผู้ใช้ยาเบาหวานเมทฟอร์มินมาหลายปี — สมาคมโรคเบาหวานอเมริกันแนะนำให้ตรวจระดับบี 12 เป็นระยะ ห้ามหยุดยาเอง อ่านต่อที่ เมทฟอร์มินกินนานทำให้ขาดวิตามินบี 12 จริงไหม
• •ผู้ใช้ยาลดกรดกลุ่ม PPI (เช่น โอเมพราโซล) ต่อเนื่อง — LPI ระบุว่าการขาดบี 12 โดยทั่วไปไม่เกิดจนกว่าจะใช้ต่อเนื่องอย่างน้อย 2–3 ปี อ่านต่อที่ กินยาลดกรดนาน ๆ อันตรายไหม
• •ผู้สูงอายุ — LPI ระบุว่ากระเพาะอักเสบเรื้อรังชนิดฝ่อพบในคนอายุเกิน 60 ปีราว 10–30% ซึ่งทำให้ดูดซึมบี 12 จากอาหารได้น้อย
• •คนกินมังสวิรัติเคร่งครัดหรือกินเจเป็นเวลานาน
• •คนที่ได้รับยาสลบไนตรัสออกไซด์ (แก๊สหัวเราะ) — LPI ระบุว่าแก๊สนี้ทำให้บี 12 หมดฤทธิ์ได้

ความเชื่อที่พบบ่อย: ชาปลายมือปลายเท้าต้องกินเมทิลโคบาลามินเท่านั้นถึงจะได้ผล จริงไหม

ไม่มีหลักฐานที่เปิดตรวจได้ว่ารูปเมทิลจำเป็นสำหรับคนที่ชา เรื่องที่สำคัญกว่าคือหาสาเหตุของอาการชาให้เจอก่อน อาการชามีหลายสาเหตุ เช่น เบาหวาน ไทรอยด์ทำงานต่ำ โรคไต สุรา ยาบางชนิด และขาดบี 12 เป็นเพียงหนึ่งในนั้น

NHS ระบุว่าการขาดบี 12 ทำให้อ่อนเพลียมาก ไม่มีแรง เหน็บชา ลิ้นแดงเจ็บ แผลในปาก กล้ามเนื้ออ่อนแรง ตามัว และความจำหรือการตัดสินใจแย่ลง และเตือนว่าปัญหาบางอย่างอาจไม่หายกลับถ้าปล่อยไว้นาน จึงต้องตรวจเลือดให้รู้ก่อน ไม่ใช่กินวิตามินไปก่อนแล้วค่อยดู

อีกเรื่องที่ควรรู้ LPI ระบุว่า กรดโฟลิกขนาดสูงในคนที่ขาดบี 12 โดยไม่รู้ตัว อาจทำให้ผลเลือดจางดูดีขึ้น แต่ไม่ได้แก้การขาดบี 12 และอาจปล่อยให้เส้นประสาทเสียหายถาวร นี่เป็นอีกเหตุผลที่ไม่ควรซื้อวิตามินบีหลายตัวมากินซ้อนกันเอง อ่านต่อที่ วิตามินบี 12 แก้ชาได้ไหม ช่วยเมื่อไรและไม่ช่วยเมื่อไร

แพทย์สั่งบี 12 อยู่แล้ว ต้องดูอะไรบนฉลากผลิตภัณฑ์อื่น

ให้ดูทั้งรูปและปริมาณ แล้วให้แพทย์หรือเภสัชกรนับรวม

1. 1ดูว่าฉลากเขียนรูปของบี 12 หรือไม่ (ไซยาโนโคบาลามิน เมทิลโคบาลามิน เมโคบาลามิน) ถ้าไม่เขียน ให้จดว่า "ไม่ระบุรูป"
2. 2ดูปริมาณเป็นไมโครกรัม (บางฉลากเขียนเป็นมิลลิกรัม 0.6 มก. เท่ากับ 600 ไมโครกรัม)
3. 3นำฉลากทุกตัวที่กินอยู่ไปให้แพทย์หรือเภสัชกรดูพร้อมยาประจำ โดยเฉพาะคนที่เป็นโรคไต
4. 4ถ้านัดตรวจระดับบี 12 ในเลือด ให้บอกแพทย์ว่ากินผลิตภัณฑ์ที่มีบี 12 อยู่ เพราะผลตรวจอาจสูงขึ้นจากสิ่งที่กิน

ถ้าอยากเทียบวิตามินบีรวมกับบี 12 เดี่ยว อ่านได้ที่ วิตามินบีรวม กับวิตามินบี 1-6-12 และบี 12 เดี่ยว ต่างกันยังไง

เมื่อไรต้องไปพบแพทย์

ไปพบแพทย์เพื่อตรวจเลือด ถ้ามีอาการเหน็บชาต่อเนื่อง อ่อนเพลียมากโดยไม่ทราบสาเหตุ ลิ้นแดงเจ็บหรือเป็นแผลในปากบ่อย เดินเซ ความจำแย่ลง หรือใช้ยาเมทฟอร์มินหรือยาลดกรดมานานหลายปีแล้วยังไม่เคยตรวจระดับบี 12

ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่ง ชาหรืออ่อนแรงครึ่งซีกทันที หน้าเบี้ยว พูดไม่ชัด ตามัวทันที สับสนหรือหมดสติแม้เพียงครู่เดียว อาการเหล่านี้ไม่ใช่เรื่องขาดวิตามิน แต่อาจเป็นโรคหลอดเลือดสมอง แม้อาการหายไปเองก็ต้องไป

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าวิต (Beta Vit)

เบต้าวิต (Beta Vit) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0062 บรรจุ 30 แคปซูล ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล

ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับหัวข้อนี้ ตามฉลากต่อ 1 แคปซูล

• •วิตามินบี 12 0.6 มก. หรือ 600 ไมโครกรัม — ฉลากไม่ได้ระบุว่าเป็นไซยาโนโคบาลามินหรือเมทิลโคบาลามิน ปริมาณนี้เท่ากับ 250 เท่าของค่าแนะนำต่อวันของผู้ใหญ่ไทย (คำนวณ) บี 12 ไม่มี UL และขนาดสูงดูดซึมแบบซึมผ่านได้เพียงราว 1–2% ปริมาณนี้น้อยกว่าขนาดที่ใช้ศึกษาการรักษาภาวะขาดแบบกิน (1,000–2,000 ไมโครกรัมต่อวัน) จึงไม่ใช้แทนการตรวจและการรักษาจากแพทย์
• •วิตามินบี 6 2 มก. — ราว 118–133% ของค่าแนะนำผู้ใหญ่อายุ 51 ปีขึ้นไป (คำนวณ) ต้องนับรวมถ้ากินวิตามินบีรวมขนาดสูงตัวอื่นอยู่
• •วิตามินบี 1 100 มก. — ฉลากไม่ได้ระบุรูปเกลือ และไม่ใช่เบนโฟไทอะมีน

ส่วนประกอบแต่ละตัวในผลิตภัณฑ์นี้มีงานวิจัยในคน แต่หลายงานใช้ปริมาณมากกว่าในแคปซูลหลายเท่า บางงานให้ผลไม่ชัดหรือไม่พบประโยชน์ และยังไม่มีงานวิจัยของสูตรผลิตภัณฑ์นี้โดยตรง

คำเตือนบนฉลาก: "เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน" และ "ควรระวังสำหรับผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด" ฉลากมีกรอบข้อความ "ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค"

แคปซูลยังมีวิตามินเค 2 (MK-7) ราว 75 ไมโครกรัม (คำนวณจากฉลาก) โคเอนไซม์คิวเท็น 30 มก. และแมกนีเซียม ซึ่งทั้ง 3 ตัวเกี่ยวกับยาต้านการแข็งตัวของเลือด งานในอาสาสมัครพบว่า MK-7 เพียง 10–45 ไมโครกรัมต่อวันทำให้ค่า INR เปลี่ยนได้ โคเอนไซม์คิวเท็นมีรายงานลดฤทธิ์วาร์ฟาริน และสถาบัน Linus Pauling ระบุว่าแมกนีเซียมลดประสิทธิภาพของยาต้านการแข็งตัวของเลือดชนิดกิน ผู้ที่ใช้วาร์ฟารินจึงไม่ควรเริ่มเอง ต้องให้แพทย์ที่ดูแลเรื่องยาตัดสินใจ

คำแนะนำของเรา (ไม่ใช่ข้อความบนฉลาก): ผู้ที่เป็นโรคไต ใช้ยาเบาหวาน หรือใช้ยาประจำอื่น ๆ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทาน และผู้ที่แพทย์สั่งวิตามินบี 12 อยู่แล้ว ควรนำฉลากไปให้แพทย์ดูก่อน

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าวิตทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที