กินยาวัณโรคอยู่ ทำไมหมอให้วิตามินบี 6 ด้วย ชาปลายมือปลายเท้าต้องทำอย่างไร

คำตอบสั้น: ยารักษาวัณโรคไอโซไนอาซิด (isoniazid หรือตัวย่อ H) ทำให้ร่างกายใช้วิตามินบี 6 ได้น้อยลง จนเกิดอาการแสบ ชา เจ็บปลายมือปลายเท้าได้ แพทย์จึงอาจสั่งวิตามินบี 6 (ไพริดอกซิน) มาคู่กัน แนวทางการควบคุมวัณโรคประเทศไทย พ.ศ. 2564 ของกรมควบคุมโรค กำหนดให้ใช้ไพริดอกซินวันละ 50–75 มก. เมื่อเกิดอาการชาจากยานี้ ซึ่งสูงกว่าวิตามินบี 6 ในวิตามินรวมทั่วไปมาก จึงใช้แทนกันไม่ได้ ถ้าชาให้บอกแพทย์ และห้ามหยุดยาวัณโรคเอง

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •สถาบัน Linus Pauling มหาวิทยาลัยแห่งรัฐออริกอน ระบุว่ายาวัณโรค isoniazid และ cycloserine จับกับวิตามินบี 6 ทำให้ร่างกายนำไปใช้ได้น้อยลง
• •แนวทางวัณโรคของไทย พ.ศ. 2564 ระบุว่าอาการแสบ ชา เจ็บปลายมือปลายเท้าจากยา H ให้รักษาด้วยไพริดอกซินวันละ 50–75 มก.
• •แนวทางเดียวกันให้พิจารณาวิตามินบี 6 วันละ 50–100 มก. ในหญิงตั้งครรภ์ที่ได้ยา H
• •ขนาดบี 6 ที่แพทย์สั่งเป็นการรักษาภายใต้การดูแล ห้ามซื้อบี 6 ขนาดสูงกินต่อเนื่องเอง เพราะบี 6 เกินขนาดทำให้ปลายประสาทเสียได้
• •ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม สับสน ผื่นพุพอง หรือหายใจลำบาก ระหว่างกินยาวัณโรค ต้องไปโรงพยาบาลทันที

ยาไอโซไนอาซิดคือยาอะไร ใครต้องกิน

ไอโซไนอาซิดเป็นยาหลักตัวหนึ่งในสูตรรักษาวัณโรค และยังใช้ในสูตรรักษาการติดเชื้อวัณโรคระยะแฝงด้วย วัณโรค คือโรคติดเชื้อแบคทีเรียที่พบบ่อยที่ปอด ส่วนการติดเชื้อระยะแฝง คือมีเชื้ออยู่ในร่างกายแต่ยังไม่ป่วย

แนวทางการควบคุมวัณโรคประเทศไทย พ.ศ. 2564 (กองวัณโรค กรมควบคุมโรค) ระบุว่า

• •ผู้ป่วยรายใหม่ที่เชื้อไวต่อยา ใช้สูตร 2HRZE/4HR คือกินยา 4 ตัว 2 เดือนแรก แล้วต่อด้วย 2 ตัวอีก 4 เดือน รวม 6 เดือนในกรณีทั่วไป
• •ตัวย่อในสูตรยา: H คือ isoniazid · R คือ rifampicin · Z คือ pyrazinamide · E คือ ethambutol
• •สูตรรักษาการติดเชื้อระยะแฝงที่แนะนำ เช่น 3HP (isoniazid ร่วมกับ rifapentine สัปดาห์ละครั้ง 3 เดือน) 1HP 3HR และ 6–9H ซึ่งส่วนใหญ่มี isoniazid อยู่ด้วย
• •ผู้สูงอายุที่มีโรคร่วม หรือติดบ้านติดเตียง อยู่ในกลุ่มประชากรเสี่ยงต่อวัณโรค

ผู้สูงอายุในบ้านที่ได้ยาวัณโรค จึงมักได้ยา isoniazid อยู่ในสูตรด้วย ผู้ดูแลควรรู้ว่าอาการชาเป็นผลข้างเคียงที่ต้องแจ้งแพทย์ ไม่ใช่อาการแก่ตามวัย

ทำไมยาวัณโรคทำให้ขาดวิตามินบี 6

ยาจับกับวิตามินบี 6 ทำให้ร่างกายนำไปใช้ไม่ได้ แม้จะกินอาหารตามปกติ วิตามินบี 6 หรือไพริดอกซิน คือวิตามินละลายน้ำที่ร่างกายใช้ในการทำงานของเอนไซม์หลายชนิด รวมถึงระบบประสาท

สถาบัน Linus Pauling (ปรับปรุง พ.ค. 2024) อธิบายว่า

• •ยาวัณโรค isoniazid และ cycloserine ยาเพนิซิลลามีน และยาพาร์กินสัน levodopa กับ carbidopa จับกับวิตามินบี 6 เป็นสารประกอบ ทำให้ร่างกายนำไปใช้ได้น้อยลง เกิดภาวะขาดบี 6 เชิงหน้าที่ คือมีบี 6 เข้าไปแต่ใช้งานไม่ได้
• •ผู้ที่ใช้ยากลุ่มนี้บางคนอาจขาดบี 6 ได้ถ้าไม่ได้รับบี 6 เสริม
• •ค่าที่แนะนำต่อวัน (RDA) สำหรับอายุ 51 ปีขึ้นไป ชาย 1.7 มก. หญิง 1.5 มก.

อาการและสาเหตุอื่นของการขาดบี 6 อ่านได้ที่ ขาดวิตามินบี 6 อาการเป็นอย่างไร ใครเสี่ยง

ชาปลายมือปลายเท้าจากยาวัณโรค มีลักษณะอย่างไร ต้องทำอะไร

อาการที่พบคือแสบ ชา หรือเจ็บที่ปลายมือปลายเท้า ให้แจ้งแพทย์หรือคลินิกวัณโรคโดยเร็ว อย่ารอจนชาลามขึ้น อาการนี้เรียกว่าปลายประสาทอักเสบ (peripheral neuropathy) คือเส้นประสาทส่วนปลายทำงานผิดปกติ

ตารางอาการไม่พึงประสงค์ (ตารางที่ 5.2) ในแนวทางวัณโรคของไทย ระบุว่า

• •อาการแสบ ชา เจ็บปลายมือปลายเท้า เกิดจากยา H ให้รักษาด้วยไพริดอกซิน วันละ 50–75 มก. และให้ยาวัณโรคต่อได้
• •อาการง่วงนอนจากยา H แก้โดยให้กินยาก่อนนอน
• •ปัสสาวะสีส้มแดงเกิดจากยา R และจัดอยู่ในกลุ่มอาการไม่รุนแรง
• •อาการเบื่ออาหาร คลื่นไส้ ปวดท้อง อาจแก้โดยกินยาร่วมกับอาหารปริมาณน้อยหรือกินก่อนนอน แต่ถ้าแย่ลง เช่น อาเจียนพุ่งหรือมีเลือดออก ให้ถือเป็นอาการรุนแรง

หน้าข้อมูลยา isoniazid ของ MedlinePlus (ปรับปรุง 15 มิ.ย. 2025) ให้แจ้งแพทย์ทันทีถ้ามีอาการชาหรือเป็นเหน็บที่มือและเท้า และให้บอกแพทย์ก่อนเริ่มยาถ้าเคยมีอาการแสบ ชา เจ็บปลายนิ้วมือนิ้วเท้ามาก่อน หรือเป็นเบาหวาน โรคไต ติดเชื้อเอชไอวี หรือตั้งครรภ์

การตัดสินใจว่าจะเพิ่มบี 6 เท่าไร หรือต้องปรับยาวัณโรคไหม เป็นหน้าที่ของแพทย์ ผู้ป่วยและผู้ดูแลมีหน้าที่สังเกตและรายงาน อาการชาจากสาเหตุอื่นที่ต้องแยก อ่านได้ที่ ชาปลายมือปลายเท้าขาดวิตามินอะไร

วิตามินบี 6 ที่หมอสั่ง ต่างจากบี 6 ในวิตามินรวมอย่างไร

ต่างกันที่ขนาด บี 6 ที่แพทย์ใช้เมื่อเกิดอาการชาจากยาวัณโรคสูงกว่าค่าที่แนะนำต่อวันหลายสิบเท่า ไพริดอกซิน 50–75 มก. ตามแนวทางไทย เทียบกับ RDA ของผู้อายุ 51 ปีขึ้นไปที่ 1.5–1.7 มก. คิดเป็นราว 29–50 เท่า (คำนวณ)

แต่บี 6 ขนาดสูงก็มีความเสี่ยงของตัวเอง

• •สถาบัน Linus Pauling ระบุว่าบี 6 ขนาดสูงมากต่อเนื่องเป็นเวลานานทำให้ปลายประสาทรับความรู้สึกเสียได้ และสหรัฐกำหนดระดับสูงสุดที่รับได้ต่อวัน (UL) สำหรับผู้ใหญ่ไว้ที่ 100 มก.
• •คณะผู้เชี่ยวชาญของสำนักงานความปลอดภัยด้านอาหารแห่งสหภาพยุโรป (EFSA) ปี 2023 กำหนด UL ของผู้ใหญ่ รวมหญิงตั้งครรภ์และให้นมบุตร ไว้ที่ 12 มก. ต่อวัน และระบุว่าความสัมพันธ์ระหว่างบี 6 เกินขนาดกับปลายประสาทอักเสบเป็นเรื่องที่ยืนยันแล้ว
• •ขนาด 50–75 มก. ที่แพทย์สั่งจึงเป็นการรักษาที่แพทย์ติดตามผล ไม่ใช่ขนาดที่ควรซื้อกินเองต่อเนื่องหลังจบยาวัณโรค

สรุปคือ ถ้าแพทย์สั่งบี 6 มาคู่ยาวัณโรค ให้กินตามที่สั่ง ถ้ากินวิตามินรวม บีรวม หรืออาหารเสริมอื่นที่มีบี 6 อยู่ด้วย ให้นำฉลากไปให้แพทย์หรือเภสัชกรดู เพื่อนับรวมทุกแหล่ง วิธีคิดบี 6 จากหลายผลิตภัณฑ์ อ่านได้ที่ วิตามินบี 1 6 12 กินเกินได้ไหม บี 6 มากไปทำให้ชาได้

ระหว่างกินยาวัณโรค ต้องระวังอะไรอีกบ้าง

เรื่องที่สำคัญที่สุดคืออาการตับอักเสบจากยา MedlinePlus เตือนว่า isoniazid อาจทำให้ตับเสียหายรุนแรงและบางครั้งถึงชีวิต ให้โทรหาแพทย์ทันทีถ้าเหนื่อยล้ามาก อ่อนแรง เบื่ออาหาร คลื่นไส้ อาเจียน ปัสสาวะสีเหลืองเข้มหรือน้ำตาล ตาหรือตัวเหลือง ปวดท้องขวาบน หรือมีอาการคล้ายไข้หวัด

ข้อควรรู้อื่นจากแหล่งเดียวกันและแนวทางไทย

• •ผู้สูงอายุมากกว่า 60 ปี ผู้ดื่มสุราเป็นประจำ เคยเป็นโรคตับ หรือมีไวรัสตับอักเสบเรื้อรัง แนวทางไทยให้พิจารณาเจาะเลือดดูการทำงานของตับก่อนเริ่มรักษา
• •แนวทางไทยระบุว่าอาการสับสนที่เกิดร่วมกับอาการตับอักเสบ ให้สงสัยว่ายาเป็นสาเหตุ ผู้ดูแลผู้สูงอายุจึงไม่ควรคิดว่าสับสนเพราะแก่หรือเพราะความจำไม่ดีอยู่แล้ว
• •MedlinePlus ระบุว่ายาแก้ปวดพาราเซตามอล (acetaminophen) อาจตีกับ isoniazid ให้ปรึกษาแพทย์ก่อนใช้
• •MedlinePlus ให้หลีกเลี่ยงอาหารและเครื่องดื่มที่มีไทรามีนหรือฮีสตามีนสูงมาก เช่น ชีสบางชนิด ไวน์แดง และปลาบางชนิด เช่น ปลาทูน่า ให้ถามแพทย์หรือนักกำหนดอาหารว่าควรเลี่ยงอะไร
• •สุราทำให้ผลข้างเคียงของยาแย่ลง
• •ต้องแจ้งแพทย์และเภสัชกรเรื่องยา วิตามิน อาหารเสริม และสมุนไพรทุกชนิดที่กินอยู่หรือจะเริ่มกิน

อาการตับอักเสบจากยาวัณโรคและการติดตามค่าตับ อ่านต่อที่ ตับอักเสบจากยาวัณโรค ค่าตับสูง ต้องหยุดยาไหม ส่วนภาวะสับสนเฉียบพลันจากยาหรือการติดเชื้อ อ่านได้ที่ Delirium ในผู้สูงอายุเกิดจากอะไร

ผู้ดูแลผู้สูงอายุที่หลงลืม ช่วยเรื่องยาวัณโรคได้อย่างไร

หัวใจคือให้ยาครบทุกมื้อ ทุกเม็ด จนจบสูตร และรายงานอาการผิดปกติทันที แนวทางไทยแนะนำการดูแลการกินยาโดยการสังเกตตรง (DOT) คือมีพี่เลี้ยงดูให้ผู้ป่วยกลืนยาครบทุกมื้อ ทุกเม็ด ทุกขนาน พร้อมถามอาการข้างเคียง

• •แนวทางไทยระบุว่าผู้ป่วยสูงอายุหรือติดเตียงที่เดินทางไม่สะดวก เจ้าหน้าที่ควรไปดูแลการกินยาที่บ้านหรือในชุมชน และบุคคลที่เชื่อถือได้ที่ผ่านการอบรมเรื่องวัณโรค เช่น อาสาสมัครสาธารณสุข เป็นพี่เลี้ยงได้
• •ถามแพทย์หรือเภสัชกรให้ชัดว่าในซองยามีวิตามินบี 6 ด้วยหรือไม่ และต้องกินวันละเท่าไร
• •ถ้าผู้ป่วยกินยาอื่นหรือวิตามินอยู่แล้ว ให้ทำรายการทั้งหมดไปให้เภสัชกรตรวจ ดูวิธีจัดยาหลายตัวได้ที่ ผู้สูงอายุกินยาหลายตัว ผู้ดูแลควรจัดการอย่างไร
• •จดวันที่เริ่มมีอาการชา คลื่นไส้ ผื่น หรือสับสน เพื่อเล่าให้แพทย์ฟังได้ตรง
• •เก็บยาวัณโรคในที่เหมาะสม แนวทางไทยระบุให้ตรวจดูสีเม็ดยาว่าเปลี่ยนสีเสื่อมสภาพหรือไม่ และ MedlinePlus ให้เก็บยาในภาชนะเดิม ปิดสนิท ห่างความร้อนและความชื้น

ความเชื่อผิดที่พบบ่อย

"ไอหายแล้ว หยุดยาวัณโรคได้" ไม่จริง แนวทางไทยกำหนดระยะเวลารักษากรณีทั่วไป 6 เดือน และบางกรณีนานกว่านั้น การหยุดหรือจบยาต้องให้แพทย์ตัดสินใจ

"ชาเพราะแก่ เดี๋ยวก็หาย" ไม่ควรคิดเอง แนวทางไทยมีวิธีรักษาอาการชาจากยา H โดยเฉพาะ ถ้าไม่บอกแพทย์ก็จะไม่ได้รับการแก้ไข

"กินบี 6 เยอะ ๆ ไว้ก่อน กันชา" ไม่ถูก บี 6 ขนาดสูงต่อเนื่องเองก็ทำให้ปลายประสาทเสียได้ EFSA กำหนดระดับสูงสุดที่รับได้ของผู้ใหญ่ไว้ 12 มก. ต่อวัน ขนาดที่สูงกว่านี้ควรอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์

"มีวิตามินรวมที่บ้านแล้ว ไม่ต้องกินบี 6 ที่หมอให้" ไม่ควรตัดสินเอง ปริมาณบี 6 ในวิตามินแต่ละสูตรต่างกันมาก ให้ดูตัวเลขบนฉลาก แล้วถามแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเปลี่ยนหรือหยุด

อาการแบบไหนต้องไปโรงพยาบาลทันที

ระหว่างกินยาวัณโรค ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669 (รวบรวมจาก MedlinePlus และตารางอาการไม่พึงประสงค์ในแนวทางวัณโรคของไทย)

• •ตาเหลือง ตัวเหลือง ปัสสาวะสีน้ำตาลเข้ม หรือปวดท้องขวาบน
• •สับสน ซึมลง หรือพูดไม่รู้เรื่องขึ้นมาใหม่
• •ผื่นพุพอง ผิวลอก ผื่นที่ลามหลายตำแหน่ง หรือมีแผลในปาก
• •หน้า ตา ปาก ลิ้น หรือคอบวม หรือหายใจลำบาก
• •ชัก เดินเซ พูดไม่ชัด หรือมือสั่นที่เพิ่งเกิด
• •ตามัวหรือมองเห็นผิดปกติ ปวดตา
• •อาเจียนพุ่ง หรืออาเจียนมีเลือดปน

อาการแสบชาปลายมือปลายเท้าที่ไม่มีอาการข้างต้นร่วม ให้โทรแจ้งคลินิกวัณโรคหรือแพทย์ที่รักษาโดยเร็ว ไม่ต้องรอถึงวันนัด

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เม็มโมร่า (MEMORA)

เม็มโมร่า (MEMORA) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0069 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 800 มก. ฉลากระบุให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล

ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับบทความนี้ตามฉลาก ต่อ 1 แคปซูล

• •ไพริดอกซิน ไฮโดรคลอไรด์ 2 มก. — ให้วิตามินบี 6 ราว 1.65 มก. (คำนวณ) ต่ำกว่าขนาด 50–75 มก. ที่แนวทางวัณโรคของไทยใช้รักษาอาการชาจากยา H ราว 30–45 เท่า (คำนวณ) จึงไม่ใช้แทนวิตามินบี 6 ที่แพทย์สั่งคู่ยาวัณโรค
• •งานวิจัย VITACOG ที่ศึกษาวิตามินบีกับความจำ ใช้บี 6 วันละ 20 มก. ร่วมกับกรดโฟลิก 0.8 มก. และบี 12 0.5 มก. ซึ่งแคปซูลนี้ไม่มีโฟลิกและบี 12 และงานรวมราว 22,000 คนพบว่าวิตามินบีไม่ช่วยการทำงานด้านความคิด
• •ส่วนประกอบอื่นตามฉลาก: เห็ดหัวลิง (Lion's Mane) 250 มก. · สารสกัดพรมมิ (Brahmi) 150 มก. · โคลีน ไบทาร์เทรต (99%) 90 มก. ซึ่งให้โคลีนราว 37 มก. (คำนวณ) · สารสกัดใบแปะก๊วย 50 มก. ในแหล่งที่เราตรวจ ไม่พบข้อมูลเรื่องส่วนประกอบเหล่านี้กับยาวัณโรคโดยตรง ซึ่งไม่ได้แปลว่าปลอดภัย

ผู้ที่กำลังกินยาวัณโรคต้องแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเริ่มผลิตภัณฑ์เสริมอาหารทุกชนิด รวมถึงผลิตภัณฑ์นี้ เพื่อนับบี 6 รวมทุกแหล่งและตรวจเรื่องยาตีกัน ห้ามหยุดหรือปรับยาวัณโรคเอง ยังไม่พบงานวิจัยของสูตรที่รวมส่วนประกอบทั้ง 5 ตัวนี้

คำเตือนบนฉลาก: อาจมีผลให้เลือดแข็งตัวช้า · เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · ควรกินอาหารให้ครบ 5 หมู่ ผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ผู้ที่จะผ่าตัดหรือทำฟัน และผู้ที่ใช้ยาสมองเสื่อมหรือยาประจำตัวอื่น ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทาน ผู้ที่ใช้ยาสมองเสื่อมห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาเอง

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเม็มโมร่าทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที