ไตเสื่อมกับไตวายเหมือนกันไหม และโรคไตเรื้อรังคืออะไรกันแน่

คำตอบสั้น: คำว่า "ไตเสื่อม" กับ "ไตวาย" คนทั่วไปใช้ปนกัน แต่ในทางการแพทย์ โรคไตเรื้อรัง คือไตผิดปกตินานเกิน 3 เดือน แบ่งเป็น 5 ระยะตามค่า eGFR (อัตราการกรองของไต) ส่วน ไตวายระยะสุดท้าย คือระยะ 5 ที่ค่า eGFR ต่ำมากหรือต้องบำบัดทดแทนไตแล้ว คนที่หมอบอกว่า "ไตเสื่อม" ส่วนใหญ่จึงยังไม่ใช่ไตวาย และ ไตวายเฉียบพลัน เป็นอีกภาวะหนึ่งที่เกิดเร็วในหลักชั่วโมงหรือวัน และมักฟื้นได้

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •โรคไตเรื้อรัง = ไตผิดปกตินานเกิน 3 เดือน เช่น eGFR ต่ำกว่า 60 หรืออัลบูมินรั่วในปัสสาวะ (ACR) ตั้งแต่ 30 มก./ก.
• •แบ่งระยะตาม eGFR: 1 (90 ขึ้นไป) 2 (60–89) 3a (45–59) 3b (30–44) 4 (15–29) 5 (ต่ำกว่า 15)
• •ไตวายระยะสุดท้าย = ระยะ 5 ที่ eGFR ต่ำกว่า 6 หรือต้องบำบัดทดแทนไต (สมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย)
• •ไตวายเฉียบพลันเกิดในหลักชั่วโมงหรือวัน ต่างจากโรคไตเรื้อรังที่ค่อย ๆ เสื่อม
• •โรคไตเรื้อรังอยู่ในกลุ่มโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) ไม่ได้ติดต่อกันได้เหมือนโรคติดเชื้อ

ไตเสื่อม ไตวาย โรคไตเรื้อรัง ไตวายเรื้อรัง ใช้แทนกันได้ไหม

ในชีวิตประจำวันใช้ปนกัน แต่ความรุนแรงต่างกันมาก

ศูนย์ศรีพัฒน์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ อธิบายว่าเมื่อไตเสื่อมเร็วกว่าที่ควรตามวัย เราเรียกรวม ๆ ว่า "ไตวายหรือไตเสื่อม" แล้วแบ่งเป็น 2 แบบ คือ ไตวายเฉียบพลัน และไตเรื้อรัง

ปัญหาคือคำว่า "ไตวาย" ทำให้คนไข้ตกใจว่าต้องฟอกไตพรุ่งนี้ ทั้งที่จริงอาจอยู่ระยะ 2 หรือ 3 ซึ่งยังมีไตทำงานอยู่มาก วิธีที่ชัดที่สุดคือ ถามระยะและตัวเลข eGFR แทนการจำคำเรียก

• •ไตเสื่อม / โรคไตเรื้อรัง / ไตวายเรื้อรัง มักหมายถึงโรคเดียวกัน คือโรคไตเรื้อรังระยะใดระยะหนึ่ง
• •ไตวายระยะสุดท้าย หมายถึงระยะท้ายสุดที่ต้องพึ่งการฟอกไต ล้างไตทางช่องท้อง หรือปลูกถ่ายไต
• •ไตวายเฉียบพลัน เป็นอีกภาวะหนึ่ง ไม่ใช่ระยะของโรคไตเรื้อรัง

โรคไตเรื้อรังคืออะไร แพทย์ใช้เกณฑ์อะไรตัดสิน

แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2565 และ KDIGO 2024 ใช้เกณฑ์ตรงกัน คือ ไตผิดปกติต่อเนื่องนานเกิน 3 เดือน โดยดูจากข้อใดข้อหนึ่ง

• •อัลบูมินรั่วในปัสสาวะ วัดเป็นสัดส่วนอัลบูมินต่อครีเอตินิน (ACR) ตั้งแต่ 30 มก./ก. ขึ้นไป
• •ตรวจพบเม็ดเลือดแดงหรือตะกอนผิดปกติในปัสสาวะ
• •ภาพถ่ายทางรังสีเห็นไตผิดปกติ
• •eGFR ต่ำกว่า 60 มล./นาที/1.73 ตร.ม.

ทำไมต้อง 3 เดือน KDIGO ระบุว่าต้องยืนยันจากผลย้อนหลังหรือตรวจซ้ำ ห้ามสรุปจากผลผิดปกติครั้งเดียว เพราะอาจเป็นไตบาดเจ็บเฉียบพลันที่ยังฟื้นได้ ค่าครีเอตินินกับ eGFR อ่านอย่างไร ดูที่ ค่าไต eGFR กับครีเอตินิน

ไตวายมีกี่ระยะ

โรคไตเรื้อรังแบ่งเป็น 5 ระยะ ตามค่า eGFR โดยระยะ 3 แยกย่อยเป็น 3a และ 3b รวมเป็น 6 ช่วง

• •ระยะ 1: eGFR 90 ขึ้นไป แต่มีความผิดปกติอื่น เช่น โปรตีนรั่ว
• •ระยะ 2: eGFR 60–89 ร่วมกับมีความผิดปกติของไต
• •ระยะ 3a: 45–59
• •ระยะ 3b: 30–44
• •ระยะ 4: 15–29
• •ระยะ 5: ต่ำกว่า 15

นอกจากนี้แพทย์ยังแบ่งตามระดับอัลบูมินในปัสสาวะอีก 3 ระดับ คือ A1 (ACR ต่ำกว่า 30) A2 (30–300) และ A3 (มากกว่า 300) ยิ่งรั่วมากยิ่งเสี่ยง NKF ระบุว่าการจัดเป็นระยะ 1–2 ต้องมีหลักฐานว่าไตเสียหายร่วมด้วย เช่น อัลบูมินรั่ว ค่า eGFR 60–89 อย่างเดียวโดยไม่มีความผิดปกติอื่น จึงยังไม่นับเป็นโรคไตเรื้อรัง ดูรายละเอียดแต่ละระยะที่ โรคไตเรื้อรังแบ่งระยะอย่างไร

ไตวายระยะสุดท้ายต่างจากไตเสื่อมระยะ 3 อย่างไร

ต่างกันมาก ทั้งตัวเลข อาการ และการรักษา

ระยะ 3

• •eGFR 30–59 ไตยังทำงานได้พอให้ใช้ชีวิตโดยไม่ต้องฟอกไต
• •คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล ระบุว่าภาวะแทรกซ้อนเริ่มพบตั้งแต่ระยะ 3 เช่น โพแทสเซียมคั่ง แคลเซียมและฟอสเฟตผิดปกติ เลือดเป็นกรด โลหิตจาง
• •ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. ระบุว่าตั้งแต่ระยะ 3 อาจเริ่มมีอาการ เช่น คลื่นไส้ เบื่ออาหาร ซีด บวม
• •แนวทางของสมาคมโรคไตฯ ให้ตรวจติดตามอย่างน้อยทุก 6 เดือน เป้าหมายหลักคือชะลอไม่ให้ลงไประยะ 4–5

ไตวายระยะสุดท้าย

• •แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยนิยามว่า คือระยะ 5 ที่ eGFR ต่ำกว่า 6 หรือจำเป็นต้องได้รับการบำบัดทดแทนไตวิธีใดวิธีหนึ่ง
• •NKF อธิบายว่าไตวายคือการทำงานของไตหายไปราวร้อยละ 85–90 จนไตไม่พอจะพยุงชีวิตได้เอง แต่ด้วยการรักษา ผู้ป่วยยังใช้ชีวิตได้อีกยาวนาน
• •ทางเลือกคือฟอกเลือด ล้างไตทางช่องท้อง ปลูกถ่ายไต หรือดูแลแบบประคับประคอง อ่านเพิ่มที่ โรคไตระยะสุดท้าย

ไตวายเฉียบพลันต่างจากไตวายเรื้อรังอย่างไร

ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. สรุปความต่างไว้ชัด

• •ไตวายเฉียบพลัน: ไตทำงานลดลงอย่างรวดเร็วในเวลาเป็นชั่วโมงหรือวัน ปัสสาวะอาจลดลงหรือไม่ก็ได้ สาเหตุ เช่น อาเจียนหรือท้องเสียรุนแรง เสียเลือดมาก ติดเชื้อในกระแสเลือด ยาปฏิชีวนะบางตัว ยาแก้ปวด NSAIDs ถ้ารักษาทัน ไตฟื้นตัวได้
• •ไตวายเรื้อรัง: ไตเสื่อมช้า ๆ ต่อเนื่อง หรือผิดปกติเกิน 3 เดือน สาเหตุบ่อยที่สุดคือเบาหวาน รองลงมาคือความดันสูง และไตจะไม่ฟื้นกลับมาทำงานเหมือนปกติ

ทั้งสองภาวะเกี่ยวข้องกัน คนที่เป็นโรคไตเรื้อรังอยู่แล้วเสี่ยงไตวายเฉียบพลันมากขึ้น และคนที่เคยมีไตวายเฉียบพลันก็อยู่ในกลุ่มเสี่ยงที่ควรตรวจคัดกรองโรคไตเรื้อรัง อ่านเพิ่มที่ ไตวายเฉียบพลันเกิดจากอะไร

โรคไตเรื้อรังติดต่อไหม

ไม่ติดต่อแบบโรคติดเชื้อ กินข้าวด้วยกัน ใช้ห้องน้ำร่วมกัน หรือดูแลผู้ป่วยใกล้ชิด ไม่ได้ทำให้ไตเสื่อมตาม กรมควบคุมโรคจัดงานป้องกันควบคุมโรคไตเรื้อรังไว้ใต้กลุ่มโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) เพราะเบาหวานและความดันโลหิตสูงเป็นต้นเหตุสำคัญ

มี 2 เรื่องที่ทำให้คนเข้าใจผิดว่า "ติดกันในบ้าน"

• •พันธุกรรม โรคบางชนิด เช่น ถุงน้ำในไต ถ่ายทอดในครอบครัว
• •ปัจจัยเสี่ยงร่วมกัน คนในบ้านเดียวกันอาจกินอาหารคล้ายกัน และ NIDDK ระบุว่าประวัติครอบครัวเป็นปัจจัยเสี่ยงของโรคไต จึงแนะนำให้ชวนคนในครอบครัวที่เสี่ยงไปตรวจ

แนวทางของสมาคมโรคไตฯ ยังระบุว่าโรคติดเชื้อในระบบต่าง ๆ บางชนิดอาจก่อให้เกิดโรคไตได้ แต่นั่นคือเชื้อโรคทำร้ายไต ไม่ใช่โรคไตแพร่ไปหาคนอื่น สาเหตุทั้งหมดดูได้ที่ โรคไตเกิดจากอะไร

ได้ยินว่าครีเอตินินสูงครั้งเดียวแปลว่าไตวายแล้ว จริงไหม

ไม่จริง ผลผิดปกติครั้งเดียวยังวินิจฉัยโรคไตเรื้อรังไม่ได้ ตามเกณฑ์ 3 เดือนข้างต้น NKF ระบุว่าอัลบูมินในปัสสาวะอาจสูงชั่วคราวจากการขาดน้ำ ออกกำลังกายหนัก หรือมีไข้ และผลที่ผิดปกติมักต้องตรวจซ้ำใน 3–6 เดือน ส่วนค่าครีเอตินินขึ้นลงได้จากมวลกล้ามเนื้อ อาหารโปรตีน และยาบางชนิด (คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล)

สิ่งที่ควรทำคือกลับไปตรวจซ้ำตามนัด ไม่ใช่ตื่นตระหนกแล้วไปหาอาหารเสริม "ล้างไต" มากิน

หมอบอกว่าไตเสื่อม ควรถามอะไรต่อ

เขียนคำถามใส่กระดาษไปด้วย จะได้ไม่ลืมตอนอยู่หน้าห้องตรวจ

1. 1ตอนนี้ค่า eGFR เท่าไร อยู่ระยะไหน
2. 2มีอัลบูมินหรือโปรตีนรั่วในปัสสาวะไหม ค่า ACR เท่าไร
3. 3ไตเสื่อมจากสาเหตุอะไร เบาหวาน ความดัน หรืออย่างอื่น
4. 4ความดันเป้าหมายของผมหรือดิฉันคือเท่าไร
5. 5ยาที่กินอยู่ตัวไหนต้องปรับขนาดตามค่าไต และยาตัวไหนห้ามซื้อกินเอง
6. 6ควรกินโปรตีนและโซเดียมวันละเท่าไร ควรพบนักกำหนดอาหารไหม
7. 7ต้องกลับมาตรวจไตอีกเมื่อไร

ดูวิธีเตรียมตัวเพิ่มที่ เตรียมตัวก่อนพาผู้สูงอายุไปพบแพทย์ และเรื่องอาหารที่ โภชนบำบัดสำหรับผู้ป่วยไต ใครเป็นคนกำหนด

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีผงไข่ขาว 230 มก. สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. กรดอัลฟาไลโปอิก (99%) 40 มก. ดีแอล-แอลฟา-โทโคเฟอริล อะซีเตต (50%) 20 มก. วิตามินดี3 200 IU วิตามินบี6 1 มก. วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม และกรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม

• •สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. — เห็ดหลินจือเป็นสารที่มีงานวิจัยเกี่ยวกับไต ส่วนใหญ่เป็นการทดลองในสัตว์และเซลล์ ในคนมีเพียงรายงานขนาดเล็กในโรคไตชนิด FSGS ที่ไม่มีกลุ่มเปรียบเทียบ และไม่ได้ระบุขนาดที่ใช้ในบทคัดย่อ จึงยังสรุปผลในคนไม่ได้และเทียบกับ 50 มก. ในแคปซูลไม่ได้
• •ผงไข่ขาว 230 มก. — ไข่ขาวในอาหารเป็นโปรตีนคุณภาพสูงที่ฟอสฟอรัสต่ำ แต่ในแคปซูลมีปริมาณน้อยมาก ฉลากไม่ระบุปริมาณโปรตีน ประมาณจากข้อมูลไข่ขาวผงของ USDA ได้โปรตีนราว 0.19 กรัม จึงไม่มีผลต่อการคุมโปรตีนตามระยะโรคที่แพทย์กำหนด และไม่ได้ใช้แทนโปรตีนจากอาหาร

ผู้ป่วยไตแต่ละระยะมีข้อจำกัดเรื่องยาและอาหารต่างกัน ผู้ที่ฟอกไตยิ่งต้องระวังเป็นพิเศษ เห็ดหลินจือมีรายงานการบาดเจ็บของตับ และอาจเสริมฤทธิ์ยาต้านเกล็ดเลือด ยาละลายลิ่มเลือด ยาลดความดัน และยาเบาหวาน แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง จึงควรนำกล่องไปให้แพทย์โรคไตที่ดูแลดูก่อนทุกครั้ง

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที