ฟอกไตคืออะไร ต้องฟอกไตเมื่อไหร่ ระยะไหน และเลือกไม่ฟอกได้ไหม

คำตอบสั้น: ฟอกไตคือการใช้เครื่องหรือเยื่อบุช่องท้องกรองของเสียและน้ำส่วนเกินออกจากเลือดแทนไตที่เสียไป ทำแทนได้เพียงบางส่วนและไม่ทำให้ไตหาย สมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยระบุว่ามักเริ่มเมื่อ eGFR (อัตราการกรองของไต) ลดลงเหลือประมาณ 6 หรือต่ำกว่า หรือเมื่อมีภาวะแทรกซ้อนที่ยาและอาหารคุมไม่ได้ เช่น น้ำท่วมปอด เกลือแร่ผิดปกติ ซึม ชัก ไตเสื่อมไม่ได้แปลว่าทุกคนต้องฟอก และผู้ป่วยบางคนเลือกการดูแลแบบประคับประคองได้ ซึ่งสิทธิบัตรทองก็ครอบคลุม

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •การบำบัดทดแทนไตมี 4 ทางเลือก ได้แก่ ฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม ล้างไตทางช่องท้อง ปลูกถ่ายไต และการดูแลแบบประคับประคอง
• •NIDDK ระบุว่าการฟอกเลือดทำแทนไตได้บางส่วน ไม่ใช่ทั้งหมด และไม่ใช่การรักษาให้หาย
• •โรคไตเรื้อรังที่เริ่มฟอกแล้ว มักต้องฟอกไปตลอดหรือจนได้ปลูกถ่ายไต ส่วนไตวายเฉียบพลันอาจฟอกชั่วคราวจนไตฟื้น
• •รพ.ศิริราช แนะนำให้เตรียมเส้นฟอกเลือดถาวรล่วงหน้าประมาณ 3–6 เดือน ตั้งแต่ปลายระยะ 4 หรือต้นระยะ 5
• •ผู้ป่วยที่อายุมากหรือมีโรคร่วมรุนแรง อาจเลือกดูแลแบบประคับประคองร่วมกับแพทย์และครอบครัว

ฟอกไตคืออะไร ทำหน้าที่แทนไตได้แค่ไหน

ไตปกติทำหลายหน้าที่พร้อมกัน ทั้งกรองของเสีย ขับน้ำส่วนเกิน รักษาสมดุลเกลือแร่ และสร้างฮอร์โมนบางชนิด เมื่อไตเสียไปเกือบทั้งหมด ร่างกายจะมีของเสียและน้ำคั่ง

การฟอกไตคือการทำหน้าที่ “กรอง” แทนไตบางส่วน สถาบันโรคเบาหวาน ทางเดินอาหาร และไตแห่งชาติสหรัฐฯ (NIDDK) อธิบายว่าการฟอกเลือดช่วยกรองของเสียและน้ำออกจากเลือด ช่วยคุมความดันและสมดุลแร่ธาตุ แต่ทำแทนไตได้บางส่วน ไม่ใช่ทั้งหมด และไม่ใช่การรักษาไตวายให้หาย

คนไทยมักเรียกรวมกันว่า “ฟอกไต” แต่ในทางการแพทย์มี 2 วิธีหลัก

• •ฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม นำเลือดออกมาผ่านตัวกรองนอกร่างกายแล้วส่งกลับ ทำที่ศูนย์ไตเทียม
• •ล้างไตทางช่องท้อง ใช้เยื่อบุช่องท้องของตัวเองเป็นตัวกรอง ทำที่บ้านได้ทุกวัน

รายละเอียดเทียบ 2 วิธี อ่านที่ ล้างไตทางหน้าท้องกับฟอกเลือดต่างกันยังไง

ต้องฟอกไตเมื่อไหร่ ดูจาก eGFR หรืออาการ

แพทย์ดูทั้งสองอย่าง ไม่ได้ดูตัวเลขอย่างเดียว บทความของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยเรื่องการบำบัดทดแทนไต ระบุว่าจะเริ่มบำบัดเมื่อ eGFR ลดลงเหลือ 6 มล./นาที/1.73 ตร.ม. หรือต่ำกว่า หรือเมื่อมีภาวะแทรกซ้อนที่รักษาแบบประคับประคองไม่ได้ เช่น

• •น้ำเกินในร่างกายจนบวมมากหรือน้ำท่วมปอด หอบเหนื่อย
• •เกลือแร่ผิดปกติ เช่น โพแทสเซียมสูงที่คุมไม่ได้
• •ซึม สับสน หรือชัก
• •คลื่นไส้ อาเจียน เบื่ออาหารจนขาดอาหาร

รพ.ศิริราช ปิยมหาราชการุณย์ เขียนไว้ใกล้เคียงกันว่า เริ่มบำบัดทดแทนไตเมื่อ eGFR ต่ำกว่า 6 หรือต่ำกว่า 15 ร่วมกับมีภาวะแทรกซ้อน

ระยะ 5 คือ eGFR ต่ำกว่า 15 ตามแนวทางสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทย 2565 แต่การอยู่ในระยะ 5 ไม่ได้แปลว่าต้องเริ่มฟอกวันนั้นทันที แพทย์จะดูอาการและผลเลือดประกอบ ดูความหมายของแต่ละระยะได้ที่ โรคไตมีกี่ระยะ และวิธีอ่านค่าไตที่ eGFR และครีเอตินินคืออะไร

เมื่อไรต้องไปโรงพยาบาลทันที

ผู้ป่วยไตระยะ 4–5 ที่มีอาการซึ่งตรงกับภาวะแทรกซ้อนข้างต้น อย่ารอถึงวันนัด เอกสารของ รพ.ศิริราช ระบุว่าเกลือแร่ในเลือดผิดปกติมาก หรือน้ำท่วมปอดจนหอบเหนื่อยรุนแรง ต้องรีบฟอกเลือดฉุกเฉิน

มีอาการ ข้อใดข้อหนึ่ง ต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •หอบเหนื่อย บวมมากขึ้นเร็ว
• •ซึม สับสน หรือชัก
• •คลื่นไส้ อาเจียน จนกินอาหารไม่ได้

ไตเสื่อมทุกคนต้องฟอกไหม

ไม่ใช่ การบำบัดทดแทนไตใช้กับผู้ที่ไตเสื่อมถึงระยะสุดท้ายตามเกณฑ์ข้างต้น คนที่เป็นโรคไตระยะต้นหรือระยะกลางยังไม่ต้องฟอก และแม้ถึงระยะสุดท้าย ผู้ป่วยบางคนก็เลือกการดูแลแบบประคับประคองแทน

การชะลอไตเสื่อมตั้งแต่เนิ่น ๆ คือสิ่งที่ช่วยยืดเวลาก่อนถึงระยะสุดท้าย ดูสิ่งที่ทำได้ที่ ชะลอไตเสื่อมทำอย่างไร

ฟอกไตแล้วไตหายไหม หยุดฟอกได้ไหม

ขึ้นกับว่าไตวายแบบไหน NHS อธิบายว่า

• •ไตบาดเจ็บเฉียบพลัน อาจต้องฟอกชั่วคราวจนกว่าไตจะฟื้น
• •โรคไตเรื้อรัง ที่ถึงขั้นต้องฟอก มักต้องฟอกไปตลอดชีวิต หรือจนกว่าจะได้ปลูกถ่ายไต

ความเชื่อที่พบบ่อยคือ “ฟอกไตแล้วไตจะยิ่งเสีย” หรือ “ฟอกแล้วต้องฟอกตลอดไป เพราะการฟอกทำให้ติด” ความจริงคือการฟอกไม่ได้เป็นสาเหตุให้ไตเสีย แต่ไตที่เสื่อมจนต้องฟอกเป็นไตที่ไม่ฟื้นกลับอยู่แล้ว ศูนย์ศรีพัฒน์ มช. ระบุว่าไตวายเรื้อรังไม่ฟื้นกลับเป็นปกติ การหยุดฟอกเองจึงทำให้ของเสียและน้ำคั่งกลับมา

ถ้ารู้สึกว่าการฟอกเป็นภาระเกินไป ให้คุยกับแพทย์ตรง ๆ เพื่อทบทวนทางเลือก แทนการหยุดไปเฉย ๆ

เลือกไม่ฟอกไตได้ไหม การดูแลแบบประคับประคองคืออะไร

เลือกได้ และเป็นทางเลือกที่ได้รับการยอมรับ อินโฟกราฟิกของสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) จัดทำ 7 พ.ย. 2568 ระบุว่าการรักษาแบบประคับประคองเป็น 1 ใน 4 วิธีบำบัดทดแทนไตที่สิทธิบัตรทองครอบคลุม สำหรับผู้ป่วยไตวายระยะสุดท้ายที่อายุมาก หรือมีโรคร่วมรุนแรง และแพทย์ประเมินว่าไม่เหมาะกับวิธีอื่น โดยเน้น ลดทุกข์ บรรเทาอาการ และวางแผนการดูแลระยะท้ายร่วมกับทีมสุขภาพและครอบครัว

NHS อธิบายว่าคนที่ไม่ฟอกไตยังได้รับการรักษาเพื่อบรรเทาอาการและลดความเสี่ยงบางอย่างของโรคไต เช่น ยาคุมอาการ ยาคุมความดัน และการป้องกันการติดเชื้อ การไม่ฟอกไม่ได้แปลว่าไม่ได้รับการดูแล

การตัดสินใจเรื่องนี้ควรทำร่วมกันระหว่างแพทย์ ผู้ป่วย และครอบครัว สปสช. ระบุด้วยว่าถ้าไม่เห็นด้วยกับวิธีรักษาที่ได้รับ ผู้ป่วยมีสิทธิขอให้พิจารณาใหม่ ผู้ดูแลที่เหนื่อยล้าจากการดูแลระยะยาว อ่านเพิ่มที่ ภาวะหมดไฟของผู้ดูแล

เตรียมตัวก่อนเริ่มฟอกอย่างไร

สิ่งที่ควรเตรียมล่วงหน้ามากที่สุดคือ “เส้นฟอกเลือด” เอกสารของทีมสหสาขาดูแลผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง รพ.ศิริราช อธิบายว่า

• •เส้นถาวร คือการผ่าตัดต่อหลอดเลือดแดงกับหลอดเลือดดำ (AVF) มักทำที่ข้อมือหรือข้อพับแขนข้างที่ไม่ถนัด ให้หลอดเลือดดำโตและแข็งแรงพอจะแทงเข็มได้ ควรเตรียมไว้ประมาณ 3–6 เดือนล่วงหน้า ตั้งแต่ช่วงปลายระยะ 4 หรือเริ่มระยะ 5
• •ถ้าไม่ได้เตรียม แล้วต้องฟอกฉุกเฉิน จะต้องใส่สายสวนชั่วคราวที่คอ ใต้ไหปลาร้า หรือขาหนีบ ซึ่งเสี่ยงติดเชื้อและอุดตันมากกว่า
• •ระหว่างรอผ่าตัด ไม่ให้แขนข้างที่จะผ่าตัดถูกวัดความดัน เจาะเลือด หรือแทงเข็ม

ถ้าเลือกล้างไตทางช่องท้อง NIDDK แนะนำให้วางสายทางหน้าท้องอย่างน้อย 3 สัปดาห์ก่อนเริ่ม และใช้เวลาฝึกกับพยาบาล 1–2 สัปดาห์

สิ่งที่ควรถามแพทย์เมื่อเข้าระยะ 4

1. 1ไตของผมลดลงเร็วแค่ไหน คาดว่าอีกนานเท่าไรจะต้องเริ่มบำบัดทดแทนไต
2. 2วิธีไหนเหมาะกับสภาพร่างกาย บ้าน และคนดูแลของผม
3. 3ต้องลงทะเบียนสิทธิการรักษาเมื่อไรและที่ไหน
4. 4ถ้าเลือกไม่ฟอก จะได้รับการดูแลแบบไหน

เรื่องสิทธิและค่าใช้จ่าย อ่านต่อที่ ฟอกไตสิทธิบัตรทอง ประกันสังคม ฟรีไหม และวิธีเตรียมคำถามไปหาหมอที่ เตรียมตัวพาผู้สูงอายุไปหาหมอ

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าไลฟ์ (Beta Life)

เบต้าไลฟ์ (Beta Life) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0025 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 500 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีผงไข่ขาว 230 มก. สารสกัดเห็ดหลินจือ 50 มก. กรดอัลฟาไลโปอิก (99%) 40 มก. ดีแอล-แอลฟา-โทโคเฟอริล อะซีเตต (50%) 20 มก. วิตามินดี3 200 IU วิตามินบี6 1 มก. วิตามินบี12 1 ไมโครกรัม และกรดโฟลิก 100 ไมโครกรัม

• •ผงไข่ขาว 230 มก. — ไข่ขาวในอาหารเป็นโปรตีนคุณภาพสูงที่ฟอสฟอรัสต่ำ นักกำหนดอาหารจึงมักแนะนำให้ผู้ป่วยไต แต่ผงไข่ขาวในแคปซูลมีปริมาณน้อยมาก ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณโปรตีน ถ้าประมาณจากข้อมูลไข่ขาวผงของ USDA จะได้โปรตีนราว 0.19 กรัมต่อแคปซูล ขณะที่ไข่ขาวจากไข่ใบใหญ่ 1 ฟองมีโปรตีนประมาณ 3.6 กรัม ต้องใช้ประมาณ 19 แคปซูลจึงเท่ากับไข่ขาว 1 ฟอง จึงไม่ใช่แหล่งโปรตีน และไม่ได้ใช้แทนโปรตีนจากอาหารที่แพทย์หรือนักกำหนดอาหารคำนวณให้

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ได้ช่วยเลื่อนหรือแทนการฟอกไต ผู้ที่แพทย์แนะนำให้เตรียมบำบัดทดแทนไตควรทำตามแผนของแพทย์

ส่วนประกอบอื่นยังต้องพิจารณาเรื่องความปลอดภัย เช่น เห็ดหลินจือมีรายงานการบาดเจ็บของตับ และอาจเสริมฤทธิ์ยาต้านเกล็ดเลือด ยาละลายลิ่มเลือด ยาลดความดัน และยาเบาหวาน แนวทางของสมาคมโรคไตแห่งประเทศไทยไม่แนะนำให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังทุกคนกินวิตามินเสริมเป็นประจำ แต่ให้เสริมเมื่อผลตรวจหรืออาการบ่งชี้ว่าขาด และให้ใช้สมุนไพรด้วยความระมัดระวัง ผู้ป่วยไต โดยเฉพาะผู้ที่ฟอกไตหรือล้างไตทางช่องท้อง จึงควรนำกล่องไปให้แพทย์โรคไตหรือเภสัชกรที่ดูแลดูก่อนทุกครั้ง ผู้แพ้ไข่ไม่ควรรับประทาน

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าไลฟ์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที