สมองเสื่อมกินอะไรดี อาหารแบบไหนมีหลักฐานว่าช่วยชะลอ

คำตอบสั้น: ยังไม่มีอาหารชนิดใดที่พิสูจน์ได้ว่าป้องกันหรือชะลอสมองเสื่อมได้แน่นอน สถาบัน NIA ของสหรัฐฯ ระบุว่ารูปแบบอาหารที่มีหลักฐานน่าสนใจที่สุดคืออาหารเมดิเตอร์เรเนียนและอาหารแบบ MIND ซึ่งเน้นผักใบเขียว ถั่ว ธัญพืช ปลา และน้ำมันมะกอก ลดเนื้อแดง ของหวาน เนย และของทอด งานเชิงสังเกตหลายงานพบว่าคนที่กินแบบนี้มีความเสี่ยงสมองเสื่อมต่ำกว่า แต่ งานทดลองแบบสุ่มของอาหาร MIND นาน 3 ปี (พ.ศ. 2566) ไม่พบความต่างของคะแนนความคิดจากกลุ่มเปรียบเทียบ อาหารแนวนี้จึงเหมาะในฐานะอาหารดูแลหลอดเลือดและสุขภาพโดยรวม มากกว่าเป็นยาป้องกันสมองเสื่อม

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •อาหาร MIND คือการผสมอาหารเมดิเตอร์เรเนียนกับอาหาร DASH (อาหารลดความดัน) เน้นผักใบเขียว ถั่ว ธัญพืช ปลา และน้ำมันมะกอก
• •NIA ระบุว่าหลักฐานยังปะปน งานเชิงสังเกตบางงานพบความเสี่ยงต่ำกว่า แต่งานทดลองล่าสุดไม่พบความต่าง
• •ยังไม่มีหลักฐานว่าการกินหรือเลี่ยงอาหารชนิดใดชนิดหนึ่งป้องกันอัลไซเมอร์ได้ ตามข้อสรุปของ NIA
• •อาหารที่ควรลดตามแนว MIND คือ เนื้อแดง ของหวาน ชีส เนยหรือมาการีน และอาหารฟาสต์ฟู้ดหรือของทอด
• •ไม่มีวิตามินหรืออาหารเสริมใดที่ NIA แนะนำเพื่อป้องกันอัลไซเมอร์ อาหารเสริมใช้แทนอาหารไม่ได้

อาหารแบบ MIND คืออะไร ต่างจากเมดิเตอร์เรเนียนอย่างไร

สองรูปแบบนี้คล้ายกัน ต่างกันที่การเน้นบางกลุ่มอาหาร NIA อธิบายไว้ดังนี้

• •อาหารเมดิเตอร์เรเนียน เน้นผัก ผลไม้ ธัญพืชไม่ขัดสี ถั่วเมล็ดแห้ง ปลาและอาหารทะเล ไขมันไม่อิ่มตัวอย่างน้ำมันมะกอก และกินเนื้อแดง ไข่ และของหวานน้อย
• •อาหาร MIND (Mediterranean–DASH Intervention for Neurodegenerative Delay) ผสมอาหารเมดิเตอร์เรเนียนกับอาหาร DASH ที่ใช้ลดความดัน เน้น ผักโดยเฉพาะผักใบเขียว ผลไม้ตระกูลเบอร์รีมากกว่าผลไม้อื่น ธัญพืชไม่ขัดสี ถั่วเมล็ดแห้ง ถั่วเปลือกแข็ง ปลาอย่างน้อยสัปดาห์ละครั้ง และน้ำมันมะกอก และจำกัดเนื้อแดง ของหวาน ชีส เนยหรือมาการีน และฟาสต์ฟู้ดหรือของทอด

เหตุผลที่ผสมกับอาหาร DASH คือ NIA ระบุว่าหลายงานพบว่าการรักษาและลดความดันสูงอาจช่วยลดความเสี่ยงสมองเสื่อม

งานวิจัยในคนพบอะไรบ้าง

ผลจากงานเชิงสังเกตกับงานทดลองไม่ตรงกันเสียทีเดียว

งานเชิงสังเกต (ดูความสัมพันธ์)

NIA สรุปว่างานเชิงสังเกตบางงาน แต่ไม่ใช่ทุกงาน พบว่าคนที่กินแบบเมดิเตอร์เรเนียนหรือ MIND มีความเสี่ยงสมองเสื่อมต่ำกว่าคนที่กินแบบตะวันตก ซึ่งมีเนื้อแดง ไขมันอิ่มตัว และน้ำตาลมากกว่า งานแบบนี้บอกได้แค่ความสัมพันธ์ เพราะคนที่กินดีมักออกกำลังกายและดูแลสุขภาพด้านอื่นด้วย

งานทดลองแบบสุ่ม (ทดสอบเหตุและผล)

• •งานทดลองอาหาร MIND (Barnes และคณะ พ.ศ. 2566) ในผู้สูงอายุ 604 คนที่ความจำยังปกติแต่มีประวัติสมองเสื่อมในครอบครัวและน้ำหนักเกิน เทียบอาหาร MIND กับอาหารควบคุม โดยทั้งสองกลุ่มลดพลังงานเล็กน้อย นาน 3 ปี คะแนนความคิดดีขึ้นทั้งสองกลุ่มและไม่ต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ ภาพ MRI สมองก็ไม่ต่างกัน
• •งาน PREDIMED-NAVARRA (พ.ศ. 2556) ในผู้สูงอายุ 522 คน อายุเฉลี่ย 74.6 ปี หลังกินอาหารเมดิเตอร์เรเนียนร่วมกับน้ำมันมะกอกบริสุทธิ์ราว 6.5 ปี คะแนนแบบทดสอบความจำ MMSE สูงกว่ากลุ่มควบคุมเฉลี่ย 0.62 คะแนน จากเต็ม 30 ข้อจำกัดคือวัดครั้งเดียวหลังการทดลองและความต่างน้อยกว่า 1 คะแนน
• •งาน PREDIMED บาร์เซโลนา (พ.ศ. 2558) ในผู้สูงอายุ 447 คน กลุ่มน้ำมันมะกอกดีกว่ากลุ่มควบคุมใน 2 แบบทดสอบ แต่แบบทดสอบอื่นไม่ต่าง ส่วนกลุ่มควบคุมคะแนนลดลงทุกด้าน

ข้อสรุปที่ซื่อตรงคือ อาหารแนวนี้ดีต่อหลอดเลือดและมีสัญญาณน่าสนใจต่อสมอง แต่ยังไม่ใช่ข้อพิสูจน์ว่าป้องกันสมองเสื่อม

น้ำมันมะกอก ปลา ถั่ว ผักใบเขียว มีหลักฐานในคนแค่ไหน

• •น้ำมันมะกอก: หลักฐานในคนมาจาก PREDIMED ซึ่งให้กินอย่างน้อยวันละ 4 ช้อนโต๊ะร่วมกับเปลี่ยนอาหารทั้งหมด ไม่ใช่ผลของน้ำมันมะกอกอย่างเดียว วิธีกินน้ำมันมะกอกในชีวิตประจำวันอ่านได้ที่ น้ำมันมะกอกสกัดเย็นกินตอนไหน วันละเท่าไร
• •ปลา: NIA ระบุว่าการกินปลาเป็นประจำสัมพันธ์กับความคิดดีกว่าและถดถอยช้ากว่าตามวัย NCCIH ระบุว่าบางงานพบคนที่กินอาหารทะเลมากมีความเสี่ยงความคิดถดถอยต่ำกว่า ทั้งหมดเป็นงานเชิงสังเกต
• •ผักใบเขียว: งานหนึ่งที่ NIA อ้าง พบว่าการกินผักใบเขียววันละ 1 ส่วนสัมพันธ์กับความคิดถดถอยช้ากว่า เป็นข้อมูลจากการรายงานการกินของผู้สูงอายุ
• •ถั่ว: ใน PREDIMED บาร์เซโลนา กลุ่มที่ได้ถั่วเปลือกแข็งวันละ 30 กรัม มีคะแนนรวมด้านความจำต่างจากกลุ่มควบคุม

NIA ย้ำว่าอาหารหลายชนิด เช่น บลูเบอร์รี ผักใบเขียว และขมิ้น ถูกศึกษาเพราะคิดว่ามีฤทธิ์ต้านการอักเสบหรือต้านอนุมูลอิสระ แต่ยังไม่มีหลักฐานว่าการกินหรือเลี่ยงอาหารชนิดใดชนิดหนึ่งป้องกันอัลไซเมอร์ได้

อาหารกลุ่มไหนที่ควรลดเพื่อสมองและหลอดเลือด

กลุ่มที่อาหาร MIND จำกัด ได้แก่ เนื้อแดง ของหวาน ชีส เนยหรือมาการีน และฟาสต์ฟู้ดหรือของทอด ซึ่งตรงกับคำแนะนำของ ผศ.พญ.สิรินทร ฉันศิริกาญจน รพ.รามาธิบดี ที่ให้หลีกเลี่ยงอาหารไขมันสูง หวานจัด และเค็มจัด เพื่อป้องกันภาวะสมองเสื่อม

ในครัวไทย ตัวอย่างที่ควรลดคือ หมูสามชั้น ของทอดน้ำมันท่วม ขนมหวานและเครื่องดื่มรสหวาน และอาหารที่ใส่น้ำปลา ซอส หรือผงปรุงรสมาก เพราะความเค็มเกี่ยวกับความดัน ซึ่งเป็นปัจจัยเสี่ยงสมองเสื่อม

ปรับอาหารไทยให้ใกล้แนว MIND ได้อย่างไร

ใช้หลักการเดียวกัน แต่เลือกวัตถุดิบที่หาง่ายในบ้านเรา ตัวอย่างการจับคู่กลุ่มอาหาร MIND กับอาหารไทย

1. 1ผักใบเขียวทุกวัน: ผักบุ้ง คะน้า ตำลึง ผักกาด ทำเป็นผัดน้ำมันน้อย ต้มจืด หรือแกงเลียง
2. 2ถั่วเมล็ดแห้ง: ถั่วเขียว ถั่วแดง ถั่วดำ ใส่ในข้าว แกง หรือของว่างแบบหวานน้อย
3. 3ปลาอย่างน้อยสัปดาห์ละครั้ง: ปลานึ่ง ปลาต้ม ปลาย่าง แทนปลาทอด
4. 4ธัญพืชไม่ขัดสี: สลับข้าวขาวกับข้าวกล้องหรือข้าวซ้อมมือ
5. 5น้ำมันไม่อิ่มตัว: ใช้น้ำมันพืชชนิดไม่อิ่มตัวแทนน้ำมันหมูและเนย ใช้น้อย ๆ
6. 6ผลไม้หวานน้อยแทนขนม

ข้อควรระวัง: คนที่เป็นโรคไตอาจต้องจำกัดโพแทสเซียมและฟอสฟอรัสจากผักและถั่ว คนที่เป็นเบาหวานต้องคุมปริมาณข้าวและผลไม้ ให้ปรึกษาแพทย์หรือนักกำหนดอาหารก่อนเปลี่ยนอาหารแบบเต็มรูปแบบ ซึ่ง NIA ก็แนะนำให้ปรึกษาผู้ให้บริการสุขภาพก่อนปรับอาหาร

ผู้ป่วยสมองเสื่อมเบื่ออาหารหรือกินไม่หยุด ดูแลอย่างไร

ปัญหาการกินพบได้เมื่อโรคดำเนินไป WHO ระบุว่าเมื่อสมองเสื่อมรุนแรงขึ้น ผู้ป่วยอาจกินและดื่มลำบาก และต้องการความช่วยเหลือในกิจวัตรมากขึ้น

• •เบื่ออาหาร น้ำหนักลด: ให้จดว่ากินได้แค่ไหน และน้ำหนักเปลี่ยนเท่าไร แล้วเล่าให้แพทย์ฟัง แนวทางเริ่มต้นอ่านได้ที่ ผู้สูงอายุเบื่ออาหาร ลูกหลานควรทำอะไรก่อน
• •กินไม่หยุด หรือลืมว่ากินแล้ว: เป็นอาการที่เกิดจากตัวโรค ไม่ใช่การแกล้ง ศูนย์ศรีพัฒน์ คณะแพทยศาสตร์ ม.เชียงใหม่ ย้ำว่าผู้ดูแลต้องเข้าใจว่าพฤติกรรมเปลี่ยนเพราะโรค และแนะนำเทคนิค เช่น การเบี่ยงเบนความสนใจและการให้คำชม
• •อาการเปลี่ยนเร็ว เช่น กลืนสำลักบ่อย ไม่ยอมกินน้ำ ซึมลง: ควรพบแพทย์โดยเร็ว

การจัดบ้านและกิจวัตรสำหรับผู้ป่วยอ่านได้ที่ ดูแลผู้ป่วยสมองเสื่อมที่บ้าน เริ่มจากอะไรก่อน

กาแฟและชาเกี่ยวกับสมองเสื่อมอย่างไร

ยังไม่พบคำแนะนำจากแหล่งทางการที่เราตรวจ ว่าควรดื่มกาแฟหรือชาเพื่อป้องกันสมองเสื่อม NIA กล่าวถึงงานในห้องทดลองที่พบว่าสารในชาเขียวสลายก้อนโปรตีนทาวที่สะสมในสมองผู้ป่วยอัลไซเมอร์ได้ แต่นี่เป็นงานในห้องปฏิบัติการ ยังไม่ใช่ผลในคน

สิ่งที่ควรคำนึงมากกว่าคือ น้ำตาลในกาแฟเย็นหรือชานมแบบไทย ซึ่งขัดกับหลักลดของหวาน และ WHO จัดการนอนไม่ดีเป็นปัจจัยเสี่ยงสมองเสื่อม ถ้าดื่มแล้วนอนไม่หลับก็ควรลด เรื่องกาแฟกับความดันและไขมันอ่านได้ที่ ความดันสูงกินกาแฟได้ไหม

ความเชื่อที่พบบ่อย: กินอาหารเสริมบำรุงสมองแทนการปรับอาหารได้

ไม่ได้ NIA ระบุว่ายังไม่มีวิตามินหรืออาหารเสริมใดพิสูจน์ได้ว่าป้องกันอัลไซเมอร์ในคน และในตอนนี้ไม่มีตัวใดที่แนะนำเพื่อป้องกันอัลไซเมอร์หรือความคิดถดถอย งานเรื่องวิตามินรวมบางงานพบคะแนนความจำดีขึ้น แต่ NIA ระบุว่ายังเป็นผลเบื้องต้น อาหารเสริมหลายชนิดยังไม่ถูกทดสอบเรื่องความคิด ความปลอดภัยไม่ชัด และอาจมีปฏิกิริยากับยา

เรื่องโอเมก้า 3 และน้ำมันปลา NIA ระบุว่างานในคนให้ผลปะปน งานหนึ่งพบว่า DHA ช่วยการเรียนรู้และความจำในผู้สูงอายุ แต่งานใหญ่ 4,000 คนไม่พบว่าชะลอการถดถอย อ่านความรู้พื้นฐานที่ โอเมก้า 3 คืออะไร และรายละเอียดวิตามินแต่ละตัวที่ สมองเสื่อมกินวิตามินอะไร

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าออยล์ (Beta Oil)

เบต้าออยล์ (Beta Oil) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0001 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 800 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ต่อ 1 แคปซูลมีน้ำมันคาโนลา 200 มก. น้ำมันมะกอก 200 มก. น้ำมันรำข้าว 109 มก. กรดแอสคอร์บิก (วิตามินซี) 30 มก. สารสกัดจากข้าว 10 มก. ดี-แอลฟา-โทโคเฟอริลแอซิเทต (50%) 5 มก. แอล-อาร์จินีน HCl 5 มก. แอล-ออร์นิทีน HCl 5 มก. และไฟโตสเตอรอล 2 มก.

ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับอาหารแนว MIND มีหลักฐานดังนี้

• •น้ำมันมะกอก 200 มก. — เป็นสารที่มีงานวิจัยเรื่องความจำในผู้สูงอายุผ่านงาน PREDIMED ซึ่งใช้น้ำมันมะกอกบริสุทธิ์อย่างน้อยวันละ 4 ช้อนโต๊ะร่วมกับอาหารเมดิเตอร์เรเนียนทั้งรูปแบบ ผลดีกว่ากลุ่มควบคุมในบางแบบทดสอบและไม่ต่างในบางแบบทดสอบ ในแคปซูลมี 0.2 กรัม น้อยกว่าในงานวิจัยหลายร้อยเท่า และฉลากไม่ได้ระบุว่าเป็นชนิดเอ็กซ์ตร้าเวอร์จิน
• •น้ำมันคาโนลา 200 มก. — มีโอเมก้า 3 ชนิด ALA ซึ่งไม่ใช่ EPA หรือ DHA แบบในน้ำมันปลา และปริมาณในแคปซูลน้อยมาก ไม่พบงานวิจัยเรื่องคาโนลากับสมองเสื่อม
• •วิตามินอี (ดี-แอลฟา-โทโคเฟอริลแอซิเทต 50%) 5 มก. — คิดเป็นวิตามินอีราว 2.5 มก. (คำนวณ) งานในผู้ป่วยอัลไซเมอร์ใช้วิตามินอี 2,000 IU ต่อวัน มากกว่าในแคปซูลหลายร้อยเท่า และงานทบทวน Cochrane ไม่พบว่าวิตามินอีทำให้ความคิดดีขึ้นหรือชะลอการเปลี่ยนเป็นสมองเสื่อม
• •กรดแอสคอร์บิก (วิตามินซี) 30 มก. — ไม่พบงานวิจัยที่ตรวจแล้วเรื่องวิตามินซีกับสมองเสื่อม และปริมาณนี้ต่ำกว่าที่ผู้ใหญ่ควรได้ต่อวัน (ชาย 90 หญิง 75 มก. ตาม MedlinePlus)

ไม่มีหลักฐานว่าแคปซูลนี้ป้องกันสมองเสื่อมหรือทำให้ความจำเปลี่ยนไป และแคปซูลน้ำมันไม่ได้ทดแทนผัก ปลา ถั่ว และธัญพืชในมื้ออาหาร

ผู้ป่วยสมองเสื่อมมักกินยาหลายตัว ควรให้ผู้ดูแลนำยาและอาหารเสริมทั้งหมดไปให้แพทย์หรือเภสัชกรตรวจก่อน โดยเฉพาะผู้ที่กินยาต้านเกล็ดเลือดหรือยาต้านการแข็งตัวของเลือด เพราะวิตามินอีขนาดสูงอาจเพิ่มความเสี่ยงเลือดออก ฉลากระบุว่าเด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน และผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร หากแพทย์ให้หยุด ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ ส่วนยาที่แพทย์สั่งให้กินต่อตามเดิม

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าออยล์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที