กินยาความดันแล้วขาบวม เท้าบวม เกิดจากอะไร อันตรายไหม

คำตอบสั้น: ขาบวมหรือข้อเท้าบวมหลังกินยาความดัน มักเกิดจาก ยากลุ่มแคลเซียมแชนเนลบล็อกเกอร์ (calcium channel blockers) เช่น แอมโลดิพีน (amlodipine) งานรวมผลการทดลอง 106 งานพบอาการบวมร้อยละ 10.7 ในผู้ใช้ยากลุ่มนี้ เทียบกับร้อยละ 3.2 ในกลุ่มเปรียบเทียบ และ ยิ่งขนาดยาสูงยิ่งบวมบ่อย อาการบวมจากยาเองมักไม่อันตรายเฉียบพลัน แต่ขาบวมก็เป็นอาการของโรคหัวใจ ไต หรือตับได้ จึงควรให้แพทย์ตรวจแยก ห้ามหยุดยาเอง และถ้ามีหายใจลำบากหรือเจ็บหน้าอก ข้อใดข้อหนึ่ง ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ยาที่ทำให้ข้อเท้าบวมบ่อยที่สุดคือกลุ่มแคลเซียมแชนเนลบล็อกเกอร์ เช่น แอมโลดิพีน
• •เชื่อว่าเกิดจากยาขยายหลอดเลือดแดงเล็ก ทำให้แรงดันในหลอดเลือดฝอยสูงและน้ำซึมออกมา
• •ขนาดยาสูงบวมบ่อยกว่าขนาดต่ำราว 2.8 เท่า และอาการบวมเพิ่มขึ้นตามระยะเวลาที่ใช้ยาจนถึง 6 เดือน
• •แพทย์มีทางเลือกหลายทาง เช่น ปรับขนาด เปลี่ยนยา หรือเพิ่มยากลุ่มเอซีอีไอหรือเออาร์บี
• •ขาบวมข้างเดียว ขาแดง ร้อน หรือหายใจเหนื่อย ไม่ใช่อาการที่ควรรอ

ทำไมยาแอมโลดิพีนทำให้ข้อเท้าบวม

ยากลุ่มนี้ลดความดันโดยคลายกล้ามเนื้อหลอดเลือด MedlinePlus อธิบายว่าแอมโลดิพีนลดความดันโดยทำให้หลอดเลือดคลายตัว หัวใจจึงไม่ต้องสูบฉีดแรง

งานรวมผลการทดลองของ Makani และคณะ (J Hypertens 2011) อธิบายว่าอาการบวมจากยากลุ่มนี้ เชื่อว่าเกิดจากหลอดเลือดแดงเล็กขยายตัว ทำให้แรงดันในหลอดเลือดฝอยสูงขึ้นและน้ำซึมออกนอกหลอดเลือด เมื่อรวมกับแรงโน้มถ่วง น้ำจึงไปกองที่ข้อเท้าและหลังเท้า

เอกสารยาของ MedlinePlus ระบุว่าอาการบวมที่มือ เท้า ข้อเท้า หรือขาส่วนล่าง เป็นผลข้างเคียงที่ควรบอกแพทย์ถ้ารุนแรงหรือไม่หายไป เภสัชกร รพ.รามาธิบดี ก็ระบุว่าถ้าบวมมากควรแจ้งแพทย์เพื่อปรับยา

ยาตัวอื่นที่ทำให้ขาบวมได้ตาม MedlinePlus เช่น ยาแก้ปวดกลุ่มเอ็นเสด (NSAIDs) สเตียรอยด์ ฮอร์โมนเอสโตรเจน และยาต้านซึมเศร้าบางชนิด จึงควรเล่าให้แพทย์ฟังทุกตัวที่กินอยู่ ทบทวนชื่อยาแต่ละกลุ่มได้ที่ ยาความดันมีกี่กลุ่ม

ขนาดยายิ่งสูง ยิ่งบวมไหม

ใช่ ตามข้อมูลจากงานรวมผลการทดลอง งานของ Makani และคณะรวม 106 การทดลอง ผู้ร่วมวิจัย 99,469 คน พบว่า

• •ผู้ใช้ยากลุ่มนี้บวมร้อยละ 10.7 เทียบกับร้อยละ 3.2 ในกลุ่มเปรียบเทียบหรือยาหลอก
• •ขนาดยาสูง (มากกว่าครึ่งหนึ่งของขนาดสูงสุดตามปกติ) บวมร้อยละ 16.1 เทียบกับขนาดต่ำร้อยละ 5.7 หรือราว 2.8 เท่า
• •อาการบวมเพิ่มขึ้นตามระยะเวลาที่ใช้ยา จนถึงราวร้อยละ 24 เมื่อใช้ยาครบ 6 เดือน
• •ระยะยาวมีผู้ป่วยมากกว่าร้อยละ 5 ที่ต้องหยุดยากลุ่มนี้เพราะบวม
• •ยาในกลุ่มย่อยที่ไม่ใช่ไดไฮโดรไพริดีน (non-DHP) บวมน้อยกว่า (ร้อยละ 3.1 เทียบกับร้อยละ 12.3)

แปลว่า บางคนเพิ่งเริ่มบวมหลังกินยามาหลายเดือน หรือหลังแพทย์เพิ่มขนาดยา ก็ยังอาจเป็นผลจากยาได้

บวมจากยา ต่างจากบวมจากหัวใจหรือไตอย่างไร

ดูด้วยตาแยกไม่ได้แน่นอน ต้องให้แพทย์ตรวจ MedlinePlus ระบุว่าขาบวมอาจเป็นสัญญาณของหัวใจล้มเหลว ไตวาย หรือตับวาย ซึ่งในภาวะเหล่านี้มีน้ำในร่างกายมากเกินแล้วไปสะสมที่ขา

ข้อสังเกตที่ทำให้ต้องคิดถึงโรคอื่นมากขึ้น จาก MedlinePlus

• •น้ำหนักขึ้นเร็วในเวลาไม่กี่วันถึงไม่กี่สัปดาห์ เพราะน้ำสะสม
• •หายใจเหนื่อย (ต้องไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669) หรือไอที่แย่ลงเวลานอนราบ ร่วมกับขาบวม ซึ่งอาจเป็นสัญญาณหัวใจล้มเหลว
• •เป็นโรคหัวใจหรือโรคไตอยู่แล้ว และขาบวมมากขึ้น
• •เป็นโรคตับ แล้วมีขาบวมหรือท้องบวม

แพทย์อาจตรวจเลือด ตรวจปัสสาวะ ตรวจคลื่นไฟฟ้าหัวใจ หรือเอกซเรย์ เพื่อหาสาเหตุ คนที่เป็นโรคไตเรื้อรังอยู่แล้ว อ่านเพิ่มที่ โรคไตเรื้อรังมีกี่ระยะ

บวมกดบุ๋มหมายความว่าอะไร

MedlinePlus อธิบายว่า บวมกดบุ๋ม (pitting edema) คือเมื่อใช้นิ้วกดบริเวณที่บวมนานประมาณ 5 วินาทีแล้วปล่อย จะเห็นรอยบุ๋มที่ค่อย ๆ คืนตัว ส่วนบวมแบบไม่บุ๋มจะไม่เหลือรอย

การกดบุ๋มบอกว่ามีน้ำสะสมในเนื้อเยื่อ แต่ไม่ได้บอกว่าเกิดจากยาหรือโรค บวมจากยา หัวใจ ไต หรือตับ ล้วนกดบุ๋มได้ จึงใช้แยกสาเหตุเองไม่ได้ แต่เป็นข้อมูลที่เล่าให้แพทย์ฟังได้ เช่น “กดแล้วบุ๋ม เป็นตอนเย็นมากกว่าตอนเช้า”

บวมสองข้างกับบวมข้างเดียว ต่างกันอย่างไร

• •บวมสองข้างเท่า ๆ กัน ไม่เจ็บ MedlinePlus ระบุว่าพบได้บ่อยโดยเฉพาะผู้สูงอายุ สาเหตุมีได้หลายอย่าง เช่น ยืนหรือนั่งนาน ยาบางชนิด และโรคหัวใจ ไต หรือตับ
• •บวมข้างเดียวที่เพิ่งเกิดหรือแย่ลง MedlinePlus ให้ติดต่อแพทย์ทันที และ MedlinePlus ระบุว่าลิ่มเลือดในขาและการติดเชื้อที่ขาก็เป็นสาเหตุของขาบวมได้ จึงไม่ควรคิดเองว่าเป็นแค่ผลของยาความดัน
• •ขาบวม แดง หรือร้อนเมื่อจับ หรือมีไข้ ก็ต้องติดต่อแพทย์ทันทีเช่นกัน

หมอแก้ขาบวมจากยาความดันอย่างไร

มีหลายทางเลือก และแพทย์จะเลือกตามความดันและโรคร่วมของคุณ ทางเลือกที่มีข้อมูลจากงานวิจัย

1. 1ปรับขนาดยา เพราะขนาดต่ำบวมน้อยกว่าขนาดสูง
2. 2เปลี่ยนยาในกลุ่มเดียวกันหรือกลุ่มย่อยอื่น งานของ Makani พบว่ายาบางกลุ่มย่อยบวมน้อยกว่า
3. 3เพิ่มยากลุ่มเอซีอีไอหรือเออาร์บี งานรวม 25 การทดลอง 17,206 คน (Am J Med 2011) พบว่าการใช้ยากลุ่มนี้คู่กัน ลดอาการบวมได้ร้อยละ 38 เมื่อเทียบกับใช้แคลเซียมแชนเนลบล็อกเกอร์ตัวเดียว
4. 4เปลี่ยนไปใช้ยาความดันกลุ่มอื่น

ทุกทางเลือกเป็นการตัดสินใจของแพทย์ MedlinePlus ระบุชัดว่าห้ามหยุดยาที่สงสัยว่าทำให้บวม โดยไม่ปรึกษาผู้ให้การรักษาก่อน

ยกขาสูง ลดเค็ม ช่วยได้ไหม

MedlinePlus แนะนำวิธีดูแลตัวเองสำหรับเท้าบวมทั่วไป ได้แก่

• •นอนหนุนขาบนหมอนให้สูงกว่าระดับหัวใจ
• •ขยับและออกกำลังขา เพื่อช่วยดันน้ำกลับสู่หัวใจ
• •กินอาหารเค็มน้อย ซึ่งอาจช่วยลดการสะสมของน้ำ
• •เดินทางไกลให้แวะลุกเดินบ่อย ๆ และเลี่ยงเสื้อผ้าที่รัดต้นขา

ข้อควรรู้คือ คำแนะนำเหล่านี้เป็นการดูแลเท้าบวมทั่วไป แหล่งที่เราเปิดตรวจไม่ได้ยืนยันว่าแก้บวมจากยาแอมโลดิพีนได้หมด และ MedlinePlus เตือนว่า ถ้านอนยกขาแล้วหายใจเหนื่อย ห้ามทำต่อ และหายใจเหนื่อยเป็นอาการที่ต้องไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

การลดเค็มมีประโยชน์กับความดันอยู่แล้ว แนวทางไทยแนะนำโซเดียมไม่เกิน 2 กรัมต่อวัน อ่านแหล่งโซเดียมแฝงในอาหารไทยได้ที่ โซเดียมแฝงในอาหารไทย

ได้ยินว่า “ขาบวมแปลว่ายาความดันทำไตพัง” จริงไหม

ไม่ใช่เสมอไป งานของ Makani อธิบายกลไกบวมจากยาแคลเซียมแชนเนลบล็อกเกอร์ว่าเชื่อว่าเกี่ยวกับการขยายตัวของหลอดเลือดแดงเล็ก ไม่ได้อธิบายว่าเกิดจากไตเสีย

แต่เพราะขาบวมก็เป็นอาการของโรคไตได้ วิธีที่ถูกคือให้แพทย์ตรวจค่าไตและปัสสาวะ ไม่ใช่หยุดยาเพราะกลัว อ่านเรื่องความเชื่อนี้ต่อที่ กินยาความดันไตพังไหม และการจัดยาหลายชนิดที่ ดูแลผู้สูงอายุที่กินยาหลายชนิด

บวมแบบไหนต้องรีบไปโรงพยาบาล

ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

ถ้ามีอาการ ข้อใดข้อหนึ่ง ต่อไปนี้

• •หายใจเหนื่อย หายใจลำบาก
• •เจ็บหน้าอก โดยเฉพาะรู้สึกแน่นหรือถูกบีบ
• •เป็นลมหรือหมดสติ
• •ใจเต้นเร็ว แรง หรือไม่สม่ำเสมอ (MedlinePlus ระบุเป็นอาการรุนแรงของแอมโลดิพีน)

ติดต่อแพทย์ทันที ไม่ต้องรอวันนัด

• •ขาบวมข้างเดียวที่เพิ่งเกิดหรือแย่ลง
• •ขาบวม แดง ร้อน หรือมีไข้
• •เป็นโรคหัวใจหรือโรคไตอยู่แล้ว และบวมมากขึ้น
• •น้ำหนักขึ้นเร็วผิดปกติในไม่กี่วัน

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าออยล์ (Beta Oil)

เบต้าออยล์ (Beta Oil) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0001 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 800 มก. ฉลากให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ดื่มน้ำตามมาก ๆ (ยกเว้นแพทย์ให้จำกัดน้ำ) ต่อ 1 แคปซูลมีน้ำมันคาโนลา 200 มก. น้ำมันมะกอก 200 มก. น้ำมันรำข้าว 109 มก. กรดแอสคอร์บิก (วิตามินซี) 30 มก. สารสกัดจากข้าว 10 มก. ดี-แอลฟา-โทโคเฟอริลแอซิเทต (50%) 5 มก. แอล-อาร์จินีน HCl 5 มก. แอล-ออร์นิทีน HCl 5 มก. และไฟโตสเตอรอล 2 มก.

ส่วนประกอบที่มักถูกถามคู่กับเรื่องความดัน มีหลักฐานดังนี้

• •แอล-อาร์จินีน HCl 5 มก. — แอล-อาร์จินีนเป็นกรดอะมิโน มีงานวิจัยแบบรวมผลการทดลองในคน 11 การทดลอง 387 คน ที่ให้กินวันละ 4–24 กรัม พบความดันตัวบนลดลงเฉลี่ยราว 5 มม.ปรอท และงานรวมอีกชิ้นพบว่าขนาดที่เริ่มเห็นผลคือประมาณ 4 กรัมต่อวัน ในแคปซูลมี 5 มิลลิกรัม ซึ่งน้อยกว่าขนาดที่ศึกษาอย่างน้อย 800 เท่า

ไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง ไม่มีหลักฐานว่าแคปซูลนี้ช่วยลดอาการขาบวมจากยา หรือใช้แทนการปรับยาโดยแพทย์ได้ ถ้าขาบวมขณะกินยาความดัน ให้แจ้งแพทย์

ข้อควรระวัง: วิตามินอีขนาดสูงอาจเพิ่มความเสี่ยงเลือดออกในผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด เช่น วาร์ฟาริน หรือยาต้านเกล็ดเลือด เช่น แอสไพริน โคลพิโดเกรล และงานวิจัย VINTAGE MI พบว่าแอล-อาร์จินีนวันละ 9 กรัมในผู้ป่วยหลังกล้ามเนื้อหัวใจตาย มีผู้เสียชีวิตมากกว่ากลุ่มยาหลอกจนต้องยุติงานก่อนกำหนด (ในแคปซูลมี 5 มก.) ผู้ที่เคยหัวใจวายควรปรึกษาแพทย์ก่อน ฉลากระบุให้ผู้ใช้ยาประจำตัวปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร อ่านเรื่องประกาศ อย. เกี่ยวกับโฆษณาผลิตภัณฑ์นี้ได้ที่ คำเตือนของ อย. เรื่องโฆษณาเบต้าออยล์

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าออยล์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที