หลอดเลือดสมองแตกกับตีบต่างกันอย่างไร อันไหนอันตรายกว่า

คำตอบสั้น: หลอดเลือดสมองตีบหรืออุดตัน คือหลอดเลือดถูกปิดจนเลือดไปเลี้ยงสมองไม่ได้ ส่วนหลอดเลือดสมองแตก คือหลอดเลือดฉีกขาดจนเลือดออกในสมอง ในไทยพบแบบตีบหรืออุดตันมากกว่า แต่แบบแตกมีโอกาสเสียชีวิตในเดือนแรกสูงกว่า ส่วนแบบตีบมักเหลือความพิการมากกว่า ทั้งสองแบบเป็นภาวะฉุกเฉินที่ดูอาการแยกเองที่บ้านไม่ได้ เห็นอาการเตือนข้อใดข้อหนึ่ง ให้โทร 1669 ทันที

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •กรมควบคุมโรคระบุว่าราว 80% เป็นแบบตีบหรืออุดตัน อีกราว 20% เป็นแบบแตก
• •แบบตีบส่วนใหญ่เกี่ยวกับคราบไขมันในผนังหลอดเลือดหรือลิ่มเลือดที่หลุดมาจากหัวใจ แบบแตกเกี่ยวกับความดันสูง หลอดเลือดโป่งพอง หลอดเลือดผิดปกติแต่กำเนิด และยาต้านการแข็งตัวของเลือด
• •อาการสองแบบคล้ายกัน ต้องใช้การตรวจภาพสมอง เช่น CT ที่โรงพยาบาลจึงแยกได้
• •ยาสลายลิ่มเลือดของแบบตีบต้องให้ภายในไม่กี่ชั่วโมงหลังเริ่มมีอาการ กรมควบคุมโรคจึงย้ำให้ถึงโรงพยาบาลภายใน 4 ชั่วโมง 30 นาที
• •อัมพฤกษ์และอัมพาตเป็นคำชาวบ้านของผลจากโรคเดียวกัน ต่างกันที่ความรุนแรง

หลอดเลือดสมองตีบ อุดตัน และแตก ต่างกันอย่างไร

ทั้งสามแบบทำให้สมองบางส่วนเสียหายทันที ต่างกันที่ว่าเลือด "ไปไม่ถึง" หรือ "ทะลักออกมา"

หลอดเลือดสมองตีบ

สถาบันหัวใจ ปอด และเลือดแห่งชาติสหรัฐฯ (NHLBI) อธิบายว่า คราบไขมัน (plaque) ค่อย ๆ สะสมในผนังหลอดเลือดจนหลอดเลือดแข็งและแคบลง ภาวะนี้เรียกว่าหลอดเลือดแดงแข็ง (atherosclerosis) เกิดได้ทั้งหลอดเลือดในสมองและหลอดเลือดแดงที่คอซึ่งส่งเลือดขึ้นสมอง อ่านกลไกเพิ่มได้ที่ หลอดเลือดแดงแข็งคืออะไร

หลอดเลือดสมองอุดตัน

ลิ่มเลือดก่อตัวที่อื่นแล้วหลุดลอยไปอุดหลอดเลือดในสมอง NHLBI ระบุว่าลิ่มเลือดอาจมาจากหัวใจ เช่น ในผู้ที่มีหัวใจเต้นผิดจังหวะชนิด AF (atrial fibrillation) โรคหลอดเลือดหัวใจ หรือโรคลิ้นหัวใจ แพทย์ศิริราชอธิบายว่า ในคนอายุน้อยที่เป็นอัมพาต ส่วนหนึ่งเกิดจากโรคหัวใจบางชนิดที่มีลิ่มเลือดหลุดไปอุดหลอดเลือดสมอง

แพทย์มักรวมสองแบบแรกเป็นกลุ่มเดียวกัน เรียกว่าโรคหลอดเลือดสมองขาดเลือด (ischemic stroke)

หลอดเลือดสมองแตก

หลอดเลือดในหรือบนผิวสมองฉีกขาด เลือดออกไปกดเนื้อสมอง เรียกว่า hemorrhagic stroke สาเหตุที่ NHLBI ระบุ ได้แก่ ความดันโลหิตสูง หลอดเลือดโป่งพอง กลุ่มหลอดเลือดผิดรูปแต่กำเนิด (AVM) และยาต้านการแข็งตัวของเลือด รพ.รามาธิบดี อธิบายเพิ่มว่าหลอดเลือดอาจเปราะบางมาตั้งแต่กำเนิด

ความดันสูงเกี่ยวกับหลอดเลือดสมองแตกอย่างไร ไขมันสูงเกี่ยวกับแบบตีบอย่างไร

ความดันสูงคือแรงดันที่กระแทกผนังหลอดเลือดตลอดเวลา ส่วนไขมันสูงคือวัตถุดิบของคราบที่ทำให้หลอดเลือดแคบ

• •ความดันสูง: NHLBI อธิบายว่าความดันสูงเพิ่มแรงกดบนผนังด้านในของหลอดเลือด จึงเพิ่มโอกาสที่หลอดเลือดจะแตก และยังเป็นปัจจัยเสี่ยงของแบบตีบด้วย อ่านต่อที่ ความดันสูงทำลายอวัยวะใดบ้าง
• •ไขมันสูง: ไขมันในเลือดสูงเป็นปัจจัยเสี่ยงของโรคหลอดเลือดสมองตามรายการของ NHLBI เพราะเกี่ยวกับการสะสมของคราบไขมันในหลอดเลือด
• •ปัจจัยอื่นที่ทั้งสองแบบมีร่วมกัน: เบาหวาน บุหรี่ อ้วน ไม่ออกกำลังกาย และเคยเป็นโรคหลอดเลือดสมองมาก่อน

อาการต่างกันไหม แยกเองที่บ้านได้ไหม

แยกเองไม่ได้ แพทย์ศิริราชอธิบายว่าการตีบ อุดตัน และแตก ทำให้เกิดอาการทางระบบประสาทที่บางครั้งคล้ายกัน ลักษณะเด่นคืออาการเกิดขึ้นทันทีทันใด ไม่ใช่ค่อยเป็นค่อยไปเป็นวันหรือเป็นเดือน

อาการที่ MedlinePlus (หอสมุดแพทย์แห่งชาติสหรัฐฯ) ระบุ ได้แก่ กล้ามเนื้อใบหน้า แขน หรือขาอ่อนแรง มักเป็นข้างเดียว ชาหรือเป็นเหน็บซีกเดียว และในกรณีเลือดออกในสมอง อาจปวดศีรษะทันทีและรุนแรง แต่อาการปวดหัวก็ไม่ได้แยกชนิดได้แน่นอน

NHLBI ระบุว่าการตรวจ CT สมองบอกได้ว่ามีเลือดออกในสมองหรือไม่ และยิ่งตรวจได้เร็ว แพทย์ก็ยิ่งวินิจฉัยและรักษาได้เร็ว นี่คือเหตุผลที่ห้ามให้ยาใด ๆ เองที่บ้าน รวมถึงแอสไพริน เพราะยังไม่มีใครรู้ว่าเป็นแบบตีบหรือแบบแตก

ทำไมต้องไปโรงพยาบาลให้เร็วที่สุด

เพราะการรักษาหลักของแบบตีบมีกรอบเวลา ถ้ามาช้าเกินจะใช้ไม่ได้

• •NHLBI ระบุว่ายาสลายลิ่มเลือด tPA ต้องให้ภายใน 3 ชั่วโมงหลังเริ่มมีอาการ และแพทย์อาจให้ได้ถึง 4.5 ชั่วโมง
• •MedlinePlus ระบุกรอบเดียวกันว่าต้องเริ่มภายใน 4 ชั่วโมงครึ่งนับจากเวลาที่อาการเริ่ม
• •กรมควบคุมโรค (สคร.9 นครราชสีมา) ใช้หลัก B.E.F.A.S.T. และย้ำให้ไปถึงโรงพยาบาลภายใน 4 ชั่วโมง 30 นาที โดยโทร 1669

จำ B.E.F.A.S.T. — มีอาการข้อใดข้อหนึ่ง โทร 1669 ทันที

• •B (Balance) เวียนหัว เดินเซ ทรงตัวไม่ได้
• •E (Eyes) ตามัว มองเห็นภาพซ้อน
• •F (Face) หน้าเบี้ยว ปากเบี้ยว
• •A (Arm) แขนขาอ่อนแรงซีกเดียว
• •S (Speech) พูดไม่ชัด พูดไม่ออก
• •T (Time) จดเวลาที่เริ่มมีอาการ แล้วรีบโทร 1669

ไม่ต้องรอให้มีหลายอาการ อาการเดียวก็โทรได้ทันที บทความ สัญญาณเตือนและหลัก FAST อธิบายวิธีสังเกตแต่ละข้อละเอียดกว่านี้

กรมสนับสนุนบริการสุขภาพระบุว่าแขนขาอ่อนแรงครึ่งซีกหรือพูดไม่ชัด เป็นหนึ่งในอาการฉุกเฉินวิกฤตตามสิทธิ UCEP ซึ่งไม่เสียค่าใช้จ่ายใน 72 ชั่วโมงแรก และ 1669 ช่วยประสานสิทธิได้ตลอด 24 ชั่วโมง

การรักษาแต่ละแบบต่างกันอย่างไร

แบบตีบหรืออุดตัน

• •ยาสลายลิ่มเลือด (tPA) ภายในกรอบเวลาข้างต้น
• •ใส่สายสวนเข้าไปดึงลิ่มเลือด (thrombectomy) NHLBI อธิบายว่าใช้สายสวนขนาดเล็กเข้าไปเปิดหลอดเลือดที่อุด
• •ยาต้านเกล็ดเลือด แพทย์ศิริราชอธิบายว่าการให้แอสไพรินโดยแพทย์ช่วยไม่ให้หลอดเลือดตีบมากขึ้น และยิ่งให้เร็วยิ่งดี

แบบแตก

• •NHLBI ระบุว่าแพทย์อาจให้ยาลดความดัน และจัดการยาต้านการแข็งตัวของเลือดที่อาจเป็นต้นเหตุของเลือดออก ซึ่งเป็นการตัดสินใจของแพทย์ในโรงพยาบาลเท่านั้น
• •อาจผ่าตัดเอาก้อนเลือดออก ระบายน้ำในสมอง หรือรักษาหลอดเลือดโป่งพองด้วยการหนีบ (clipping) หรือใส่ขดลวด (coil embolization)
• •แพทย์ศิริราชอธิบายว่าหลายรายเป็นการรักษาแบบประคับประคองและเฝ้าระวังโรคแทรกซ้อน

ยาที่ใช้กับแบบตีบมุ่งสลายหรือกันลิ่มเลือด ส่วน NHLBI จัดยาต้านการแข็งตัวของเลือดเป็นปัจจัยหนึ่งของเลือดออกในสมอง การรักษาสองแบบจึงแทบตรงข้ามกัน และแพทย์ต้องดูผลตรวจภาพสมองก่อนเสมอ

อัมพฤกษ์กับอัมพาตต่างกันอย่างไร

เป็นผลของโรคเดียวกัน ต่างกันที่ความรุนแรง แพทย์ศิริราชอธิบายว่าคำว่าอัมพาตในภาษาชาวบ้านหมายถึงโรคหลอดเลือดสมองที่ทำให้แขนขาซีกใดซีกหนึ่งอ่อนแรงหรือเดินไม่ได้ อัมพาตมักเป็นมาก ส่วนอัมพฤกษ์เป็นน้อยกว่า และทั้งสองแบบเกิดได้จากหลอดเลือดสมองตีบ อุดตัน หรือแตก

คนที่เป็นน้อยอาจกลับมาเดินได้ ส่วนคนที่เป็นมาก เป้าหมายของการฟื้นฟูคือฝึกใช้มืออีกข้างช่วยทำกิจวัตร เช่น ตักข้าว แปรงฟัน

หลอดเลือดสมองโป่งพองคืออะไร

NHLBI อธิบายว่าหลอดเลือดโป่งพอง (aneurysm) คือส่วนของหลอดเลือดแดงที่พองออกเป็นกระเปาะคล้ายลูกโป่ง ซึ่งยืดและแตกได้ เมื่อแตกจะเกิดเลือดออกในสมอง

สัญญาณที่ต้องจำ: ปวดศีรษะขึ้นมาทันทีและรุนแรง เป็นหนึ่งในอาการที่ต้องไปโรงพยาบาลทันที ไม่ควรกินยาแก้ปวดแล้วนอนรอดู

อันไหนอันตรายกว่า และความเชื่อที่พบบ่อย

ได้ยินว่าแบบแตกอันตรายกว่า แบบตีบไม่เป็นไร จริงไหม จริงเพียงครึ่งเดียว แพทย์ศิริราชอธิบายว่าแบบแตกมีโอกาสเสียชีวิตในเดือนแรกสูง อาจถึง 40% ส่วนแบบตีบหรืออุดตันมีโอกาสเสียชีวิตน้อยกว่า แต่มักเหลือความพิการมากกว่า ทั้งสองแบบจึงอันตราย และต้องรีบไปโรงพยาบาลเท่ากัน

ได้ยินว่าเป็นแต่คนแก่ จริงไหม ไม่จริง แพทย์ศิริราชอธิบายว่าโรคนี้เป็นได้ตั้งแต่วัยกลางคน และคนอายุน้อยก็เป็นได้จากโรคหัวใจบางชนิด

ได้ยินว่าอาการหายเองแล้วแปลว่าไม่เป็นไร จริงไหม ไม่จริง อาการที่หายเองอาจเป็นสโตรกเตือน (TIA) ซึ่ง MedlinePlus ระบุว่าเป็นภาวะฉุกเฉิน และต้องไปโรงพยาบาลเช่นกัน

ป้องกันหลอดเลือดสมองตีบและแตกอย่างไร

NHLBI ระบุว่าปัจจัยเสี่ยงที่ควบคุมได้ เช่น ความดันสูง อ้วน ไม่ขยับร่างกาย อาหารไม่ดี และสูบบุหรี่ เกี่ยวข้องกับสโตรก 82–90% สิ่งที่ทำได้จึงคล้ายกันทั้งสองแบบ

• •คุมความดัน สำคัญที่สุดสำหรับแบบแตก กินยาตามแพทย์สั่งทุกวัน และวัดความดันที่บ้านตามนัด
• •คุมไขมันและน้ำตาล ลดการสะสมของคราบไขมันที่ทำให้หลอดเลือดตีบ
• •ลดเค็ม แนวทางของสมาคมความดันโลหิตสูงแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2567 แนะนำโซเดียมน้อยกว่า 2 กรัมต่อวัน เทียบได้กับเกลือ 1 ช้อนชา หรือน้ำปลา 3 ช้อนชา
• •เลิกบุหรี่ ขอความช่วยเหลือได้ที่สายด่วนเลิกบุหรี่ 1600
• •ผู้ที่หัวใจเต้นผิดจังหวะชนิด AF ไปตามนัดและกินยาตามแพทย์สั่ง เพราะเป็นต้นเหตุของลิ่มเลือดที่หลุดไปอุดสมอง
• •ผู้ที่กินยาต้านการแข็งตัวของเลือด ห้ามหยุดยาเอง แต่ต้องแจ้งแพทย์และเภสัชกรทุกครั้งก่อนเริ่มยา สมุนไพร หรืออาหารเสริมใหม่ อ่าน อาหารเสริมที่ต้องระวังเมื่อกินยาละลายลิ่มเลือด

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าออยล์ (Beta Oil)

เบต้าออยล์ (Beta Oil) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0001 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 800 มก. วันละ 1 แคปซูล ดื่มน้ำตามมาก ๆ (ยกเว้นแพทย์ให้จำกัดน้ำ) ฉลากระบุส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูล ได้แก่ น้ำมันคาโนลา 200 มก. น้ำมันมะกอก 200 มก. น้ำมันรำข้าว 109 มก. กรดแอสคอร์บิก (วิตามินซี) 30 มก. สารสกัดจากข้าว 10 มก. ดี-แอลฟา-โทโคเฟอริลแอซิเทต (50%) 5 มก. แอล-อาร์จินีน HCl 5 มก. แอล-ออร์นิทีน HCl 5 มก. และไฟโตสเตอรอล 2 มก.

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่เกี่ยวกับการตัดสินใจเมื่อมีอาการเตือนของสโตรก เห็นอาการข้อใดข้อหนึ่งต้องโทร 1669 ไม่ใช่รอดูอาการหรือหันไปพึ่งอาหารเสริม

ส่วนประกอบหลักเป็นน้ำมันพืช ซึ่งงานวิจัยที่เกี่ยวข้องล้วนใช้ปริมาณระดับอาหาร ดังนี้

• •น้ำมันมะกอก 200 มก. — งานรวมผลการศึกษาเชิงสังเกต (Br J Nutr 2014) พบว่าการกินน้ำมันมะกอกมากขึ้นสัมพันธ์กับการเกิดสโตรกที่น้อยลง โดยคิดต่อการกินเพิ่มวันละ 25 กรัม แต่ไม่พบความสัมพันธ์ที่มีนัยสำคัญกับโรคหลอดเลือดหัวใจ งานลักษณะนี้บอกได้แค่ความสัมพันธ์ ไม่ได้พิสูจน์ว่าเป็นเหตุและผล ส่วนงาน PREDIMED ในสเปนให้ผู้มีความเสี่ยงสูงกินอาหารเมดิเตอร์เรเนียนร่วมกับน้ำมันมะกอกอย่างน้อยวันละ 4 ช้อนโต๊ะ ในแคปซูลมีน้ำมันมะกอก 200 มิลลิกรัม (0.2 กรัม) ซึ่งน้อยกว่าปริมาณในงานวิจัยหลายร้อยเท่า และฉลากไม่ได้ระบุว่าเป็นน้ำมันมะกอกเกรดใด
• •น้ำมันคาโนลา 200 มก. — มีงานรวมผลการทดลองในคนว่า เมื่อใช้เป็นน้ำมันหลักในอาหารแทนไขมันชนิดอื่น LDL ลดลงเฉลี่ยราว 6 มก./ดล. แต่ไม่เปลี่ยน HDL และไตรกลีเซอไรด์ ปริมาณที่ศึกษาคือน้ำมันที่ใช้ปรุงอาหารทั้งวัน (หลายสิบกรัม) ส่วนในแคปซูลมี 200 มิลลิกรัม
• •น้ำมันรำข้าว 109 มก. — มีงานวิจัยในคน รวมถึงงานของคณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ที่ให้ผู้มีไขมันสูงใช้น้ำมันรำข้าววันละ 30 มิลลิลิตรปรุงอาหาร 3 มื้อ นาน 4 สัปดาห์ แล้ว LDL ลดลงมากกว่ากลุ่มที่ใช้น้ำมันถั่วเหลือง ในแคปซูลมี 109 มิลลิกรัม ซึ่งน้อยกว่าปริมาณในงานวิจัยหลายร้อยเท่า
• •แอล-อาร์จินีน HCl 5 มก. — เป็นกรดอะมิโนที่มีงานรวมผลการทดลองในคนเรื่องความดัน โดยใช้วันละ 4–24 กรัม ขนาดที่เห็นผลเริ่มที่ประมาณ 4 กรัมต่อวัน ในแคปซูลมี 5 มิลลิกรัม น้อยกว่าขนาดที่ศึกษาอย่างน้อย 800 เท่า

ยังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง และไม่มีหลักฐานว่าแคปซูลนี้ลดโอกาสเกิดหลอดเลือดสมองตีบหรือแตก

ข้อควรระวัง: ผลิตภัณฑ์มีวิตามินอี การทดลอง Physicians' Health Study II ที่ให้วิตามินอี 400 IU วันเว้นวันนาน 8 ปี ไม่ลดเหตุการณ์หัวใจและหลอดเลือด และพบสโตรกชนิดเลือดออกมากขึ้น (HR 1.74) วิตามินอีในแคปซูลนี้อยู่ในระดับไม่กี่มิลลิกรัม ต่ำกว่าขนาดในงานนั้นมาก แต่วิตามินอีขนาดสูงอาจเพิ่มความเสี่ยงเลือดออกในผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด เช่น วาร์ฟาริน หรือยาต้านเกล็ดเลือด เช่น แอสไพริน โคลพิโดเกรล ผู้ใช้ยากลุ่มนี้จึงต้องแจ้งแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเริ่ม และห้ามหยุดยาเหล่านี้เอง นอกจากนี้ งานวิจัย VINTAGE MI ในผู้ป่วยหลังกล้ามเนื้อหัวใจตาย (แอล-อาร์จินีนวันละ 9 กรัม) พบผู้เสียชีวิต 6 รายในกลุ่มอาร์จินีน เทียบกับ 0 รายในกลุ่มยาหลอก จนต้องยุติการศึกษาก่อนกำหนด ผู้ที่เคยหัวใจวายจึงควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้ผลิตภัณฑ์ที่มีอาร์จินีน ฉลากระบุว่าเด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน และผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าออยล์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที