ตรวจมวลกระดูกคืออะไร ทำอย่างไร เจ็บไหม ใช้เวลานานไหม

คำตอบสั้น: การตรวจมวลกระดูกมาตรฐานใช้เครื่อง DXA (เอกซเรย์พลังงานต่ำสองระดับ) วัดที่กระดูกสันหลังส่วนเอวและกระดูกสะโพก ผู้รับการตรวจนอนนิ่ง ๆ บนเตียง ให้แขนเครื่องเลื่อนผ่านตัว ไม่เจ็บ ใช้เวลาราว 5–20 นาทีแล้วแต่จำนวนตำแหน่ง ไม่ต้องงดอาหาร แต่ MedlinePlus แนะนำให้งดแคลเซียมเสริม 24 ชั่วโมงก่อนตรวจ รังสีที่ได้น้อยกว่าการเอกซเรย์ปอด ส่วนเครื่องอัลตราซาวด์ส้นเท้าที่เห็นตามงานต่าง ๆ ใช้คัดกรองได้ แต่ใช้วินิจฉัยกระดูกพรุนไม่ได้

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •กระดูกพรุนเป็นโรคเงียบ มักไม่มีอาการจนกระดูกหัก การตรวจมวลกระดูกจึงเป็นทางเดียวที่จะรู้ก่อน
• •เครื่องมาตรฐานคือ DXA วัดที่กระดูกสันหลังส่วนเอวและสะโพก บางกรณีวัดที่ปลายแขนเพิ่ม
• •ไม่ต้องงดน้ำงดอาหาร ใส่เสื้อผ้าที่ไม่มีโลหะ และงดแคลเซียมเสริม 24 ชั่วโมงก่อนตรวจ
• •ไม่เจ็บ ไม่ต้องฉีดยา ไม่ต้องเข้าอุโมงค์ แค่นอนนิ่ง
• •รังสีน้อยกว่าเอกซเรย์ปอด แต่ผู้ที่ตั้งครรภ์หรืออาจตั้งครรภ์ต้องแจ้งเจ้าหน้าที่ก่อน
• •อัลตราซาวด์ส้นเท้าเอาค่า T-score ไปวินิจฉัยแบบ DXA ไม่ได้ ถ้าผลผิดปกติให้ไปตรวจ DXA ต่อ

ตรวจมวลกระดูกคืออะไร

การตรวจมวลกระดูก (bone mineral density หรือ BMD) คือการวัดว่าในกระดูกมีแร่ธาตุหนาแน่นแค่ไหน ยิ่งความหนาแน่นต่ำ กระดูกยิ่งเปราะและหักง่าย

สถาบันโรคข้อและกระดูกแห่งชาติสหรัฐ (NIAMS) อธิบายว่ากระดูกพรุนเป็นโรคเงียบ เพราะมักไม่มีอาการเลย หลายคนรู้ตัวครั้งแรกตอนกระดูกหักจากการล้มเบา ๆ หรือตัวเตี้ยลงจากกระดูกสันหลังยุบ

ข้อมูลไทยจากมูลนิธิโรคกระดูกพรุนแห่งประเทศไทย (TOPF) ระบุว่าคนไทยเป็นกระดูกพรุนราวร้อยละ 20 ในผู้หญิง และร้อยละ 10 ในผู้ชาย ส่วนผู้ที่สะโพกหักในเชียงใหม่ เสียชีวิตภายใน 1 ปีราวร้อยละ 17–21 การตรวจก่อนกระดูกหักจึงสำคัญมาก อ่านภาพรวมของโรคได้ที่ กระดูกพรุนในวัย 50 ปีขึ้นไป

เครื่อง DXA คืออะไร ตรวจตรงไหนของร่างกาย

DXA หรือ DEXA ย่อมาจาก dual-energy X-ray absorptiometry เป็นเครื่องที่ส่งรังสีเอกซ์พลังงานต่ำสองระดับผ่านกระดูก แล้วคำนวณความหนาแน่นจากปริมาณรังสีที่ผ่านออกมา

ตำแหน่งที่ตรวจตามแนวทางเวชปฏิบัติ

• •กระดูกสันหลังส่วนเอว (L1–L4) และกระดูกสะโพก เป็นตำแหน่งหลักที่ใช้วินิจฉัย ทั้งแนวทาง TOPF 2021 และสมาคมการวัดความหนาแน่นกระดูกนานาชาติ (ISCD) แนะนำให้วัดทั้งสองตำแหน่ง
• •ปลายแขน (กระดูกเรเดียสส่วนหนึ่งในสาม) ISCD ให้วัดเพิ่มเมื่อวัดสันหลังหรือสะโพกไม่ได้หรือแปลผลไม่ได้ ผู้ที่มีภาวะพาราไทรอยด์ทำงานเกิน และผู้ที่น้ำหนักเกินขีดจำกัดของเตียงเครื่อง

แพทย์ใช้ค่าที่ต่ำกว่าระหว่างคอกระดูกสะโพกกับสะโพกรวม มาตัดสิน จึงไม่แปลกที่ผลแต่ละตำแหน่งจะต่างกัน อ่านวิธีแปลผลได้ที่ อ่านผลตรวจมวลกระดูก T-score Z-score

ขั้นตอนการตรวจเป็นอย่างไร

ตามคำอธิบายของ MedlinePlus และ NHS ขั้นตอนเป็นแบบนี้

1. 1เจ้าหน้าที่ให้ถอดของที่เป็นโลหะ เช่น เครื่องประดับ เข็มขัด ตะขอ กระดุมโลหะ ซิป บางแห่งให้เปลี่ยนเป็นชุดของโรงพยาบาล
2. 2นอนหงายบนเตียงที่เปิดโล่ง ไม่ต้องเข้าอุโมงค์แบบเครื่องเอ็มอาร์ไอ
3. 3แขนเครื่องเลื่อนผ่านเหนือตัวช้า ๆ ระหว่างนี้ต้องนอนนิ่ง เพื่อให้ภาพไม่เบลอ
4. 4ตรวจเสร็จกลับบ้านได้ทันที ไม่ต้องพักฟื้น

NHS อธิบายว่ารังสีที่ใช้ต่ำกว่าการเอกซเรย์ทั่วไปมาก จนเจ้าหน้าที่อยู่ในห้องเดียวกันระหว่างตรวจได้

ต้องงดอาหารหรืองดแคลเซียมก่อนตรวจไหม

ไม่ต้องงดน้ำงดอาหาร มูลนิธิโรคกระดูกพรุนแห่งประเทศไทยระบุไว้ในบทความสำหรับประชาชนว่าการตรวจมวลกระดูกไม่ต้องงดอาหาร ไปตรวจหลังกินข้าวเช้าได้ตามปกติ

แต่ควรงดแคลเซียมเสริม MedlinePlus (ปรับปรุง 1 เม.ย. 2025) แนะนำให้งดแคลเซียมเสริมภายใน 24 ชั่วโมงก่อนตรวจ

สิ่งที่ควรเตรียมและแจ้งเจ้าหน้าที่

• •ตั้งครรภ์หรืออาจตั้งครรภ์ ต้องแจ้งก่อน เพราะ NHS ระบุว่าไม่แนะนำให้ผู้ตั้งครรภ์รับรังสีเอกซ์
• •เคยผ่าตัดใส่โลหะที่หลังหรือสะโพก ให้แจ้ง เพราะ ISCD ระบุว่าวัดสะโพกข้างใดก็ได้ และให้วัดปลายแขนเมื่อวัดสันหลังหรือสะโพกไม่ได้
• •ผลตรวจครั้งก่อน ถ้าเคยตรวจ ให้นำไปด้วย และถ้าเป็นไปได้ตรวจที่เดิม เพราะการเทียบผลบนเครื่องเดียวกันแม่นกว่า
• •รายการยาที่กินอยู่ โดยเฉพาะยาสเตียรอยด์ ยาไทรอยด์ ยากันชัก และยากระดูกพรุน

ส่วนยาประจำตัวอื่น ไม่ต้องหยุดยาเอง ถ้าสงสัยให้ถามเจ้าหน้าที่ตอนนัดตรวจ

รังสีจากการตรวจมากแค่ไหน อันตรายไหม

รังสีจาก DXA น้อยมาก MedlinePlus เขียนว่าการเอกซเรย์ปอดหนึ่งครั้งได้รังสีมากกว่าการตรวจ DXA และผู้เชี่ยวชาญส่วนใหญ่มองว่าความเสี่ยงต่ำมากเมื่อเทียบกับประโยชน์ของการพบกระดูกพรุนก่อนกระดูกหัก

สรุปง่าย ๆ สำหรับผู้สูงอายุที่แพทย์สั่งตรวจ ประโยชน์จากการรู้ผลเร็วมีมากกว่าความเสี่ยงจากรังสี ข้อควรระวังหลักคือผู้ตั้งครรภ์ ตามที่กล่าวไปแล้ว

ใช้เวลานานเท่าไร เจ็บไหม

ไม่เจ็บ ทั้ง MedlinePlus และ NIAMS ระบุตรงกันว่าการตรวจ DXA ไม่เจ็บและไม่มีการแทงเข็ม สิ่งเดียวที่อาจไม่สบายคือต้องนอนนิ่งบนเตียงตรวจสักพัก ผู้ที่ปวดหลังมากหรือนอนราบนานไม่ได้ให้แจ้งเจ้าหน้าที่ก่อน

เวลาที่ใช้ มูลนิธิโรคกระดูกพรุนแห่งประเทศไทยระบุราว 5–10 นาที ส่วน NHS ระบุ 10–20 นาที ความต่างขึ้นกับจำนวนตำแหน่งที่วัดและรุ่นเครื่อง ยังไม่นับเวลารอคิวและรอพบแพทย์ฟังผล

อัลตราซาวด์ส้นเท้าตามงานต่าง ๆ ใช้แทนได้ไหม

ใช้แทนไม่ได้ในการวินิจฉัย เครื่องที่ให้วางเท้าในกล่องตามงานสุขภาพหรือห้างคือเครื่องอัลตราซาวด์วัดกระดูกส้นเท้า (quantitative ultrasound หรือ QUS)

ข้อสรุปของ ISCD ฉบับปี 2019 ที่ควรรู้

• •ส้นเท้าเป็นตำแหน่งเดียวที่มีการรับรองให้ใช้ QUS ทางคลินิก
• •เครื่อง QUS ที่ผ่านการรับรองช่วยทำนายโอกาสกระดูกหักได้ในหญิงวัยหมดประจำเดือนและชายอายุมากกว่า 65 ปี
• •ผล QUS กับผล DXA ไม่ตรงกันได้บ่อย และไม่ได้แปลว่าเครื่องใดเครื่องหนึ่งเสีย
• •เกณฑ์วินิจฉัยขององค์การอนามัยโลกใช้กับค่า T-score จากเครื่อง QUS ไม่ได้ แม้ใบผลจะพิมพ์ตัวเลข T-score มาก็ตาม
• •การตัดสินใจให้ยาควรใช้ DXA ที่สันหลังและสะโพกถ้าทำได้ และ QUS ใช้ติดตามผลการรักษาไม่ได้

ดังนั้นถ้าเคยวัดที่ส้นเท้าแล้วผลออกมาว่า "ปกติ" อย่าเพิ่งวางใจถ้ายังมีปัจจัยเสี่ยงตามเกณฑ์ และถ้าผล "ต่ำ" ก็ไม่ได้แปลว่าเป็นกระดูกพรุนแน่นอน ให้นำผลไปปรึกษาแพทย์เพื่อพิจารณาตรวจ DXA

ตรวจเสร็จแล้วได้อะไร และทำอะไรต่อ

ใบผลจะมีค่าความหนาแน่น (g/cm²) ของแต่ละตำแหน่ง ค่า T-score และ Z-score แพทย์จะนำค่าเหล่านี้รวมกับปัจจัยเสี่ยงอื่น เช่น อายุ ประวัติกระดูกหัก ยาที่ใช้ และคะแนน FRAX (เครื่องมือประเมินโอกาสกระดูกหักใน 10 ปี มีฉบับสำหรับคนไทย) เพื่อแบ่งระดับความเสี่ยง

แนวทาง TOPF 2021 ใช้ผลนี้แบ่งการดูแลดังนี้

• •เสี่ยงต่ำถึงปานกลาง ยังไม่แนะนำยากระดูกพรุน ให้ได้แคลเซียมและวิตามินดีเพียงพอ ปรับพฤติกรรม และประเมินซ้ำใน 2–5 ปี
• •เสี่ยงสูง แนะนำยากลุ่มบิสฟอสโฟเนตเป็นยาแรก อ่านต่อที่ ยากระดูกพรุนมีอะไรบ้าง
• •นอกจากนี้ TOPF ระบุให้ตรวจ DXA ก่อนเริ่มยากระดูกพรุน และ 1–2 ปีหลังเริ่มรักษา

แพทย์อาจสั่งตรวจเลือดเพิ่ม เช่น แคลเซียม ฟอสเฟต การทำงานของไตและตับ และระดับวิตามินดี เพื่อหาสาเหตุอื่นที่ทำให้กระดูกบาง ตามที่แนวทาง TOPF แนะนำ

ใครควรไปตรวจ และควรเริ่มอายุเท่าไร อ่านต่อที่ ใครควรตรวจมวลกระดูก ส่วนเรื่องค่าใช้จ่ายและสิทธิ อ่านที่ ตรวจมวลกระดูกราคาเท่าไร เบิกได้ไหม

ระหว่างรอตรวจ ทำอะไรได้บ้าง

สิ่งที่ทำได้ทันทีและไม่ต้องรอผลตรวจคือป้องกันการหกล้ม เพราะกระดูกที่บางจะหักเมื่อล้ม

• •ออกกำลังกายฝึกกล้ามเนื้อและการทรงตัว คณะทำงานด้านเวชศาสตร์ป้องกันของสหรัฐ (USPSTF 2024) แนะนำการออกกำลังกายเพื่อป้องกันหกล้มในผู้อายุ 65 ปีขึ้นไปที่เสี่ยง
• •จัดบ้านให้สว่าง ไม่มีพรมลื่น ติดราวจับในห้องน้ำ อ่านต่อที่ ผู้สูงอายุหกล้ม ป้องกันที่บ้านอย่างไร
• •กินอาหารที่มีแคลเซียม เช่น นม เต้าหู้ที่ตกตะกอนด้วยแคลเซียม ผักใบเขียวอย่างคะน้า ตำลึง ดูปริมาณที่ควรได้ที่ แคลเซียมวันละเท่าไรถึงพอ
• •ผู้ที่กินยากระดูกพรุนอยู่แล้ว ห้ามหยุดยาเองระหว่างรอตรวจซ้ำ

ต้องไปโรงพยาบาลทันทีเมื่อไร

ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ไม่ต้องรอนัดตรวจมวลกระดูก ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •หกล้มแล้วปวดสะโพกมาก ลงน้ำหนักหรือเดินไม่ได้
• •ขาข้างที่ล้มดูผิดรูปหรือสั้นลง
• •ปวดหลังหลังล้มหรือถูกกระแทกแรง
• •กลั้นปัสสาวะหรืออุจจาระไม่ได้ขึ้นมาทันที
• •ขาอ่อนแรงหรือชาบริเวณก้นและต้นขาขึ้นมาทันที

NHS แนะนำว่าเมื่อสงสัยสะโพกหักให้เรียกรถพยาบาล ไม่ควรขับรถไปเอง

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าแคลโปรพลัส (BETA CAL PRO PLUS)

เบต้าแคลโปรพลัส (BETA CAL PRO PLUS) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร ตรา เบต้า แคล โปร พลัส เลข อย. 13-1-01566-5-0027 ผลิตโดย บริษัท โอดี อินโนวาคอสเม็กซ์ จำกัด (ปทุมธานี) จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 850 มก. (น้ำหนักสุทธิ 8.5 กรัม) ฉลากระบุรับประทานวันละ 2 แคปซูล เลข อย. คือการจดแจ้งผลิตภัณฑ์อาหาร ไม่ใช่การรับรองสรรพคุณ

ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลตามฉลาก: แคลเซียม แอล-ทรีโอเนต (98%) 350 มก. · แคลเซียม อะมิโนแอซิด คีเลต (40%) 135 มก. · ผงเชอร์รี่ทาร์ต 100 มก. · แคลเซียมจากเปลือกหอยมุก 50 มก. · ผงโคลอสตรุ้ม (colostrum) 25 มก. · สารสกัดโรสฮิป 24.22 มก. · คอลลาเจน ไทป์ ทู 20 มก. · สารสกัดขมิ้นชัน 16 มก. · สารสกัดขิง 10 มก. · วิตามินดี 3 (100,000 IU/g) 0.5 มก. (เทียบเป็นวิตามินดีราว 50 IU หรือ 1.25 ไมโครกรัม คำนวณ)

คำเตือนบนฉลาก: ผู้ที่เป็นโรคนิ่วไม่ควรรับประทาน · ห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน · เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · ควรรับประทานอาหารหลากหลาย ครบ 5 หมู่ · ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

เรื่องการตรวจมวลกระดูก: ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณแคลเซียมธาตุรวม เฉพาะแคลเซียมแอล-ทรีโอเนต 350 มก. คิดเป็นแคลเซียมราว 44 มก. ต่อแคปซูล หรือราว 89 มก. ต่อวันละ 2 แคปซูล (คำนวณ) ซึ่งเป็นส่วนน้อยของปริมาณแคลเซียมที่ผู้ใหญ่อายุ 51 ปีขึ้นไปควรได้รับต่อวัน 1,000 มก. ตามข้อแนะนำของกรมอนามัย ส่วนแคลเซียมจากคีเลตและเปลือกหอยมุก ฉลากไม่ได้ให้ข้อมูลพอจะคำนวณได้ ผู้ที่นัดตรวจมวลกระดูกให้แจ้งเจ้าหน้าที่ว่ากินแคลเซียมเสริมอยู่ และทำตามคำแนะนำเรื่องงดก่อนตรวจ ไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้ทำให้ผลตรวจมวลกระดูกหรือค่า T-score เปลี่ยนไป และไม่ใช้แทนการตรวจ DXA

หลักฐานของส่วนประกอบที่เกี่ยวกับเรื่องนี้ เทียบปริมาณที่ใช้ในงานวิจัยกับปริมาณในแคปซูล

• •แคลเซียมแอล-ทรีโอเนต 350 มก. — งานในคนที่พบมีเพียงการวัดการดูดซึมในอาสาสมัครชาวจีนสุขภาพดี 14 คน (ราวร้อยละ 26.5) และความปลอดภัยระยะสั้น ไม่พบงานทดลองที่วัดมวลกระดูกหรือกระดูกหัก
• •แคลเซียมเสริมโดยรวม — งานรวมในผู้อายุเกิน 50 ปีที่ใช้แคลเซียมวันละ 500–1,200 มก. (มากกว่าส่วนที่คำนวณได้จากแคปซูลราว 6–13 เท่า) พบมวลกระดูกเพิ่มเล็กน้อยราว 0.6–1.8% ในปีแรกแล้วไม่เพิ่มต่อ และผู้วิจัยสรุปว่าไม่น่าลดกระดูกหักได้อย่างมีความหมาย
• •วิตามินดีราว 100 IU ต่อวัน (คำนวณ) — ราว 17% ของค่าแนะนำไทย 600 IU สำหรับอายุไม่เกิน 70 ปี งาน VITAL ใช้วันละ 2,000 IU (20 เท่า คำนวณ) ไม่ลดกระดูกหักในคนที่ไม่ได้ขาดวิตามินดี

ยังไม่พบงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง

ข้อควรระวังก่อนตัดสินใจ

• •เป็นโรคนิ่ว: ฉลากระบุว่าไม่ควรรับประทาน ส่วนผู้ที่เคยเป็นนิ่ว (ไต ทางเดินปัสสาวะ ถุงน้ำดี) ให้ปรึกษาแพทย์ก่อน
• •ท่อน้ำดีอุดตัน: ฉลากห้ามใช้ ขมิ้นชันทำให้ถุงน้ำดีบีบตัว
• •โรคไตเรื้อรัง ฟอกไต แคลเซียมในเลือดสูง โรคพาราไทรอยด์: ปรึกษาแพทย์ก่อน
• •ใช้ยาไทรอยด์ ยาปฏิชีวนะบางกลุ่ม (ควิโนโลน เตตราไซคลีน) ยากระดูกพรุนกลุ่มบิสฟอสโฟเนต หรือยาเหล็ก: แคลเซียมอาจลดการดูดซึมยา ระยะห่างขึ้นกับชนิดยา ให้เภสัชกรหรือแพทย์กำหนดเวลา
• •ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ยาแก้ปวดกลุ่มเอ็นเสด หรือจะผ่าตัดหรือทำฟัน: มีขมิ้นชันและขิง ต้องปรึกษาแพทย์ก่อน
• •มีโรคตับ หรือมีอาการตัวเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม อ่อนเพลีย คลื่นไส้: หยุดผลิตภัณฑ์และพบแพทย์
• •แพ้นมวัว: มีโคลอสตรุ้ม · แพ้หอยหรืออาหารทะเล: มีแคลเซียมจากเปลือกหอยมุก ควรปรึกษาแพทย์ก่อน
• •ใช้วิตามินดีหรือแคลเซียมที่แพทย์สั่งอยู่แล้ว: ให้นับรวมทุกแหล่ง และห้ามเปลี่ยนเอง

ผลิตภัณฑ์นี้มีแคลเซียม ขมิ้นชัน และขิง ฉลากระบุว่าผู้ที่เป็นโรคนิ่วไม่ควรรับประทาน และห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน ผู้ที่เป็นโรคไต ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาไทรอยด์ ยาปฏิชีวนะ หรือยากระดูกพรุน ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อน ห้ามหยุดหรือปรับยาที่แพทย์สั่งเอง ผลิตภัณฑ์นี้ไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค และไม่ใช้แทนการตรวจมวลกระดูกหรือการรักษาของแพทย์

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าแคลโปรพลัสทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง รวมถึงยากระดูกพรุน ยาเกาต์ ยาสเตียรอยด์ และยาแก้ปวด แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค และไม่ใช้แทนการตรวจมวลกระดูกหรือการรักษาของแพทย์

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ หกล้มแล้วปวดสะโพกมากหรือลงน้ำหนักเดินไม่ได้ ขาผิดรูปหรือสั้นลงหลังล้ม กลั้นปัสสาวะหรืออุจจาระไม่ได้ขึ้นมาทันที ขาอ่อนแรงหรือชาขึ้นมาทันที เจ็บแน่นหน้าอก หรือหายใจไม่ออก ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

ถ้ามีไข้และข้อบวมแดงร้อน อาจเป็นข้ออักเสบติดเชื้อ ให้ไปโรงพยาบาลวันนี้ ไม่ต้องรอนัด