ค่าบิลิรูบินสูง เกิดจากอะไร Direct กับ Indirect ต่างกันอย่างไร

คำตอบสั้น: บิลิรูบินเป็นสารสีเหลืองจาก การสลายเม็ดเลือดแดงเก่า ตับจะเปลี่ยนให้ละลายน้ำแล้วขับออกทางน้ำดี ค่าที่สูงจึงมาได้ 3 ทาง คือ เม็ดเลือดแดงแตกมาก ตับจัดการไม่ทัน หรือท่อน้ำดีอุดตัน ถ้าชนิด Indirect สูงเด่น มักเกิดจากเม็ดเลือดแดงแตกหรือกลุ่มอาการกิลเบิร์ตซึ่งพบบ่อยและไม่อันตราย ถ้าชนิด Direct สูงร่วมกับค่าตับอื่นผิดปกติ มักชี้ไปที่ตับหรือท่อน้ำดี ต้องให้แพทย์ตรวจต่อ

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ค่าอ้างอิงของศิริราช บิลิรูบินรวม 0.0–1.2 mg/dL บิลิรูบินชนิดตรง (Direct) 0.0–0.3 mg/dL
• •Indirect คือบิลิรูบินที่ยังไม่ผ่านการเปลี่ยนที่ตับ Direct คือที่ตับเปลี่ยนแล้ว
• •กลุ่มอาการกิลเบิร์ตทำให้ Indirect สูงเป็นช่วง ๆ โดยเฉพาะตอนอดอาหาร ป่วย หรือออกกำลังกายหนัก
• •Direct สูงทำให้ปัสสาวะสีเข้ม เพราะบิลิรูบินชนิดนี้ออกทางปัสสาวะได้
• •ตัวเหลือง ตาเหลือง ที่เพิ่งเกิด ต้องพบแพทย์โดยเร็ว ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่ง คือ ไข้สูงหนาวสั่น ปวดท้องรุนแรง หรือสับสน ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

บิลิรูบินคืออะไร มาจากไหน

บิลิรูบินเกิดจากการสลายฮีม (ส่วนหนึ่งของฮีโมโกลบิน) ซึ่งส่วนใหญ่มาจากเม็ดเลือดแดงที่หมดอายุ เอกสารของโรงพยาบาลรามาธิบดีและ MedlinePlus อธิบายเส้นทางไว้ดังนี้

1. 1เม็ดเลือดแดงเก่าแตก ได้บิลิรูบินชนิดที่ ยังไม่ละลายน้ำ (unconjugated หรือ Indirect)
2. 2บิลิรูบินชนิดนี้เดินทางเข้าตับ ตับจับคู่กับกรดกลูคูโรนิก กลายเป็นชนิด ละลายน้ำได้ (conjugated หรือ Direct)
3. 3ตับขับบิลิรูบินชนิดนี้ออกไปกับน้ำดี ผ่านท่อน้ำดีลงลำไส้

ถ้าขั้นใดขั้นหนึ่งติดขัด บิลิรูบินจะคั่งในเลือด เมื่อสูงมากพอจะทำให้ ผิวและตาขาวเป็นสีเหลือง (ดีซ่าน)

Total Direct Indirect บิลิรูบิน อ่านอย่างไร

ค่าอ้างอิงของห้องปฏิบัติการศิริราช (โรงพยาบาลอื่นอาจต่าง)

• •Total bilirubin (บิลิรูบินรวม): 0.0–1.2 mg/dL
• •Direct bilirubin (บิลิรูบินชนิดตรง หรือชนิดที่ตับเปลี่ยนแล้ว): 0.0–0.3 mg/dL

Indirect bilirubin คือชนิดที่ยังไม่ผ่านการเปลี่ยนที่ตับ MedlinePlus ใช้ชื่อเรียกคู่กันว่า Direct = conjugated และ Indirect = unconjugated

วิธีอ่านเบื้องต้น ตามเอกสารรามาธิบดี เมื่อพบบิลิรูบินสูงอย่างเดียว ต้องดูว่าชนิดไหนสูง

• •Indirect สูงเด่น → คิดถึงการสร้างมากเกิน (เม็ดเลือดแดงแตก) หรือการรับเข้าตับและการเปลี่ยนที่ตับผิดปกติ
• •Direct สูงเด่น ร่วมกับค่าตับอื่นผิดปกติ → คิดถึงโรคของเซลล์ตับหรือภาวะน้ำดีคั่ง

Indirect สูง มักเกิดจากอะไร

สาเหตุหลักมี 2 กลุ่ม ตามที่เอกสารรามาธิบดีระบุ

กลุ่มที่ 1 เม็ดเลือดแดงแตกมากเกิน

• •โรคเลือดที่เป็นแต่กำเนิด เช่น ภาวะพร่องเอนไซม์ G6PD โรคเม็ดเลือดแดงรูปทรงกลม
• •ภาวะเม็ดเลือดแดงแตกที่เกิดภายหลัง เช่น จากภูมิคุ้มกัน
• •กลุ่มนี้ บิลิรูบินรวมมักไม่เกิน 5 mg/dL แพทย์ยืนยันด้วยการตรวจเลือดเพิ่ม เช่น นับเม็ดเลือดแดงตัวอ่อน (reticulocyte)

กลุ่มที่ 2 ตับรับเข้าหรือเปลี่ยนบิลิรูบินได้น้อยลง

• •กลุ่มอาการกิลเบิร์ต (Gilbert syndrome) พบบ่อยที่สุด
• •ยาบางชนิด เช่น rifampicin (ยาวัณโรค) และ probenecid ห้ามหยุดยาเอง ถ้าสงสัยให้ถามแพทย์

กลุ่มอาการกิลเบิร์ต อันตรายไหม

เป็นภาวะที่ไม่รุนแรง MedlinePlus Genetics ระบุว่า

• •เกิดจากยีน UGT1A1 ทำให้เอนไซม์ที่เปลี่ยนบิลิรูบินทำงานเหลือราว 30% ของปกติ
• •พบในคนอเมริกันราว 3–7% และคนเอเชียมักมีการกลายพันธุ์คนละแบบกับคนยุโรป
• •ค่าบิลิรูบินขึ้นลงเป็นช่วง ๆ มักสูงตอนร่างกายเครียด เช่น ขาดน้ำ อดอาหารนาน เจ็บป่วย ออกกำลังกายหนัก หรือมีประจำเดือน
• •น้อยมากที่จะสูงจนตัวเหลือง และราว 30% ไม่มีอาการเลย พบโดยบังเอิญจากการตรวจเลือด

ดังนั้นถ้าตรวจสุขภาพแล้วพบ บิลิรูบินรวมสูงเล็กน้อย Indirect สูงเด่น ค่าตับอื่นปกติ และไม่มีอาการ แพทย์มักนึกถึงกิลเบิร์ตหรือเม็ดเลือดแดงแตกก่อน แต่ต้องให้แพทย์เป็นผู้สรุป เพราะต้องตัดโรคเลือดออกก่อน

Direct สูง มักชี้ไปที่ตับหรือท่อน้ำดี

ถ้า Direct สูงและค่าตับอื่นผิดปกติร่วมด้วย มักเป็นโรคของตับหรือท่อน้ำดี เอกสารรามาธิบดีระบุว่า เมื่อตับขับบิลิรูบินชนิดนี้ออกทางน้ำดีไม่ได้ มันจะถูกกรองออกทางปัสสาวะ ปัสสาวะจึงเป็นสีเข้ม และตรวจพบได้ด้วยแถบตรวจปัสสาวะ

สาเหตุของตัวเหลืองที่ MedlinePlus ระบุ เช่น

• •ไวรัสตับอักเสบ เอ บี ซี ดี อี หรือพยาธิ
• •ยาหรือสารพิษ เช่น พาราเซตามอลเกินขนาด หรือเห็ดพิษ
• •นิ่วหรือโรคถุงน้ำดีที่อุดท่อน้ำดี และ มะเร็งตับอ่อน
• •ตับแข็ง และโรคตับเรื้อรัง เช่น ตับอักเสบจากไขมันระยะลุกลาม

ส่วนกลุ่มอาการ Dubin-Johnson และ Rotor ที่ทำให้ Direct สูงตั้งแต่กำเนิด เอกสารรามาธิบดีระบุว่าพบไม่บ่อย

หลังแก้การอุดตันท่อน้ำดีแล้ว เอกสารรามาธิบดีระบุว่าบิลิรูบินลดลงเร็วใน 2–3 วันแรก แล้วลดช้าลงจนอาจใช้เวลาเป็นสัปดาห์กว่าจะปกติ เพราะบิลิรูบินบางส่วนจับกับอัลบูมินในเลือด ตาเหลืองที่ยังไม่หายทันทีหลังใส่ท่อระบาย จึงอาจเป็นไปตามธรรมชาติ ให้ติดตามตามนัด

อ่านเพิ่มที่ ตาเหลืองเกิดจากอะไร ปัสสาวะสีเข้ม อุจจาระสีซีด และ ท่อน้ำดีอุดตัน

บิลิรูบินสูงแค่ไหนถึงเห็นตาเหลือง

แหล่งที่เราตรวจไม่ได้ระบุตัวเลขเดียวที่ใช้ได้กับทุกคน สิ่งที่ยืนยันได้คือ

• •MedlinePlus ระบุว่าตัวเหลืองเกิดเมื่อบิลิรูบินในเลือดสูงมากเกินไป
• •กลุ่มอาการกิลเบิร์ต น้อยมากที่จะสูงถึงระดับที่ตัวเหลือง
• •ภาวะเม็ดเลือดแดงแตก บิลิรูบินรวมมักไม่เกิน 5 mg/dL

ความเชื่อ: บิลิรูบินสูงเมื่อไร แปลว่าตับพังแน่นอน ไม่จริง MedlinePlus ระบุว่าผลที่ผิดปกติไม่ได้แปลว่าต้องรักษาเสมอ บิลิรูบินอาจสูงขึ้นได้จากยาบางชนิด อาหารบางอย่าง และการออกกำลังกายหนัก และกลุ่มอาการกิลเบิร์ตก็ไม่ได้เป็นโรคตับ จึงต้องแปลผลร่วมกับค่าอื่นและให้แพทย์สรุป

อาการแบบไหนต้องไปหาหมอทันที

ถ้าบิลิรูบินสูงหรือตาเหลือง และมีอาการ ข้อใดข้อหนึ่ง ต่อไปนี้ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •มีไข้สูงหนาวสั่น
• •ปวดท้องขวาบนรุนแรงไม่หาย
• •สับสน ซึมผิดปกติ พูดไม่รู้เรื่อง
• •อาเจียนเป็นเลือด
• •เลือดออกง่ายผิดปกติ หรือมีจ้ำเลือดตามตัว

อาการทางสมองและเลือดออกอยู่ในรายการอาการของตับแข็งระยะหลังของ NIDDK ส่วนไข้และปวดท้องเป็นอาการของท่อน้ำดีอุดตันที่ MedlinePlus ระบุว่าถ้าไม่แก้ไขอาจติดเชื้อรุนแรงถึงชีวิต

ถ้า เพิ่งตัวเหลืองตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม อุจจาระสีซีด หรือคันมาก โดยยังไม่มีอาการข้างบน ให้ไปพบแพทย์โดยเร็ว ไม่ควรรอวันนัด ค่าตับตัวอื่นที่ควรดูคู่กันอ่านที่ ค่าตับปกติเท่าไหร่ ค่าตับ SGOT SGPT สูง หมายความว่าอะไร และ ค่าตับสูงเกิดจากอะไรได้บ้าง

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus)

เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-15859-5-1473 ผลิตโดย บริษัท เซน ไบโอเทค จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 เม็ด เม็ดละ 1,200 มก. ฉลากแนะนำวันละ 1 เม็ด

ผู้ที่ตาเหลือง ตัวเหลือง หรือบิลิรูบินชนิด Direct สูง ต้องให้แพทย์หาสาเหตุก่อน และไม่ควรเริ่มผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดเอง เพราะสาเหตุหนึ่งคือท่อน้ำดีอุดตัน ซึ่งฉลากผลิตภัณฑ์นี้ระบุว่า ห้ามใช้ ส่วนประกอบที่เกี่ยวข้องมีดังนี้

• •สารสกัดจากขมิ้นชัน 50 มก. (ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณเคอร์คูมิน และไม่ได้ระบุว่าเป็นสูตรดูดซึมพิเศษ) — การศึกษาในอาสาสมัครสุขภาพดีพบว่าเคอร์คูมิน 20 มก. ทำให้ถุงน้ำดีบีบตัวเล็กลงราว 29% ภายใน 2 ชั่วโมง ซึ่งเป็นเหตุผลหนึ่งของคำเตือนเรื่องท่อน้ำดีอุดตัน ด้านความปลอดภัยต่อตับ เครือข่าย DILIN ของสหรัฐรายงานผู้ป่วยตับอักเสบที่สัมพันธ์กับผลิตภัณฑ์ขมิ้นชัน 10 ราย และ NCCIH แนะนำว่าถ้ามีอาการ เช่น ปัสสาวะสีเข้ม หรือตัวเหลือง ให้หยุดทันทีและพบแพทย์
• •แอล-กลูตาไธโอน (100%) 90 มก. และ แอล-กลูตาไธโอน (100%) 40.845 มก. (ฉลากพิมพ์ 2 บรรทัด) — งานวิจัยของกลูตาไธโอนในโรคตับมีเพียงงานนำร่องขนาดเล็กในผู้ป่วยไขมันพอกตับ (300 มก. ต่อวัน ไม่มีกลุ่มเปรียบเทียบ) ไม่มีงานที่ศึกษาเรื่องบิลิรูบินหรือตัวเหลือง

ยังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง และ ไม่มีหลักฐานว่าเม็ดนี้ทำให้ค่าบิลิรูบินหรืออาการตาเหลืองเปลี่ยนแปลง

ข้อควรระวังที่ต้องอ่านก่อนตัดสินใจ

• •ท่อน้ำดีอุดตัน: ฉลากระบุ ห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน ผู้ที่มีนิ่วหรือโรคท่อน้ำดีต้องถามแพทย์ก่อน
• •ผู้ป่วยตับแข็ง: แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับแข็งของสมาคมโรคตับแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2568 ระบุว่าผู้ป่วยตับแข็งไม่ควรรับประทานอาหารเสริมหรือสมุนไพร คำแนะนำนี้ครอบคลุมผลิตภัณฑ์นี้ด้วย ผู้ป่วยตับแข็งจึงไม่ควรรับประทาน เว้นแต่แพทย์ที่ดูแลอนุญาต
• •ผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด (เช่น วาร์ฟาริน) หรือยาต้านเกล็ดเลือด: มีส่วนประกอบ 4 ตัวที่เกี่ยวข้อง คือ ผงถั่วนัตโตะ (วิตามินเค 2 ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณ) โคเอนไซม์ คิวเท็น ผงเก๋ากี้ และวิตามินอี ต้องบอกแพทย์ก่อนรับประทานเสมอ
• •ผู้มีค่าตับสูง ไวรัสตับอักเสบ หรือโรคตับอื่น: ให้นำกล่องไปให้แพทย์ดูก่อนทุกครั้ง
• •ฉลากระบุว่ามีนมและถั่วเหลือง เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน ผู้ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร
• •หากมีอาการตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม คลื่นไส้ หรือเบื่ออาหาร ระหว่างรับประทาน ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้และพบแพทย์ทันที (ยาที่แพทย์สั่งให้กินต่อจนกว่าแพทย์จะบอก)

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าลีฟโปรพลัสทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที