ตับอักเสบจากยาวัณโรค ค่าตับสูง ต้องหยุดยาไหม อาการไหนต้องรีบบอกหมอ

คำตอบสั้น: ยาวัณโรคสูตรมาตรฐาน 3 ตัว คือ ไอโซไนอะซิด (H) ไรแฟมพิซิน (R) และไพราซินาไมด์ (Z) ทำให้ตับอักเสบได้ ผู้สูงอายุเกิน 60 ปี คนดื่มเหล้าประจำ คนที่เคยเป็นโรคตับหรือมีไวรัสตับอักเสบ เสี่ยงมากกว่า ถ้ามีคลื่นไส้ อาเจียน กินไม่ได้ ตาเหลือง หรือท้องอืดแน่นท้อง ต้องรีบติดต่อแพทย์หรือคลินิกวัณโรคทันที แพทย์จะเจาะเลือดและตัดสินว่าจะหยุดยาตัวไหน ห้ามหยุดหรือลดยาวัณโรคเอง เพราะเชื้ออาจดื้อยาและรักษายากขึ้นมาก

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •ยาที่มีผลต่อตับ: H, R และ Z ส่วนอีแทมบูทอล (E) ไม่อยู่ในรายชื่อยาที่ทำให้ตับอักเสบในตารางของแนวทางไทย
• •กลุ่มเสี่ยงควรเจาะเลือดดูค่าตับก่อนเริ่มยา และทุก 1–2 สัปดาห์ในเดือนแรก
• •แพทย์หยุดยาตามเกณฑ์ค่าตับและอาการ แล้วเริ่มยาใหม่ทีละตัวเมื่อค่าตับลดลง
• •ระหว่างรักษาต้องงดเหล้า และไม่กินยาหรือสมุนไพรอื่นที่อาจมีผลต่อตับโดยไม่ถามแพทย์

ยาวัณโรคตัวไหนมีผลต่อตับ

แนวทางการควบคุมวัณโรคประเทศไทย พ.ศ. 2564 ของกรมควบคุมโรค ระบุว่ายาที่เป็นสาเหตุของภาวะดีซ่านและตับอักเสบ คือ

• •ไอโซไนอะซิด (isoniazid หรือ H)
• •ไรแฟมพิซิน (rifampicin หรือ R)
• •ไพราซินาไมด์ (pyrazinamide หรือ Z)

ยาเหล่านี้เป็นแกนหลักของสูตรรักษาวัณโรคที่ได้ผล การที่ยามีผลต่อตับจึง ไม่ใช่เหตุผลให้ไม่รักษา แต่เป็นเหตุผลที่แพทย์นัดติดตามใกล้ชิด

ไรแฟมพิซินยังเร่งการทำงานของเอนไซม์ตับ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล จัดผู้ที่ใช้ยานี้เป็นกลุ่มเสี่ยงพิษต่อตับจากพาราเซตามอล ระหว่างกินยาวัณโรคจึงควรถามแพทย์หรือเภสัชกรก่อนกินยาพารา อ่านขนาดยาพาราที่ปลอดภัยได้ที่ พาราเซตามอล ห้ามกินเกินกี่เม็ด

ใครเสี่ยงตับอักเสบจากยาวัณโรคมากกว่าคนอื่น

แนวทางไทยระบุกลุ่มเสี่ยงไว้ดังนี้

• •ผู้สูงอายุมากกว่า 60 ปี
• •ดื่มสุราเป็นประจำ
• •เคยเป็นโรคตับ หรือติดเชื้อไวรัสตับอักเสบเรื้อรัง
• •ติดเชื้อเอชไอวี
• •ภาวะทุพโภชนาการ
• •หญิงตั้งครรภ์

กลุ่มนี้แนวทางแนะนำให้แพทย์พิจารณาเจาะเลือดดูการทำงานของตับก่อนเริ่มยา ถ้าคุณอยู่ในกลุ่มนี้ เช่น เป็นพาหะไวรัสตับอักเสบบีหรือดื่มเหล้าทุกวัน ต้องบอกแพทย์ตั้งแต่วันแรก แม้แพทย์ไม่ได้ถาม

กินยาวัณโรค ต้องตรวจค่าตับบ่อยแค่ไหน

ขึ้นกับว่าอยู่ในกลุ่มเสี่ยงหรือไม่ แนวทางไทยแบ่งไว้ 2 แบบ

• •ไม่มีความเสี่ยงชัดเจน: ตรวจ AST/ALT และบิลิรูบินรวม เฉพาะเมื่อมีอาการสงสัยตับอักเสบ เช่น คลื่นไส้ อาเจียน กินไม่ได้ ตาเหลือง ท้องอืด แน่นท้อง
• •มีความเสี่ยง: ตรวจ AST/ALT และบิลิรูบินรวม ทุก 1–2 สัปดาห์ภายในเดือนแรก หลังจากนั้นแพทย์พิจารณาตามความเหมาะสม

ทุกคนที่มีอาการคลื่นไส้หรืออาเจียนระหว่างรักษาวัณโรค แนวทางให้เจาะเลือดดูการทำงานของตับทุกราย ไม่ใช่แค่ให้ยาแก้คลื่นไส้

ค่า AST/ALT คืออะไร อ่านที่ ค่าตับ SGOT SGPT สูง หมายความว่าอะไร

อาการไหนต้องรีบกลับไปบอกหมอ

อย่ารอวันนัด ถ้ามีอาการเหล่านี้ ให้ติดต่อแพทย์หรือคลินิกวัณโรคที่รักษาอยู่ภายในวันนั้น

• •คลื่นไส้ อาเจียน เบื่ออาหาร กินไม่ได้
• •ตาเหลือง ตัวเหลือง ปัสสาวะสีเข้มผิดปกติ
• •ท้องอืด แน่นท้อง
• •ผื่นขึ้น โดยเฉพาะผื่นหลายตำแหน่ง

แนวทางไทยจัด ดีซ่านที่ไม่พบสาเหตุอื่น และตับอักเสบ เป็นอาการไม่พึงประสงค์รุนแรงที่แพทย์ต้องหยุดยาวัณโรค และ อาการสับสนที่เกิดร่วมกับตับอักเสบ ให้สงสัยว่ามาจากยา

ปัสสาวะสีส้มแดงจากไรแฟมพิซินเป็นเรื่องปกติของยา ไม่ใช่อาการตับ แต่ถ้าไม่แน่ใจว่าสีปัสสาวะแบบไหนผิดปกติ ให้ถามแพทย์หรือเภสัชกร

ค่าตับสูงระหว่างกินยาวัณโรค แพทย์ทำอย่างไร

แพทย์ใช้ทั้งอาการและระดับค่าตับประกอบกัน แนวทางไทยวางเกณฑ์ไว้ดังนี้ (ค่าปกติหมายถึงค่าสูงสุดของช่วงปกติในใบผล) เกณฑ์ 3 เท่าและ 5 เท่าข้างล่างเป็นเกณฑ์ที่แพทย์ใช้ตัดสินใจ ผู้ป่วยห้ามนำไปหยุดยาหรือเลือกกินยาเอง ถ้ามีอาการหรือเห็นผลเลือดสูง ให้ติดต่อแพทย์ที่รักษาวัณโรคทันที

เมื่อมีอาการคลื่นไส้ อาเจียน

• •AST/ALT เกิน 3 เท่าของค่าปกติ: แพทย์หยุดยา H, R และ Z และอาจให้ยาวัณโรคตัวอื่นไปก่อน คือ อีแทมบูทอล เลโวฟล็อกซาซิน และอะมิกาซิน
• •AST/ALT ไม่เกิน 3 เท่า: แพทย์ให้กินยาต่อ หาสาเหตุอื่นร่วม และตรวจค่าตับซ้ำภายใน 3 วัน

เมื่อไม่มีอาการ แต่ผลเลือดผิดปกติ

• •AST/ALT ต่ำกว่า 5 เท่า: แพทย์ให้กินยาต่อ และนัดเจาะเลือดดูค่าตับทุก 1 สัปดาห์
• •AST/ALT เกิน 5 เท่า: แพทย์หยุดยา H, R และ Z
• •บิลิรูบินรวมเกิน 3 มก./ดล. แต่ AST/ALT ปกติหรือสูงไม่เกิน 3 เท่า: แพทย์หยุดเฉพาะ R

จะเห็นว่า ค่าตับสูงขึ้นเล็กน้อยไม่ได้แปลว่าต้องหยุดยาเสมอ การตัดสินใจขึ้นกับตัวเลขที่ต้องเทียบกับค่าปกติของห้องแล็บ และอาการร่วม ซึ่งผู้ป่วยประเมินเองไม่ได้

แพทย์เริ่มยาวัณโรคใหม่อย่างไรหลังตับอักเสบ

ส่วนใหญ่กลับมาให้ยาได้ทีละตัวภายใต้การติดตามใกล้ชิด ซึ่งเรียกว่า re-challenge แนวทางไทยระบุว่า

1. 1เริ่มเมื่อ AST/ALT ลดลงต่ำกว่า 2 เท่าของค่าปกติ และบิลิรูบินรวมต่ำกว่า 1.5 มก./ดล.
2. 2ให้ยาทีละตัว เรียงจาก H, R แล้วจึง Z ห่างกันตัวละ 1 สัปดาห์
3. 3หลังเริ่มแต่ละตัว เจาะเลือดดูค่าตับภายใน 1 สัปดาห์ ถ้าปกติจึงเริ่มตัวต่อไป
4. 4ถ้าค่าตับกลับสูงขึ้นตามเกณฑ์ แพทย์หยุดตัวนั้นและจะไม่ใช้ตัวนั้นอีก
5. 5ถ้าเคยเป็นตับอักเสบรุนแรงแบบเฉียบพลัน (fulminant hepatitis) จะไม่ใช้ยากลุ่มนี้อีก

ช่วงนี้ผู้ป่วยต้องมาเจาะเลือดตามนัดทุกครั้ง เพราะการเลือกสูตรยาต่อไปขึ้นกับผลแต่ละรอบ

ทำไมห้ามหยุดยาวัณโรคเอง แม้กลัวตับพัง

เพราะวัณโรคที่รักษาไม่ครบอันตรายทั้งต่อตัวเองและคนในบ้าน

• •MedlinePlus (หอสมุดการแพทย์แห่งชาติสหรัฐ) ระบุว่าเมื่อไม่กินยาวัณโรคตามที่สั่ง การติดเชื้อจะรักษายากขึ้นมาก และ เชื้ออาจดื้อยา
• •แนวทางไทยระบุว่า การรักษาไม่ครบ เป็นปัจจัยหนึ่งที่ทำให้เชื้อแพร่กระจาย และคนที่เคยรักษาไม่ครบเป็นกลุ่มเสี่ยงป่วยเป็นวัณโรค
• •การหยุดยาเองทำให้แพทย์ไม่รู้ว่าค่าตับที่เปลี่ยนไปเกิดจากอะไร และวางแผนเริ่มยาใหม่อย่างเป็นระบบไม่ได้

ถ้ากังวลเรื่องตับ ให้บอกแพทย์ตรง ๆ แพทย์มีเกณฑ์ชัดเจนว่าเมื่อไรต้องหยุดและหยุดตัวไหน เรื่องตับอักเสบจากยากลุ่มอื่นอ่านต่อที่ ตับอักเสบจากยา อาการเป็นอย่างไร

ระหว่างกินยาวัณโรค ห้ามดื่มเหล้าและห้ามกินสมุนไพรอะไร

งดเหล้าทุกชนิด แนวทางไทยระบุว่าผู้ป่วยวัณโรคที่ดื่มสุราทุกรายต้องได้รับคำแนะนำให้หยุดสุรา และให้ระมัดระวังการใช้ยาอื่นที่อาจมีผลต่อตับ โดยควรใช้ยาต่าง ๆ ภายใต้คำแนะนำของแพทย์

สมุนไพรและอาหารเสริม แนวทางไม่ได้ระบุเป็นรายชื่อ แต่หลักเดียวกันใช้ได้ คือไม่ควรเริ่มตัวใหม่เองระหว่างรักษา เพราะสมุนไพรบางชนิดมีรายงานทำให้ค่าตับสูงเอง เช่น ผลิตภัณฑ์ขมิ้นชัน และถ้าค่าตับขึ้น แพทย์จะแยกไม่ออกว่ามาจากยาวัณโรคหรือจากสมุนไพร ความเสี่ยงของยาสมุนไพร ยาชุด ยาหม้อ อ่านต่อที่ ยาสมุนไพรทำลายไตไหม ยาจีน ยาชุด ยาหม้อ และสาเหตุอื่นของค่าตับสูงที่ ค่าตับสูงเกิดจากอะไรได้บ้าง

เมื่อไรต้องไปโรงพยาบาลทันที

ถ้ามีอาการ ข้อใดข้อหนึ่ง ให้ไปโรงพยาบาลทันทีหรือโทร 1669

• •สับสน ซึมลง พูดไม่รู้เรื่อง
• •อาเจียนพุ่ง หรืออาเจียนมีเลือดปน
• •ผื่นรุนแรงที่มีแผลในปาก ตา หรืออวัยวะเพศ

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus)

เบต้าลีฟโปรพลัส (Beta Liv Pro Plus) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-15859-5-1473 ผลิตโดย บริษัท เซน ไบโอเทค จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 เม็ด เม็ดละ 1,200 มก. ฉลากแนะนำวันละ 1 เม็ด

ฉลากระบุว่า ผู้ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร ผู้ที่กำลังกินยาวัณโรคอยู่ในกลุ่มนี้โดยตรง ตามแนวทางวัณโรคที่ให้ใช้ยาอื่นภายใต้คำแนะนำของแพทย์ ส่วนประกอบมีสารสกัดจากขมิ้นชัน 50 มก. ซึ่งเป็นสมุนไพรที่มีรายงานตับอักเสบ (DILIN รายงาน 10 ราย) ถ้าเริ่มกินระหว่างรักษาวัณโรคแล้วค่าตับขึ้น แพทย์จะแยกสาเหตุได้ยากขึ้น

ไม่มีหลักฐานว่าเม็ดนี้ช่วยป้องกันตับอักเสบจากยาวัณโรค ยังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง ผู้ที่กำลังรักษาวัณโรคไม่ควรเริ่มรับประทานเอง ให้นำกล่องไปถามแพทย์ที่รักษาวัณโรคก่อน

ข้อควรระวังที่ต้องอ่านก่อนตัดสินใจ

• •ผู้ป่วยตับแข็ง: แนวทางเวชปฏิบัติโรคตับแข็งของสมาคมโรคตับแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2568 ระบุว่าผู้ป่วยตับแข็งไม่ควรรับประทานอาหารเสริมหรือสมุนไพร คำแนะนำนี้ครอบคลุมผลิตภัณฑ์นี้ด้วย ผู้ป่วยตับแข็งจึงไม่ควรรับประทาน เว้นแต่แพทย์ที่ดูแลอนุญาต
• •ผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด (เช่น วาร์ฟาริน) หรือยาต้านเกล็ดเลือด: มีส่วนประกอบ 4 ตัวที่เกี่ยวข้อง คือ ผงถั่วนัตโตะ (แหล่งวิตามินเค 2 ฉลากไม่ได้ระบุปริมาณ) โคเอนไซม์ คิวเท็น ผงเก๋ากี้ และวิตามินอี ต้องบอกแพทย์ก่อนเสมอ
• •ท่อน้ำดีอุดตัน: ฉลากระบุ ห้ามใช้ในผู้ที่มีท่อน้ำดีอุดตัน
• •ฉลากระบุว่ามีนมและถั่วเหลือง เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน
• •หากมีอาการตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม คลื่นไส้ หรือเบื่ออาหาร ให้หยุดผลิตภัณฑ์นี้ (ยาที่แพทย์สั่งให้กินต่อ) และติดต่อแพทย์ที่รักษาวัณโรคทันที เพื่อให้แพทย์เป็นผู้ตัดสินเรื่องยาวัณโรค

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าลีฟโปรพลัสทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที