ตรวจ PSA คืออะไร ผู้ชายควรตรวจอายุเท่าไร ค่าสูงแปลว่าเป็นมะเร็งไหม

คำตอบสั้น: PSA คือโปรตีนที่ต่อมลูกหมากสร้างขึ้น ทั้งเซลล์ปกติและเซลล์มะเร็ง ค่าในเลือดจึงสูงได้จากต่อมลูกหมากโตหรืออักเสบด้วย ค่าที่เกิน 4.0 นาโนกรัมต่อมิลลิลิตรถือว่าผิดปกติโดยทั่วไป แต่ ไม่ได้แปลว่าเป็นมะเร็ง การตรวจ PSA มีทั้งข้อดีและข้อเสีย สถาบันมะเร็งแห่งชาติสหรัฐ (NCI) จึงไม่แนะนำให้ตรวจเป็นประจำในคนทั่วไป และให้ ตัดสินใจร่วมกับแพทย์ ขณะที่สถาบันมะเร็งแห่งชาติของไทยแนะนำให้ตรวจในชายอายุ 45–75 ปี ส่วนผู้ชายที่ปัสสาวะลำบาก ปัสสาวะหรือน้ำอสุจิมีเลือดปน ไม่ใช่เรื่องของการคัดกรองแล้ว ให้ไปพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •PSA สูงได้จาก ต่อมลูกหมากโต ต่อมลูกหมากอักเสบหรือติดเชื้อ และมะเร็งต่อมลูกหมาก
• •ไม่มีค่าตัวเดียวที่แบ่งปกติกับผิดปกติได้ชัด แต่โดยทั่วไป เกิน 4.0 นาโนกรัมต่อมิลลิลิตร ถือว่าผิดปกติ และค่าเพิ่มขึ้นตามอายุ
• •คำแนะนำของสหรัฐ (USPSTF) อายุ 55–69 ปี ให้ตัดสินใจเป็นรายคนหลังคุยกับแพทย์ และไม่แนะนำให้คัดกรองเมื่ออายุ 70 ปีขึ้นไป
• •สถาบันมะเร็งแห่งชาติของไทยเผยแพร่ว่า ปัจจุบันแนะนำให้ตรวจในชายอายุ 45–75 ปี ด้วยการคลำต่อมลูกหมากทางทวารหนักร่วมกับตรวจ PSA
• •ก่อนตรวจ 2 วัน NCI แนะนำให้เลี่ยงสิ่งที่ทำให้ค่าขึ้นชั่วคราว เช่น ปั่นจักรยานหรือออกกำลังหนัก และการหลั่งน้ำอสุจิ
• •ค่าสูงครั้งเดียว แพทย์มักให้ ตรวจซ้ำใน 6–8 สัปดาห์ ก่อนตัดสินใจขั้นต่อไป

PSA คืออะไร

PSA (prostate-specific antigen) คือโปรตีนที่สร้างจากเซลล์ต่อมลูกหมาก NCI อธิบายว่า ทั้งเซลล์ปกติและเซลล์มะเร็งสร้าง PSA ได้ การตรวจคือเจาะเลือดวัดระดับ PSA

ต่อมลูกหมากอยู่ใต้กระเพาะปัสสาวะ ห่อหุ้มท่อปัสสาวะส่วนต้น สถาบันมะเร็งแห่งชาติของไทยอธิบายว่า ต่อมนี้โตขึ้นตามอายุ ซึ่งเป็นเหตุผลหนึ่งที่ผู้ชายสูงวัยมีอาการปัสสาวะไม่คล่อง

NCI ระบุว่าการตรวจ PSA ใช้ใน 3 แบบ

• •ติดตามโรคในผู้ที่เป็นมะเร็งต่อมลูกหมากแล้ว
• •หาสาเหตุเมื่อมีอาการ เช่น ปัสสาวะแสบหรือบ่อย ปัสสาวะหรือน้ำอสุจิมีเลือดปน ปวดเชิงกรานหรือปวดหลัง
• •คัดกรองในผู้ชายที่ยังไม่มีอาการ ซึ่งเป็นจุดที่ต้องชั่งข้อดีข้อเสีย

ทำไม PSA สูงได้จากหลายสาเหตุ

NCI ระบุว่านอกจากมะเร็งแล้ว ภาวะที่ไม่ใช่มะเร็ง โดยเฉพาะต่อมลูกหมากโตและต่อมลูกหมากอักเสบ ก็ทำให้ PSA สูงได้

ปัจจัยที่ทำให้ค่าขึ้นชั่วคราวตาม NCI

• •การติดเชื้อหรืออักเสบของต่อมลูกหมาก และการเพิ่งตัดชิ้นเนื้อต่อมลูกหมาก ทำให้ค่าสูงได้นาน 1–2 เดือน
• •การออกกำลังหนัก เช่น ปั่นจักรยาน
• •การหลั่งน้ำอสุจิ

ในทางกลับกัน ยารักษาต่อมลูกหมากโตบางตัว เช่น finasteride และ dutasteride ทำให้ค่า PSA ต่ำลง แพทย์จึงใช้เกณฑ์ผิดปกติที่ต่ำกว่าปกติในคนที่กินยาเหล่านี้ ต้องบอกแพทย์ทุกครั้งว่ากินอยู่ และ ห้ามหยุดยาเองเพื่อให้ผลตรวจดูดี

ค่า PSA ปกติเท่าไร

NCI ระบุว่า ไม่มีค่าเดียวที่แบ่งปกติกับผิดปกติได้ เพราะไม่มีระดับไหนที่บอกได้แน่ว่าเป็นมะเร็ง แต่ยิ่งค่าสูง โอกาสพบมะเร็งก็ยิ่งมาก

• •โดยทั่วไป เกิน 4.0 นาโนกรัมต่อมิลลิลิตร ถือว่าผิดปกติ และอาจนำไปสู่การแนะนำตัดชิ้นเนื้อ
• •เพราะค่าเพิ่มตามอายุ แพทย์บางท่านใช้เกณฑ์สูงกว่าในผู้ชายสูงวัย เช่น 5 และต่ำกว่าในคนอายุน้อย เช่น 2.5

สถาบันมะเร็งแห่งชาติของไทยก็ใช้เกณฑ์ใกล้เคียงกัน คือถ้าค่าสูงกว่า 4 หรือคลำพบก้อนในต่อมลูกหมาก ถือว่าอยู่ในภาวะเสี่ยง ตัวเลขจึงต้องให้แพทย์อ่านคู่กับอายุ ยา และอาการ

ข้อดีข้อเสียของการตรวจคัดกรองด้วย PSA

ข้อดี: NCI สรุปว่าการทบทวนงานทดลองแบบสุ่มทั้งหมดพบว่า การคัดกรองด้วย PSA ลดการเสียชีวิตจากมะเร็งต่อมลูกหมากได้ เล็กน้อย ในระยะ 10 ปี เพราะอาจพบมะเร็งตั้งแต่ยังไม่ลุกลาม

ข้อเสียที่ต้องชั่งด้วย ตาม NCI

• •วินิจฉัยเกินจำเป็น มะเร็งบางชนิดโตช้ามากจนไม่ก่ออาการตลอดชีวิต แต่ถ้ารักษาไปแล้วอาจเกิดผลข้างเคียง เช่น ปัสสาวะเล็ด ถ่ายเหลว หรือการแข็งตัวของอวัยวะเพศลดลง
• •ผลบวกลวงพบบ่อย ราว 6–7% ของผู้ชายได้ผลบวกลวงในการตรวจแต่ละรอบ และในคนที่ตัดชิ้นเนื้อเพราะค่าสูง พบมะเร็งจริงราว 25%
• •การตัดชิ้นเนื้อมีความเสี่ยง เช่น ติดเชื้อรุนแรง ปวด และเลือดออก
• •พบเร็วไม่ได้แปลว่าหายทุกราย บางก้อนลุกลามไปแล้วตอนตรวจพบ

ตัวเลขประมาณการของ USPSTF ที่ NCI ยกมา: ในผู้ชายอายุ 55–69 ปี 1,000 คนที่คัดกรองนาน 13 ปี จะหลีกเลี่ยงการเสียชีวิตจากมะเร็งต่อมลูกหมากได้ราว 1.3 ราย ขณะที่ 240 คนจะได้ผล PSA เป็นบวก ซึ่งหลายคนตัดชิ้นเนื้อแล้วพบว่าเป็นผลบวกลวง

ตัวเลขนี้ไม่ได้บอกว่าไม่ควรตรวจ แต่บอกว่าการตรวจเป็นการตัดสินใจที่ควรทำหลังเข้าใจทั้งสองด้าน

ผู้ชายควรคุยกับแพทย์เรื่องตรวจ PSA อายุเท่าไร

แหล่งไทยกับสหรัฐยังให้ช่วงอายุต่างกัน จึงขอเขียนทั้งสองแบบ

• •สถาบันมะเร็งแห่งชาติของไทย เผยแพร่ว่าปัจจุบันแนะนำให้ตรวจคัดกรองในชายอายุ 45–75 ปี โดยคลำต่อมลูกหมากทางทวารหนักร่วมกับตรวจ PSA และระบุว่าความเสี่ยงเพิ่มขึ้นเมื่ออายุ 50 ปีขึ้นไป โดยเฉพาะถ้าพ่อหรือพี่น้องชายเป็นมะเร็งต่อมลูกหมาก
• •NCI สหรัฐ ระบุว่าไม่แนะนำการตรวจ PSA เป็นประจำในประชากรทั่วไป องค์กรส่วนใหญ่แนะนำให้คุยเรื่องข้อดีข้อเสียกับแพทย์ก่อน USPSTF ให้อายุ 55–69 ปีตัดสินใจเป็นรายคน และไม่แนะนำเมื่ออายุ 70 ปีขึ้นไป
• •กลุ่มเสี่ยงสูง NCI ระบุว่าบางองค์กรแนะนำให้เริ่มตรวจตั้งแต่อายุ 40 หรือ 45 ปี เช่น ผู้ที่พ่อหรือพี่น้องชายเป็นมะเร็งต่อมลูกหมาก และผู้มียีน BRCA2 ผิดปกติ

ข้อสรุปที่ใช้ได้จริง: ผู้ชายอายุ 45 ปีขึ้นไป ควรถามแพทย์ตรง ๆ ว่ากรณีของตัวเองควรตรวจไหม บอกประวัติครอบครัว โรคประจำตัว และยาที่กิน แล้วตัดสินใจร่วมกัน

ตรวจ PSA ต้องงดน้ำงดอาหารไหม เตรียมตัวอย่างไร

แหล่งที่เราตรวจ ไม่ได้ระบุว่าการตรวจ PSA ต้องงดอาหาร แต่ถ้าเจาะเลือดตรวจอย่างอื่นพร้อมกัน เช่น น้ำตาลหรือไขมัน อาจต้องงดตามรายการนั้น ให้ถามโรงพยาบาลก่อนวันนัด

สิ่งที่ NCI แนะนำ

• •เลี่ยงกิจกรรมที่ทำให้ค่าขึ้นชั่วคราว 2 วันก่อนตรวจ ได้แก่ ออกกำลังหนัก เช่น ปั่นจักรยาน และการหลั่งน้ำอสุจิ
• •ถ้ากำลังมีต่อมลูกหมากอักเสบหรือติดเชื้อ ควรรอให้หายก่อนตรวจ
• •บอกแพทย์ถ้าเพิ่งตัดชิ้นเนื้อต่อมลูกหมาก หรือกินยารักษาต่อมลูกหมากโต

เตรียมคำถามและรายการยาไปพบแพทย์อย่างไร อ่านได้ที่ เตรียมตัวก่อนพาผู้สูงอายุไปหาหมอ

ค่า PSA สูงแล้วขั้นตอนต่อไปคืออะไร

NCI อธิบายลำดับที่พบบ่อยไว้ดังนี้

1. 1ตรวจซ้ำใน 6–8 สัปดาห์ เพื่อยืนยันผล
2. 2ถ้ายังสูง แพทย์อาจ เฝ้าติดตาม ด้วยการตรวจ PSA ซ้ำร่วมกับคลำต่อมลูกหมากทางทวารหนัก
3. 3ถ้าค่าสูงขึ้นเรื่อย ๆ โดยเฉพาะขึ้นเร็ว หรือคลำพบก้อน แพทย์อาจส่ง ตรวจเพิ่ม เช่น ตรวจเลือดหรือปัสสาวะชนิดอื่น หรือทำ MRI
4. 4ตัดชิ้นเนื้อต่อมลูกหมาก เพื่อดูด้วยกล้องจุลทรรศน์ ซึ่งเป็นการยืนยันว่าเป็นมะเร็งหรือไม่

สถาบันมะเร็งแห่งชาติของไทยเล่าเพิ่มว่า การทำ MRI ต่อมลูกหมากก่อน แล้วใช้ภาพนำทางการเจาะชิ้นเนื้อ ช่วยลดจำนวนชิ้นเนื้อที่ต้องเจาะ และลดการเจาะในรายที่ความเสี่ยงต่ำ

ระหว่างรอผล อย่าซื้อยาหรืออาหารเสริมมากินเองเพื่อหวังลดค่า ให้รอคุยกับแพทย์ตามขั้นตอนข้างต้น

อาการแบบไหนต้องไปพบแพทย์ ไม่ต้องรอคัดกรอง

สถาบันมะเร็งแห่งชาติของไทยระบุว่า มะเร็งต่อมลูกหมากระยะแรก อาจไม่มีอาการเลย แต่เมื่อก้อนโตจะมีอาการคล้ายต่อมลูกหมากโต ถ้ามีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ ให้ไปพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุ

• •ปัสสาวะลำบาก ปัสสาวะไม่พุ่ง กลั้นปัสสาวะไม่อยู่
• •ปวดแสบเวลาปัสสาวะ
• •ปัสสาวะหรือน้ำอสุจิมีเลือดปน
• •ปวดหลังหรือปวดสะโพก กระดูกหักโดยไม่ทราบสาเหตุ น้ำหนักลด ขาบวม หรือตัวเหลืองตาเหลือง

ผู้ชายวัย 40 ขึ้นไปควรคัดกรองมะเร็งอะไรอีก

• •มะเร็งลำไส้ใหญ่และไส้ตรง: สถาบันมะเร็งแห่งชาติเผยแพร่ว่า อายุ 50–70 ปี ตรวจเลือดแฝงในอุจจาระ (FIT) ได้ตามสิทธิ สปสช. ถ้าผิดปกติจะส่องกล้องต่อ และผู้ที่มีญาติสายตรงเป็น ให้เริ่มตรวจที่อายุของญาติตอนพบโรคลบ 10 ปี ให้สอบถามสิทธิกับสถานพยาบาล รายละเอียดอ่านที่ ตรวจคัดกรองมะเร็งลำไส้ใหญ่
• •มะเร็งปอด: สถาบันฯ ระบุว่ายังไม่มีวิธีคัดกรองระดับประชากรที่คุ้มค่าพอ ผู้ที่เสี่ยงสูง เช่น สูบบุหรี่จัด แนะนำให้ปรึกษาแพทย์เรื่องเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ปริมาณรังสีต่ำ (Low-dose CT) ส่วน NCI สหรัฐระบุว่าการคัดกรองด้วยเอกซเรย์ปอดธรรมดาไม่ลดการเสียชีวิตจากมะเร็งปอด
• •ตรวจเลือดหาสารบ่งชี้มะเร็งแบบเหมารวม NCI ระบุว่างานวิจัยโดยทั่วไปพบว่าสารบ่งชี้มะเร็งในเลือด ไม่เหมาะกับการคัดกรองคนที่ไม่มีอาการ เพราะพลาดผู้ป่วยบางรายและให้ผลบวกในคนที่ไม่ได้เป็นมะเร็ง

ภาพรวมการตรวจสุขภาพตามวัยอ่านได้ที่ ตรวจสุขภาพประจำปีตามช่วงอายุ และวิธีอ่านผลอ่านที่ อ่านผลตรวจสุขภาพประจำปีด้วยตัวเอง

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: แล็บฟาร์ม (Lab Farm)

ผู้ที่กำลังรับเคมีบำบัด ฉายแสง ยามุ่งเป้า ยาฮอร์โมน หรือยาอิมมูโนเทอราพี (immunotherapy) ห้ามกินอาหารเสริมทุกชนิด รวมถึงผลิตภัณฑ์นี้ เว้นแต่แพทย์ผู้รักษามะเร็งอนุญาต

แล็บฟาร์ม (Lab Farm) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร (ตรา แล็บ ฟาร์ม) เลข อย. 73-1-02663-5-0191 ผลิตโดย บริษัท ออกานิกส์ อินโนเวชั่นส์ จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 650 มก. ฉลากแนะนำรับประทานวันละ 1 แคปซูล เลข อย. คือการจดแจ้งผลิตภัณฑ์อาหาร ไม่ใช่การรับรองสรรพคุณ

ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลตามฉลาก: ยีสต์ เบต้า-กลูแคน 80% (Immuneo Plus™) 200 มก. (เบต้ากลูแคนราว 160 มก. คำนวณ) · แกมมา โอไรซานอล 50 มก. · สารสกัดซีบัคธอร์น 50 มก. · เควอซิทิน 50 มก. · สารสกัดโสมเกาหลี 50 มก. · ผงมากิเบอร์รี่ 30 มก. · ผงมะตูม 30 มก. · สารสกัดขิง 20 มก. · สารสกัดพริกไทยดำ 20 มก. · สารสกัดใบแปะก๊วย 20 มก. · นิโคตินาไมด์ (วิตามินบี 3) 15 มก. · ไบโอติน 1% 7.9 มก. (ไบโอตินราว 79 ไมโครกรัม คำนวณ) · แคลเซียม ดี-แพนโททิเนต 2 มก. · วิตามินบี 1 1.5 มก. · วิตามินบี 2 1.5 มก. · วิตามินบี 6 1 มก. · วิตามินบี 12 0.1% 1 มก. (บี 12 ราว 1 ไมโครกรัม คำนวณ) · วิตามินดี 3 (1,000,000 IU/g) 0.2 มก. (ราว 200 IU หรือ 5 ไมโครกรัม คำนวณ) · กรดโฟลิก 0.1 มก. (100 ไมโครกรัม)

ต้องบอกตรง ๆ ว่า ผลิตภัณฑ์นี้ไม่ใช่ยารักษามะเร็ง ไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้ป้องกันมะเร็งต่อมลูกหมาก ทำให้ค่า PSA ลดลง หรือบรรเทาอาการต่อมลูกหมากโต และไม่ใช่สิ่งที่ใช้แทนการตรวจหรือการพบแพทย์ NCI สหรัฐระบุว่าไม่มีงานวิจัยที่พิสูจน์ว่าอาหาร วิตามิน อาหารเสริม หรือสมุนไพรใด ชะลอ รักษา หรือป้องกันการกลับมาของมะเร็งได้ และยังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง

ข้อควรระวังก่อนตัดสินใจ

• •ก่อนเจาะเลือด: แจ้งแพทย์หรือห้องแล็บว่ากินผลิตภัณฑ์ที่มีไบโอติน เพราะองค์การอาหารและยาสหรัฐ (FDA) เตือนว่าไบโอตินในอาหารเสริมรบกวนผลแล็บบางชนิดได้
• •ผู้ที่นัดตัดชิ้นเนื้อหรือผ่าตัด ผู้ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาต้านเกล็ดเลือด: ใบแปะก๊วย ขิง โสม และเควอซิทิน มีรายงานเรื่องเลือดออกหรือค่าการแข็งตัวของเลือดเปลี่ยน ต้องปรึกษาแพทย์ก่อน
• •ผู้ใช้ยาที่ต้องคุมระดับยาในเลือด เช่น ยากันชัก ยากดภูมิคุ้มกัน ยาต้านไวรัสเอชไอวี: ไพเพอรีนในพริกไทยดำทำให้ระดับยาบางชนิดสูงขึ้นในงานวิจัยในคน
• •ผู้ใช้อินซูลินหรือยาเบาหวาน: โสมและขิงอาจทำให้น้ำตาลลดลงมากขึ้น
• •คำเตือนบนฉลาก: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · ควรรับประทานอาหารครบ 5 หมู่ · ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความแล็บฟาร์มทั้งหมด

ส่วนประกอบบางชนิด เช่น โสม ใบแปะก๊วย ขิง และพริกไทยดำ อาจเสริมฤทธิ์หรือเปลี่ยนระดับยาบางชนิด ผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ยาเบาหวาน ยากันชัก ยากดภูมิคุ้มกัน ผู้ที่กำลังรักษามะเร็ง และผู้ที่จะผ่าตัด ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทาน ผลิตภัณฑ์นี้ไม่ใช่ยา ไม่ใช้แทนการรักษาหรือวัคซีน

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที