วัคซีนปอดอักเสบ 13 20 23 สายพันธุ์ ต่างกันอย่างไร ควรเลือกแบบไหน

คำตอบสั้น: ตัวเลข 13 15 20 และ 23 คือ จำนวนสายพันธุ์ของเชื้อนิวโมคอคคัสที่วัคซีนครอบคลุม แต่ตัวเลขมากกว่าไม่ได้แปลว่าดีกว่าในทุกด้าน สมาคมโรคติดเชื้อแห่งประเทศไทยอธิบายว่า ชนิดคอนจูเกต 13 สายพันธุ์ (PCV13) กระตุ้นภูมิคุ้มกันได้สูงและอยู่นาน (PCV15 และ PCV20 เป็นชนิดคอนจูเกตเช่นกัน) ส่วน ชนิดพอลีแซ็กคาไรด์ 23 สายพันธุ์ (PPSV23) ครอบคลุมสายพันธุ์มากกว่า แต่ภูมิคุ้มกันอยู่ไม่นาน จึงมักใช้เป็นเข็มตาม สำหรับผู้สูงอายุทั่วไปที่ไม่เคยฉีด มีทางเลือกหลัก 2 แบบ คือ PCV20 1 เข็ม หรือ PCV13/PCV15 แล้วตามด้วย PPSV23 ห่าง 1 ปี ผู้ที่ภูมิคุ้มกันบกพร่องมีตารางต่างออกไป

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •PCV13 PCV15 PCV20 เป็นชนิดคอนจูเกต สมาคมฯ ระบุว่า PCV13 กระตุ้นภูมิได้สูงและอยู่นาน
• •PPSV23 เป็นชนิดพอลีแซ็กคาไรด์ ครอบคลุมสายพันธุ์มากกว่าแต่ภูมิอยู่ไม่นาน
• •ตามข้อมูลของสมาคมฯ ในประเทศไทย PCV15 ครอบคลุมเชื้อก่อโรคเท่ากับ PCV13 · PPSV23 ครอบคลุมมากกว่า PCV13/15 ร้อยละ 7 · PCV20 ครอบคลุมมากกว่า PCV13/15 ร้อยละ 8
• •ผู้สูงอายุทั่วไปที่ไม่เคยฉีด: PCV20 1 เข็ม หรือ PCV13/PCV15 แล้วตามด้วย PPSV23 ห่าง 1 ปี
• •เคยฉีดแล้วบางชนิด ไม่ต้องเริ่มใหม่ แพทย์จะเลือกเข็มถัดไปตามประวัติ
• •ผู้ที่ภูมิคุ้มกันบกพร่อง เช่น โรคไตเรื้อรังระยะ 4 ขึ้นไป ไม่มีม้าม ใช้ยากดภูมิ มีตารางที่เว้นระยะสั้นกว่าและอาจต้องฉีดซ้ำ

ตัวเลขสายพันธุ์หมายถึงอะไร มากกว่าแปลว่าดีกว่าเสมอไหม

เชื้อ Streptococcus pneumoniae มีหลายสายพันธุ์ MedlinePlus ของหอสมุดแพทยศาสตร์แห่งชาติสหรัฐระบุว่าวัคซีนครอบคลุมเพียงส่วนหนึ่งของสายพันธุ์ทั้งหมด จึงไม่ได้ป้องกันได้เต็มที่ ตัวเลขบนชื่อวัคซีนบอกว่าครอบคลุมกี่สายพันธุ์

แต่การเลือกวัคซีนไม่ได้ดูแค่จำนวนสายพันธุ์ ต้องดูอีก 2 เรื่อง

• •สายพันธุ์ที่ครอบคลุมตรงกับเชื้อที่พบในประเทศไทยแค่ไหน ตามเอกสารสมาคมโรคติดเชื้อฯ พ.ศ. 2566 PCV15 ครอบคลุมเชื้อก่อโรคในประเทศไทยได้เท่ากับ PCV13 แม้ตัวเลขจะมากกว่า
• •ภูมิคุ้มกันขึ้นสูงและอยู่นานแค่ไหน PPSV23 มีตัวเลขสูงที่สุด แต่สมาคมฯ ระบุว่ากระตุ้นภูมิคุ้มกันอยู่ไม่นาน

ข้อมูลความครอบคลุมเชื้อก่อโรคในประเทศไทยตามสมาคมฯ

• •PPSV23 ครอบคลุมได้มากกว่า PCV13 และ PCV15 ร้อยละ 7
• •PCV20 ครอบคลุมได้มากกว่า PCV13 และ PCV15 ร้อยละ 8

ในเอกสารปี 2566 สมาคมฯ ระบุว่า PCV20 ยังไม่มีในประเทศไทย แต่เอกสารของโรงพยาบาลรามาธิบดีที่ปรับปรุงเมื่อ 18 เม.ย. 2568 มี PCV20 เป็นทางเลือกแล้ว ชนิดที่มีให้บริการจึงขึ้นกับแต่ละสถานพยาบาล

วัคซีนชนิดคอนจูเกตกับโพลีแซคคาไรด์ต่างกันอย่างไร

ทั้งสองแบบเป็น วัคซีนชนิดเชื้อตาย ไม่มีเชื้อมีชีวิต ฉีดเข้ากล้ามเนื้อ (สมาคมโรคติดเชื้อฯ) MedlinePlus อธิบายว่าวัคซีนทำงานโดยกระตุ้นให้ร่างกายสร้างแอนติบอดีต่อเชื้อ

ความต่างที่สำคัญต่อผู้ใช้ตามเอกสารสมาคมฯ

• •ชนิดคอนจูเกต (PCV13 PCV15 PCV20): สมาคมฯ ระบุว่า PCV13 กระตุ้นภูมิคุ้มกันได้สูงและอยู่นาน PCV15 ครอบคลุมเชื้อก่อโรคในไทยเท่ากับ PCV13 และ PCV20 ครอบคลุมมากกว่า
• •ชนิดพอลีแซ็กคาไรด์ (PPSV23): กระตุ้นภูมิคุ้มกันอยู่ไม่นาน แต่ครอบคลุมสายพันธุ์ได้มากกว่า PCV13 และ PCV15

เหตุผลที่บางแผนต้องฉีด 2 ชนิด คือใช้จุดเด่นของทั้งสองแบบ ให้ PCV13 หรือ PCV15 ซึ่งเป็นชนิดคอนจูเกตก่อน แล้วตามด้วย PPSV23 เพื่อเพิ่มสายพันธุ์ที่ครอบคลุม ส่วน PCV20 เป็นชนิดคอนจูเกตที่ครอบคลุมสายพันธุ์มากขึ้นในเข็มเดียว จึงใช้ได้ทั้งเป็นทางเลือกแทนการฉีด 2 ชนิด และเป็นเข็มตามในบางกรณี

ข้อห้ามที่ต่างกัน: สมาคมฯ ระบุว่าห้ามฉีดวัคซีนชนิดคอนจูเกตในผู้ที่มีประวัติแพ้วัคซีนคอตีบ ผู้ที่เคยแพ้วัคซีนใดรุนแรงต้องแจ้งแพทย์ก่อนเสมอ

ไม่เคยฉีดเลย ควรเริ่มแบบไหน

สำหรับผู้ที่อายุ 65 ปีขึ้นไป หรืออายุ 18–64 ปีที่มีโรคประจำตัวที่ไม่ใช่ภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง เช่น โรคหัวใจ โรคปอดเรื้อรัง โรคตับเรื้อรัง เบาหวาน สูบบุหรี่ หรือดื่มสุราเรื้อรัง

• •ทางเลือกที่ 1: PCV20 1 เข็ม เอกสารรามาฯ ระบุว่าเป็น 1 เข็มเพียงครั้งเดียว
• •ทางเลือกที่ 2: PCV13 หรือ PCV15 1 เข็ม แล้วตามด้วย PPSV23 1 เข็ม ห่างกันอย่างน้อย 1 ปี (สมาคมฯ ปี 2566 ใช้คำว่า "อาจพิจารณา" ตามด้วย PPSV23 ส่วนเอกสารรามาฯ ปี 2568 ระบุให้ฉีดเข็มที่สองห่าง 1 ปี)

ถ้าเลือกแบบ 2 เข็มแล้วลืมนัด สมาคมฯ ระบุหลักทั่วไปว่า ถ้าลืมกำหนดนัด รับเข็มถัดไปได้โดยไม่ต้องเริ่มใหม่ และถ้าวันนัดตรงกับช่วงฉีดวัคซีนไข้หวัดใหญ่ สมาคมฯ ระบุว่าวัคซีนชนิดเชื้อตายฉีดหลายชนิดในวันเดียวกันได้ โดยฉีดแยกตำแหน่ง เช่น แขนคนละข้าง ภาพรวมเรื่องใครควรฉีดและผลข้างเคียงอ่านได้ที่ วัคซีนปอดอักเสบผู้สูงอายุ ควรฉีดไหม ฉีดกี่เข็ม

เคยฉีดชนิดหนึ่งแล้ว ต้องฉีดอีกชนิดไหม

สมาคมโรคติดเชื้อฯ มีตารางสำหรับผู้ที่อายุ 65 ปีขึ้นไป และผู้ที่อายุ 18–64 ปีที่มีโรคประจำตัวที่ไม่ใช่ภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง ซึ่งเคยได้วัคซีนมาก่อน ดังนี้

• •เคยได้ PPSV23 อย่างเดียว: ฉีด PCV13 PCV15 หรือ PCV20 1 เข็ม ห่างจากเข็มก่อนอย่างน้อย 1 ปี
• •เคยได้ PCV13 อย่างเดียว: ฉีด PCV20 หรือ PPSV23 1 เข็ม ห่างจากเข็มก่อนอย่างน้อย 1 ปี
• •เคยได้ทั้ง PCV13 และ PPSV23 ก่อนอายุ 65 ปี: ฉีด PCV20 หรือ PPSV23 1 เข็ม เมื่ออายุ 65 ปีขึ้นไป ห่างจากเข็มก่อนอย่างน้อย 5 ปี
• •เคยได้ทั้ง PCV13 และ PPSV23 ตอนอายุ 65 ปีขึ้นไปแล้ว: อาจพิจารณา PCV20 1 เข็ม ห่างจากเข็มก่อนอย่างน้อย 5 ปี

สิ่งที่ช่วยแพทย์ได้มากที่สุดคือประวัติวัคซีนที่ชัดเจน ให้หาสมุดวัคซีน ใบนัด หรือบัตรที่ได้หลังฉีด หรือขอประวัติจากโรงพยาบาลที่เคยฉีด ถ้าจำไม่ได้ว่าเคยฉีดชนิดไหน ให้บอกแพทย์ตามจริง

ผู้มีโรคไต ตับ เบาหวาน ภูมิบกพร่อง มีตารางต่างจากคนทั่วไปไหม

ต่าง และต่างตามกลุ่มโรค สมาคมโรคติดเชื้อฯ แบ่งเป็น 2 กลุ่มใหญ่

กลุ่มโรคประจำตัวที่ไม่ใช่ภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง เช่น เบาหวาน โรคตับเรื้อรัง โรคหัวใจ โรคปอดเรื้อรัง ใช้ตารางเดียวกับผู้สูงอายุทั่วไป คือ PCV20 1 เข็ม หรือ PCV13/PCV15 ตามด้วย PPSV23 ห่างอย่างน้อย 1 ปี ผู้สูงอายุที่เป็นเบาหวานดูเรื่องการดูแลอื่นเพิ่มที่ เบาหวานในผู้สูงอายุ ส่วนผู้มีโรคตับเรื้อรังควรคุยเรื่องวัคซีนตับอักเสบบีด้วย ดูที่ วัคซีนตับอักเสบบีในผู้ใหญ่

กลุ่มภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง ตามสมาคมฯ ได้แก่

• •โรคไตเรื้อรัง โดยเฉพาะระยะที่ 4 ขึ้นไป และโรคไตเนโฟรติก
• •ไม่มีม้ามหรือม้ามทำงานบกพร่อง
• •ติดเชื้อเอชไอวีที่มีซีดีสี่น้อยกว่า 200 เซลล์/ลบ.มม.
• •ภูมิคุ้มกันบกพร่องแต่กำเนิดหรือหลังกำเนิด เช่น มะเร็งเม็ดเลือดขาว มะเร็งต่อมน้ำเหลือง มัลติเพิลมัยอิโลมา
• •ผู้ปลูกถ่ายอวัยวะ
• •ผู้ได้รับยากดภูมิคุ้มกัน รวมถึงสเตียรอยด์ระยะยาว หรือได้รับรังสีรักษา

ตารางของกลุ่มนี้ คือ PCV13 หรือ PCV15 แล้วตามด้วย PPSV23 ห่างอย่างน้อย 8 สัปดาห์ หรือใช้ PCV20 1 เข็มแทน ส่วนการฉีด PPSV23 ซ้ำและระยะห่าง ให้แพทย์ผู้ดูแลเป็นผู้กำหนดตามตารางของสมาคมฯ ผู้ฝังประสาทหูเทียมหรือมีน้ำไขสันหลังรั่ว และผู้ปลูกถ่ายเซลล์ต้นกำเนิดเม็ดเลือด มีตารางเฉพาะอีกแบบ

เพราะรายละเอียดซับซ้อน ผู้ที่อยู่ในกลุ่มภูมิคุ้มกันบกพร่องควรวางแผนวัคซีนกับแพทย์ที่ดูแลโรคหลักโดยตรง โดยเฉพาะผู้ที่กำลังรับยากดภูมิหรือเคมีบำบัด เพราะช่วงเวลาที่ฉีดมีผลต่อการตอบสนองของวัคซีน MedlinePlus ระบุว่าผู้ที่จะเริ่มเคมีบำบัดควรได้วัคซีนชนิดเชื้อตายอย่างน้อย 2 สัปดาห์ก่อนเริ่ม

คุยกับแพทย์อย่างไรเมื่อราคาต่างกันมาก

ราคาของวัคซีนแต่ละชนิดและแต่ละโรงพยาบาลต่างกันได้มาก การตัดสินใจจึงควรดูทั้งชุด ไม่ใช่ราคาต่อเข็ม

คำถามที่ช่วยให้ตัดสินใจง่ายขึ้น

• •ถ้าเลือกแบบ 2 เข็ม ค่าใช้จ่ายรวมทั้งสองเข็มเท่าไร เทียบกับแบบ 1 เข็ม
• •สภาพร่างกายและโรคประจำตัวของเรา แบบไหนเหมาะกว่า โดยเฉพาะถ้าอยู่ในกลุ่มภูมิคุ้มกันบกพร่อง
• •เคยฉีดอะไรมาแล้ว ซึ่งอาจทำให้ต้องการแค่เข็มเดียว
• •มาตามนัดเข็มที่สองได้แน่นอนไหม ถ้าเดินทางลำบาก แบบเข็มเดียวอาจสะดวกกว่า
• •สิทธิการรักษาครอบคลุมชนิดไหนบ้าง ให้สอบถามสถานพยาบาลโดยตรง

ทั้งสองทางเลือกเป็นแนวทางที่อยู่ในคำแนะนำของไทย ถ้าราคาเป็นข้อจำกัด ให้บอกแพทย์ตรง ๆ เพื่อช่วยกันเลือกแบบที่ทำได้จริงและฉีดได้ครบ ถ้ากำลังวางแผนวัคซีนหลายตัวพร้อมกัน ดูภาพรวมได้ที่ วัคซีนผู้ใหญ่และผู้สูงอายุ เช็คลิสต์ตามอายุ และใช้การตรวจสุขภาพประจำปีเป็นโอกาสถาม ดูที่ อายุ 40 50 60 ควรตรวจอะไร

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: แล็บฟาร์ม (Lab Farm)

แล็บฟาร์ม (Lab Farm) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร (ตรา แล็บ ฟาร์ม) เลข อย. 73-1-02663-5-0191 ผลิตโดย บริษัท ออกานิกส์ อินโนเวชั่นส์ จำกัด จัดจำหน่ายโดย บริษัท โฮปฟูล จำกัด บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 650 มก. ฉลากแนะนำวันละ 1 แคปซูล เลข อย. คือการจดแจ้งผลิตภัณฑ์อาหาร ไม่ใช่การรับรองสรรพคุณ

ส่วนประกอบต่อ 1 แคปซูลตามฉลาก: ยีสต์ เบต้า-กลูแคน 80% (Immuneo Plus™) 200 มก. · แกมมา โอไรซานอล 50 มก. · สารสกัดซีบัคธอร์น 50 มก. · เควอซิทิน 50 มก. · สารสกัดโสมเกาหลี 50 มก. · ผงมากิเบอร์รี่ 30 มก. · ผงมะตูม 30 มก. · สารสกัดขิง 20 มก. · สารสกัดพริกไทยดำ 20 มก. · สารสกัดใบแปะก๊วย 20 มก. · นิโคตินาไมด์ (วิตามินบี 3) 15 มก. · ไบโอติน 1% 7.9 มก. · แคลเซียม ดี-แพนโททิเนต 2 มก. · วิตามินบี 1 1.5 มก. · วิตามินบี 2 1.5 มก. · วิตามินบี 6 1 มก. · วิตามินบี 12 0.1% 1 มก. · วิตามินดี 3 (1,000,000 IU/g) 0.2 มก. · กรดโฟลิก 0.1 มก.

ผลิตภัณฑ์นี้ไม่เกี่ยวกับการเลือกชนิดวัคซีน และไม่ใช้แทนวัคซีนนิวโมคอคคัสชนิดใด ส่วนประกอบหลักคือยีสต์ เบต้า-กลูแคน 80% 200 มก. คิดเป็นเบต้ากลูแคนราว 160 มก. ต่อวัน (คำนวณ) งานที่ศึกษายีสต์เบต้ากลูแคนร่วมกับวัคซีนเป็นงานวัคซีนไข้หวัดใหญ่ ไม่ใช่วัคซีนปอดอักเสบ และงานนำร่องในผู้ใหญ่อายุ 50–79 ปี รวม 239 คน แบ่งเป็น 6 กลุ่ม (Laue 2021 บทคัดย่อไม่ระบุขนาดที่ใช้) พบว่าแอนติบอดีหลังวัคซีนในกลุ่มยีสต์เบต้ากลูแคน ไม่ต่างอย่างมีนัยสำคัญ จากกลุ่มควบคุม ไม่พบงานวิจัยที่ใช้วัตถุดิบ Immuneo Plus™ ใน PubMed

ต้องบอกตรง ๆ ว่ายังไม่มีงานวิจัยที่ทดสอบสูตรผลิตภัณฑ์นี้เอง ไม่มีหลักฐานว่าผลิตภัณฑ์นี้ช่วยให้วัคซีนได้ผลดีขึ้น หรือทำให้ฉีดวัคซีนน้อยเข็มลงได้ ผู้ที่ภูมิคุ้มกันบกพร่องซึ่งเป็นกลุ่มที่ต้องวางแผนวัคซีนกับแพทย์ ก็เป็นกลุ่มที่ต้องให้แพทย์อนุญาตก่อนกินอาหารเสริมเช่นกัน เพราะยังไม่พบข้อมูลความปลอดภัยของยีสต์เบต้ากลูแคนในผู้ปลูกถ่ายอวัยวะหรือผู้ใช้ยากดภูมิ และส่วนประกอบบางตัวมีข้อมูลว่าอาจเปลี่ยนระดับยากดภูมิ

ข้อควรระวังก่อนตัดสินใจ

• •ผู้ใช้ยาประจำ: ส่วนประกอบบางชนิด เช่น โสม ใบแปะก๊วย ขิง และพริกไทยดำ อาจเสริมฤทธิ์หรือเปลี่ยนระดับยาบางชนิด ผู้ที่ใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือด ยาต้านเกล็ดเลือด ยาเบาหวาน ยากันชัก ยากดภูมิคุ้มกัน ผู้ที่กำลังรักษามะเร็ง และผู้ที่จะผ่าตัด ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทาน ผลิตภัณฑ์นี้ไม่ใช่ยา ไม่ใช้แทนการรักษาหรือวัคซีน
• •ผู้ที่กำลังรับเคมีบำบัด ฉายแสง ยามุ่งเป้า ผู้ปลูกถ่ายอวัยวะ หรือผู้ใช้ยากดภูมิ: ต้องให้แพทย์ผู้รักษาอนุญาตก่อนกินอาหารเสริมทุกชนิด รวมถึงผลิตภัณฑ์นี้
• •ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง: ควรปรึกษาแพทย์โรคไตก่อน เพราะมีข้อกังวลเรื่องเควอซิทินขนาดสูงต่อไตจากงานในสัตว์และการให้ทางหลอดเลือด
• •ก่อนเจาะเลือด: แจ้งเจ้าหน้าที่ว่ากินผลิตภัณฑ์ที่มีไบโอติน (ราว 79 ไมโครกรัมต่อแคปซูล คำนวณ) เพราะไบโอตินอาจรบกวนผลตรวจเลือดบางชนิด
• •คำเตือนบนฉลาก: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน · ควรรับประทานอาหารครบ 5 หมู่ · ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความแล็บฟาร์มทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที