Lp(a) คืออะไร ใครควรตรวจไลโปโปรตีนเอ ค่าเท่าไรถึงสูง

คำตอบสั้น: Lp(a) หรือ ไลโปโปรตีนเอ (lipoprotein(a)) คืออนุภาคไขมันชนิดหนึ่งในกลุ่ม LDL ที่ระดับในเลือด ถูกกำหนดโดยพันธุกรรมเกือบทั้งหมด ค่าที่สูงเพิ่มความเสี่ยงหัวใจวาย สโตรก และลิ้นหัวใจเอออร์ติกตีบ แม้ LDL จะไม่สูงก็ตาม ค่านี้ไม่อยู่ในผลตรวจไขมันทั่วไป แถลงการณ์ของสมาคมหลอดเลือดแดงแข็งแห่งยุโรป (EAS) ปี 2022 แนะนำให้ผู้ใหญ่ตรวจอย่างน้อย 1 ครั้งในชีวิต และใช้เกณฑ์ ต่ำกว่า 30 มก./ดล. ถือว่าไม่เพิ่มความเสี่ยง ส่วนมากกว่า 50 มก./ดล. ถือว่าเพิ่มความเสี่ยง

สรุปสั้นสำหรับคนรีบ

• •Lp(a) เป็นไขมันชนิดหนึ่งในกลุ่ม LDL ที่ MedlinePlus ระบุว่าเหนียวกว่า LDL ทั่วไป จึงอาจทำให้เกิดคราบและลิ่มเลือดในหลอดเลือดได้ง่ายกว่า
• •EAS ปี 2022 ระบุว่าระดับ Lp(a) ถูกกำหนดโดยพันธุกรรมมากกว่า 90% และ MedlinePlus ระบุว่ามักถึงระดับผู้ใหญ่ตั้งแต่อายุราว 5 ขวบ
• •เกณฑ์ EAS: ต่ำกว่า 30 มก./ดล. (75 นาโนโมล/ล.) ไม่เพิ่มความเสี่ยง · 30–50 มก./ดล. เป็นช่วงก้ำกึ่ง · มากกว่า 50 มก./ดล. (125 นาโนโมล/ล.) เพิ่มความเสี่ยง
• •ณ เวลาที่ออกแถลงการณ์ EAS ปี 2022 ยังไม่มียาที่ลด Lp(a) โดยเฉพาะ (ยากลุ่มนี้อยู่ในการทดลอง) EAS จึงแนะนำให้คุมปัจจัยเสี่ยงอื่นให้เข้มขึ้นตั้งแต่เนิ่น ๆ โดยเฉพาะ LDL
• •ถ้าผล Lp(a) สูง ห้ามหยุดหรือเปลี่ยนยาลดไขมันเอง ให้นำผลไปคุยกับแพทย์

Lp(a) ไลโปโปรตีนเอ คืออะไร ต่างจาก LDL อย่างไร

Lp(a) คืออนุภาค LDL ที่มีโปรตีนอีกตัวชื่อ apo(a) เกาะอยู่ MedlinePlus อธิบายว่าไลโปโปรตีนคืออนุภาคที่ประกอบด้วยโปรตีนและไขมัน ทำหน้าที่พาคอเลสเตอรอลไปตามกระแสเลือด และ Lp(a) จัดเป็น LDL ชนิดหนึ่ง

นิยามสั้น ๆ ของคำที่เกี่ยวข้อง

• •ไลโปโปรตีน (lipoprotein) คืออนุภาคที่ห่อไขมันไว้ด้วยโปรตีน เพื่อพาไขมันไปในเลือด
• •LDL คือไลโปโปรตีนที่ MedlinePlus เรียกว่าไขมันไม่ดี เพราะสะสมเป็นคราบในผนังหลอดเลือดได้
• •หลอดเลือดแดงแข็ง (atherosclerosis) คือภาวะที่คราบไขมันสะสมจนผนังหลอดเลือดหนาและยืดหยุ่นน้อยลง
• •ลิ้นหัวใจเอออร์ติกตีบ (aortic stenosis) คือภาวะที่ลิ้นหัวใจบานหลักแข็งและเปิดได้ไม่เต็มที่

MedlinePlus ระบุว่าอนุภาค Lp(a) เหนียวกว่า LDL ชนิดอื่น จึงอาจทำให้หลอดเลือดอุดตันและเกิดลิ่มเลือดได้ง่ายกว่า ส่วน EAS ระบุว่า Lp(a) มีฤทธิ์ส่งเสริมการอักเสบและการเกิดคราบในหลอดเลือด และค่าที่สูงสัมพันธ์กับการมีหินปูนที่ลิ้นหัวใจเอออร์ติก

ทำไมผลตรวจไขมันปกติ แต่ยังเสี่ยงหัวใจจาก Lp(a) ได้

เพราะผลตรวจไขมันทั่วไปไม่ได้แยกว่า LDL ถูกขนด้วยอนุภาค Lp(a) มากแค่ไหน MedlinePlus อธิบายว่าผลตรวจคอเลสเตอรอลทั่วไปอาจบอกว่า LDL อยู่ในเกณฑ์ดี แต่ถ้าคอเลสเตอรอลส่วนใหญ่ถูกขนด้วยอนุภาค Lp(a) ความเสี่ยงหัวใจและสโตรกก็ยังสูงได้

ใบผลตรวจไขมันที่คนไทยเห็นในการตรวจสุขภาพประจำปีมักมี 4 ช่อง คือ คอเลสเตอรอลรวม HDL LDL และไตรกลีเซอไรด์ วิธีอ่านแต่ละช่องอยู่ที่ อ่านผลตรวจไขมันในใบตรวจสุขภาพ ส่วน Lp(a) เป็นการตรวจแยกที่ต้องขอเพิ่ม MedlinePlus ระบุว่าไม่ใช่การตรวจคัดกรองประจำ

EAS ปี 2022 ระบุว่า Lp(a) เป็นปัจจัยเสี่ยงแม้ในคนที่ LDL ต่ำมาก และยกตัวอย่างว่า Lp(a) ระดับ 100 มก./ดล. (ราว 250 นาโนโมล/ล.) ทำให้ความเสี่ยงโรคหลอดเลือดแดงแข็งเพิ่มขึ้นประมาณ 2 เท่า ไม่ว่าความเสี่ยงเดิมจะเป็นเท่าไร ส่วนค่าที่สูงมาก (มากกว่า 180 มก./ดล. หรือ 430 นาโนโมล/ล.) ให้ความเสี่ยงตลอดชีวิตใกล้เคียงกับคนเป็นไขมันสูงจากพันธุกรรมที่ไม่ได้รักษา

ใครควรตรวจ Lp(a)

EAS ปี 2022 แนะนำให้ผู้ใหญ่ทุกคนตรวจ Lp(a) อย่างน้อย 1 ครั้งในชีวิต ขณะที่ MedlinePlus ระบุว่าแพทย์มักสั่งตรวจในคนที่มีความเสี่ยงสูง ได้แก่

• •มีพ่อหรือพี่น้องชายเป็นโรคหัวใจหรือหลอดเลือดก่อนอายุ 55 ปี หรือแม่หรือพี่น้องหญิงเป็นก่อนอายุ 65 ปี
• •LDL ยังสูงแม้กินยาลดไขมันอยู่
• •เป็นโรคหัวใจหรือหลอดเลือด ทั้งที่ค่าคอเลสเตอรอลและไตรกลีเซอไรด์ปกติโดยไม่ได้กินยา
• •มีอาการแสดงของไขมันในเลือดสูงจากพันธุกรรม (FH)
• •เคยหัวใจวายมากกว่า 1 ครั้ง หรือทำบอลลูนหัวใจมากกว่า 1 ครั้ง

EAS ยังระบุว่าการตรวจคนในครอบครัวต่อ ๆ กัน (cascade testing) มีประโยชน์ในครอบครัวที่เป็น FH หรือมีประวัติ Lp(a) สูงหรือโรคหลอดเลือดก่อนวัย สำหรับเกณฑ์ไทย แนวทางเวชปฏิบัติของราชวิทยาลัยอายุรแพทย์ฯ พ.ศ. 2567 ให้สงสัย FH เมื่อญาติเป็นโรคหัวใจก่อนวัย (ชายก่อน 55 ปี หญิงก่อน 60 ปี) อ่านเพิ่มที่ ไขมันในเลือดสูงจากกรรมพันธุ์ (FH)

Lp(a) เท่าไรถึงสูง อ่านหน่วย มก./ดล. กับ นาโนโมล/ล. อย่างไร

EAS ใช้เกณฑ์ 3 ช่วงเพื่อใช้งานจริงในคลินิก และย้ำว่าความเสี่ยงเพิ่มขึ้นต่อเนื่องตามค่า ไม่ได้มีเส้นแบ่งชัดเจน

• •ต่ำกว่า 30 มก./ดล. (ต่ำกว่า 75 นาโนโมล/ล.) — ใช้ตัดความเสี่ยงจาก Lp(a) ออก
• •30–50 มก./ดล. (75–125 นาโนโมล/ล.) — ช่วงก้ำกึ่ง แพทย์จะดูร่วมกับปัจจัยเสี่ยงอื่น
• •มากกว่า 50 มก./ดล. (มากกว่า 125 นาโนโมล/ล.) — ถือว่าเพิ่มความเสี่ยง

สารานุกรมการแพทย์ของ MedlinePlus ระบุค่าปกติว่าต่ำกว่า 30 มก./ดล. และเตือนว่าแต่ละห้องแล็บอาจใช้ช่วงอ้างอิงต่างกันเล็กน้อย

ข้อควรรู้เรื่องหน่วย: EAS ไม่แนะนำให้แปลงค่าระหว่าง มก./ดล. กับ นาโนโมล/ล. ด้วยตัวคูณตายตัว เพราะชุดตรวจแต่ละแบบต่างกันมาก ตัวเลขในวงเล็บข้างบนเป็นค่าที่ EAS ให้ไว้คู่กันโดยใช้ตัวคูณประมาณชั่วคราว 2.5 เพื่อการสื่อสาร ไม่ใช่สูตรแปลงผลตรวจของแต่ละคน เวลาอ่านผลให้ดูหน่วยในใบผลก่อนเสมอ และถามแพทย์ว่าค่าของเราอยู่ช่วงไหนตามชุดตรวจของห้องแล็บนั้น

ตรวจ Lp(a) ต้องเตรียมตัวอย่างไร ต้องตรวจซ้ำไหม

ส่วนใหญ่ตรวจครั้งเดียวก็พอ เพราะค่ามักเปลี่ยนน้อยตลอดชีวิต MedlinePlus ระบุว่าคนเรามักมีระดับ Lp(a) เท่าผู้ใหญ่ตั้งแต่อายุราว 5 ขวบ และคงที่ใกล้เคียงเดิมไปตลอด

การเตรียมตัวตาม MedlinePlus

• •แล็บส่วนใหญ่ให้งดอาหารและเครื่องดื่ม 9–12 ชั่วโมงก่อนเจาะเลือด แต่ขึ้นกับสถานที่ ให้ทำตามที่โรงพยาบาลแจ้ง (อ่านเพิ่มที่ ตรวจไขมันต้องงดอาหารกี่ชั่วโมง)
• •บอกเจ้าหน้าที่ถ้าดื่มแอลกอฮอล์ กินไนอะซินเสริม แอสไพริน หรือฮอร์โมนเอสโตรเจนชนิดกิน เพราะอาจมีผลต่อค่า

ค่าที่ "คงที่" ก็มีข้อยกเว้น ตารางใน EAS ปี 2022 ระบุภาวะที่ทำให้ค่าเปลี่ยน เช่น ตั้งครรภ์ (สูงขึ้นราว 2 เท่า) ไทรอยด์ทำงานต่ำ (สูงขึ้น และลดลง 5–20% เมื่อได้ฮอร์โมนทดแทน) และกลุ่มอาการเนโฟรติกจากโรคไต (สูงขึ้น 3–5 เท่า) ถ้าตรวจตอนมีภาวะเหล่านี้ แพทย์อาจแปลผลต่างออกไป

ความเชื่อที่พบบ่อย: คุมอาหาร ออกกำลังกาย หรือกินอาหารเสริม แล้ว Lp(a) จะลงจริงไหม

แทบไม่ลง MedlinePlus ระบุว่าอาหารและการออกกำลังกายอาจไม่เปลี่ยนระดับ Lp(a) และ EAS ปี 2022 ระบุว่าการปรับพฤติกรรมมีผลน้อยมาก การออกกำลังกายและการอดอาหารแทบไม่มีผลต่อค่า

แต่ทั้งสองแหล่งย้ำตรงกันว่า ถ้า Lp(a) สูง ยิ่งต้องดูแลหัวใจให้เข้มขึ้น เพราะแม้ไม่เปลี่ยนตัวเลข Lp(a) ก็ลดความเสี่ยงรวมได้ MedlinePlus ยกตัวอย่างสิ่งที่แพทย์อาจแนะนำ ได้แก่ ยาลด LDL ถ้า LDL สูง กินอาหารสุขภาพ ลดน้ำหนัก เลิกบุหรี่ ออกกำลังกายสม่ำเสมอ ลดความเครียด และคุมความดัน

เรื่องยาและอาหารเสริมตาม EAS ปี 2022

• •ยาสแตติน อาจทำให้ Lp(a) สูงขึ้นเล็กน้อยหรือไม่เปลี่ยน แต่ยังเป็นยาหลักในการลด LDL และความเสี่ยงรวม ห้ามหยุดยาเองเพราะเห็นค่า Lp(a)
• •ยากลุ่ม PCSK9 inhibitor (ยาฉีดลด LDL) ลด Lp(a) ได้ 15–30% แต่ไม่ได้ขึ้นทะเบียนเพื่อลด Lp(a) โดยตรง
• •ไนอะซิน (วิตามินบี 3 ขนาดสูง) ไม่แนะนำ เพราะงานวิจัยผลลัพธ์ 2 งานไม่พบประโยชน์ทางคลินิก
• •การกรองเลือดเอา Lp(a) ออก (lipoprotein apheresis) เป็นทางเลือกสำหรับคนที่ค่าสูงมากและโรคหลอดเลือดยังลุกลามแม้คุมปัจจัยเสี่ยงเต็มที่แล้ว
• •ยาที่ลด Lp(a) โดยเฉพาะ ณ เวลาที่ออกแถลงการณ์ยังอยู่ในการทดลอง ให้ถามแพทย์โรคหัวใจเรื่องความคืบหน้าล่าสุด

ถ้าผล Lp(a) สูง แพทย์มักนำไปใช้ร่วมกับการประเมินความเสี่ยงรวม อ่านเพิ่มที่ ประเมินความเสี่ยงด้วย Thai CV Risk Score และ LDL ควรต่ำกว่าเท่าไหร่

ผลิตภัณฑ์ที่เราดูแล: เบต้าออยล์ (Beta Oil)

เบต้าออยล์ (Beta Oil) เป็นผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เลข อย. 13-1-01566-5-0001 บรรจุ 10 แคปซูล แคปซูลละ 800 มก. ฉลากระบุให้รับประทานวันละ 1 แคปซูล ดื่มน้ำตามมาก ๆ (ยกเว้นแพทย์ให้จำกัดน้ำ ให้ทำตามแพทย์) ส่วนประกอบที่เกี่ยวกับเรื่องไขมันตามฉลากต่อ 1 แคปซูล มีดังนี้

• •ไฟโตสเตอรอล 2 มก. (ฉลากเขียนว่าเติมแพลนต์สตานอล/สเตอรอล 0.002 กรัม) — แพลนท์สเตอรอลและสตานอลมีงานวิจัยในคนจำนวนมากที่ศึกษาเรื่อง LDL ที่ขนาดวันละ 1.5–3 กรัมพร้อมอาหาร พบค่า LDL ลดลงราว 7–12% ปริมาณในแคปซูลน้อยกว่าที่ศึกษาประมาณ 1,000 เท่า (คำนวณจากฉลาก) งานเหล่านี้วัด LDL ไม่ได้วัด Lp(a)
• •น้ำมันคาโนลา 200 มก. น้ำมันมะกอก 200 มก. และน้ำมันรำข้าว 109 มก. — งานวิจัยในคนของน้ำมันเหล่านี้ศึกษาเรื่องค่าไขมันในเลือด โดยใช้เป็นน้ำมันในอาหารทั้งวันระดับหลายกรัมถึงหลายสิบกรัม

เราไม่พบงานวิจัยที่ศึกษาส่วนประกอบในแคปซูลนี้กับค่า Lp(a) และไม่มีหลักฐานว่าแคปซูลนี้ทำให้ค่า Lp(a) หรือ LDL เปลี่ยน เพราะไม่มีการศึกษาตัวผลิตภัณฑ์

คำเตือนบนฉลาก: เด็กและสตรีมีครรภ์ไม่ควรรับประทาน ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อ่านบทความอื่นในหมวดเดียวกันได้ที่ บทความเบต้าออยล์ทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค ไม่ได้ทำให้โรคหายหรือค่าตรวจดีขึ้น ผู้ที่ใช้ยาอยู่ห้ามหยุดหรือลดยาเอง และควรปรึกษาแพทย์ก่อนรับประทาน

ข้อความสำคัญท้ายบทความ

บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล

ห้ามหยุด ลด หรือเปลี่ยนยาที่แพทย์สั่งเอง แม้จะรู้สึกดีขึ้นหรือเริ่มรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดก็ตาม หากสงสัยเรื่องยา ให้กลับไปคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลอยู่

ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่ใช่ยา ไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค

หากมีอาการข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้ เจ็บแน่นหน้าอก หายใจไม่ออก แขนขาอ่อนแรงทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด ให้โทร 1669 ทันที